22:09 07 Fevral 2018
1566 dəfə oxunub
Çap versiyası
Nazim Nəsrəddinov
Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi

İsmayıl bəy Qaspıralının "Tərcüman"ından dörd il əvvəl  

türk dünyasını işıqlandırmağa başlayan Səid Ünsizadənin (1825, Şamaxı - 1905, istanbul) rəhbərliyi ilə çıxan

"Ziya" qəzetinin   qaranlıqdan və alatoranlıqdan  işığa uzanan yolları

 

Türk dünyasının mətbuat tarixində vaxtilə – Bakıdan əvvəl Azərbaycanın paytaxtı olan Şamaxıda dünyaya  göz açan Ünsizadə qardaşlarının əvəzsiz xidmətləri olub.

Ünsizadələr üç qardaş idilər. Şamaxı mədrəsəsində müəllim işləyən,klassik üslubda “Ünsi”  təxəllüsü ilə şeirlər yazan və bu yazıları ilə Şamaxı ədəbi mühitində özünə layiqli yer tutan Əbdürrəhman Əfəndi oğlanlarına  yaxşı adlar seçmişdi.

Böyüyün adı Səid idi. Səid -ərəbcə xoşbəxt deməkdir.Ata ortancıl oğluna Cəlaləddin, lap kiçiyinə isə Kamal adı vermişdi. Onların hər üçü  sağlığında  türk dünyasının tanıdığı aydınlar kimi məşhurlaşdı.

Səid  və Cəlaləddin ömürlərinin son illərini İstanbulda başa vurdular.Yəqin ki, hələ də İstanbulun Şirvanlılar yaşayan məhəlləsində bu nəslin törəmələri yaşayır. Kiçik qardaşömrünün ən maraqlı illərini Bakıda keçirdi,pedoqoji işlə,qəzetçiliklə məşğul oldu, çətinliklə olsa da, hökumət dairələrindən "Məzhər" adlı qəzet çıxarmağa icazə aldı.Lakin bu qəzetlə öz maarifçilik fəaliyyətini istədiyi kimi reallaşdıra bilmədi.
   
Qardaşlardan böyüyü Səid əvvəlcə Şamaxıda, sonra isə Şərq ölkələrində oxumuş, ali dini təhsil alandan sonra Şamaxıya qayıtmış, məktəbdarlıqla məşğul olmuş, bir müddətdən sonra -1870-ci ildə,  iqamətgahı Şamaxıda  yerləşən Bakı  Quberniyası Əhli-Təsənni idarəsinə üzv seçilmişdir. Sonralar, M.F.Axundzadənin yaxın dostlarından biri olan şamaxılı Əbdülhəmid Əfəndi Mustafa Əfəndizadə Zaqafqaziya müftisi seçilərək, Tiflisə gedəndə, Səid Ünsizadə Bakı qubernatoru D.Staroselskinin əmri ilə  Şamaxı qazısı və  buradakı Ruhani İdarəsinin sədri vəzifəsinə  təyin olunmuşdur.

S.Ünsizadə bu vəzifədə işləyərkən həm öz vəzifə borcunu ləyaqətlə yerinə yetirmiş, həm də  maarif və mədəniyyət məsələləri ilə ciddi məşğul olmuş, Bakı qubernatorunun hüsn və rəğbətini qazanmışdır.  

Səid Əfəndinin  bu istiqamətdəki ən önəmli işi 1874-cü ildə  D.Staroselskinin icazəsi ilə  yaradılan  Şamaxı “Məclis  Məktəbi” idi.  Bu məktəb  adı türk  pedaqogika tarixinə düşən məktəblərdəndir. “Məclis Məktəbi” yeni tipli təhsil ocaqlarından idi. Məktəbdə şagirdlərin sağlamlığına da, tərbiyə və təhsilinə də fərqli yanaşma var idi. Şagirdlər skamyada oturur, yazılar yazı lövhəsində yazılır, ana dili ilə yanaşı, burada ənənəvi Şərq dilləri də yüksək səvuiyyədə  keçirilirdi. Müəllimlər  təkcə dərs deməklə kifayətlənmir, dərslik  və müxtəlif risalə və kitabçaların tərtibində və yazılmasında  fəallıq göstərirdilər. Təkcə bu faktı göstərmək gərəkli görünür ki,bu məktəbdə işləyən və bu məktəblə işgüzar münasibətləri olan müəllimlər  işgüzarlığına və maarifçilik məsələləri ilə ilgili fikir və düşüncələrinə görə quberniyanın digər məktəb müəllimlərindən  xeyli fərqlənirdilər.

Haşıyə: 2014-cü il  dekabrın 13-də Şamaxıda "Məclis Məktəbi"nin  140 illik  yubileyi keşirildi. Yubiley   təntənəsinə  paytaxtdan  dəvət olunan bir neçə ziyalının - Respublika Təhsil Şurasının sədri professor Əjdər Ağayevin, "Məclis Məktəbi"nin xələfi Şamaxı Avropa Liseyinin qardaşlaşdığı  Avropa Azərbaycan Məktəbinin direktoru  Graem Pollockun, şamaxılı alim Məcid Əfəndiyevin və başqalarının  çıxışları tədbiri daha da rövnəqləndirdi. Bu tədbir  respublikamızda son illərdə  keçirilən möhtəşəm pedaqoji hesabat  konfransı  idi. Nə yaxşı ki, Şamaxı Rayon Təhsil İdarəsi yubiley tədbirlərini tarixdə qalmaq üçün  sinemalaşdırdı. Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın təbirincə desək , pedaqoji irsimizi qiymətləndirən hər bir şamaxılının gözlərində indi  məktəb tarixinə aid bir sinema pərdəsi var.

Haşiyədən mövzuya qayıdırıq.  


"Məclis məktəbi"ndə dərs deyən və bu  məktəblə işgüzar  əlaqələri olan S.Ünsizadə, C.Ünsizadə, S.Ə.Şirvani,  A.Çernyayevski  XIX əsrin 80-ci illərində Azərbaycan dilində  yazılan  dərslik və oxu  kitablarının   müəlifləri və rəyçiləri idilər. 

1876- cı ildə Səid  Ünsizadəni Tiflisə – dövlət əhəmiyyətli bir layihənin   hazırlanma işinə çağırırlar. Söhbət dini idarələrin fəaliyyəti ilə  ilgilidir. 

S.Ünsizadə ona tapşırılan işin öhdəsindən bacarıqla gəldiyinə görə onu Tiflisdə daimi işdə saxlayırlar..O, Zaqafqaziya Əhli-Təsənni İdarəsiniin əvvəlcə  ştatda olmayan əməkdaşı kimi  fəaliyyətə başlayır. Tiflisdə-regionun baş şəhərində yaşamaq imkanı onu  milli əhəmiyyətli işlərlə  daha dərindən məşğul olmağa sövq edir. Bakıdan Qafqaz Canişinliyinə rəhbər vəzifəyə dəvət alan, hələ Şamaxıdan tanıdığı  D.Staroselski ilə dosluq münasibətlərindən istifadə edərək, Səid Əfəndi Tiflisdə çap işləri ilə məşğul olmaq fikrinə düşür. Əvvəlcə daş basmaxanası (litoqrafiya) açır,türk dünyasının baş şəhərindən- İstanbuldan müxtəlif mətbəə avadanlıqları  alır.

Sənədlərdən məlum olur ki,Tiflisdə yaşayan Azərbaycan ziyalılarının İstanbuldakı Babiəli caddəsində yerləşən mətbəə rəhbərləri ilə  işgüzar və səmimi münasibətləri olub. 

 S.Ünsizadə Azərbaycan dilində mətbəə  və mətbuat işlərini qüvvətləndirmək üçün ortancıl qardaşı Gəlaləddin Əfəndini də Tiflisə  dəvət edir. Ünsizadələr nəslinin bir neçə gənc üzvü də mətbəə işinə –  müəyyən mətbəə peşələri üzrə fəhləliyə  cəlb edilir. 

S.Ünsizadə  1878-ci il dekabrın 12-də  Tiflisdə  “Ziya” adlı  həftəlik  qəzetin nəşrinə icazə alır. Hakim dairələrə tanışlıq üçün göndərilən   proqramında  “Ziya”  qəzetində  dövlət sərəncamları, xarici və daxili xəbərlər, müxtəlif növ  həvadislərin (əhvalatların), felyetonların çap ediləcəyi bildirilirdi.
“Ziya” qəzetinin  ilk nömrəsi 1879-cu ilin yanvar ayının 25-də (səfər ayının 16-da)  Tiflisdə  çap edilir. Qəzetin 1879-cu il yanvar ayında çıxan ilk nömrəsi  və fevralın 1-də çıxan ikinci  nömrəsi  hələ heç bir  tədqiqatçıya məlim deyil. Qəzetin 1879cu ildəki  ilk 1-ci və 2-ci  nömrələrində dərc olunan  materialların məzmunu  haqqında "Ziya"nın  bu günümüzə gəlib çatan bəzi nömrələrindən  məlum olur.Həftəlik  “Ziya” qəzetinin ilk nömrəsinin tarixini   onun 1879-cu il fevralın 8-də  çıxan 3-cü nömrəsinin tarixinə  və   17 noyabr 1879-cu il tarixli 44-cü nömrəsindəki bir yazıya görə  əsasən müəyyənləşdirmək   olur. Qəzetin 44 cü i nömrəsindəki yaısında oxuyuruq:

 

" ...Səneyi-islamiyyənin ibtidası ondan başlanır ki,əkin işinin ibtidası düşvar olmağə görə bacara bilmədük ki, bir parə kəsir və nöqsanlarımızı cabəca(yrbəyer-N.N.) edüb,məzkur(zikr olunan-N.N.)  niyyətimizi əmələ gətirək,ona görə naçar olub, SƏFƏR ayının 16-da (miladi tarixlə  1879-cu il

yanvarın 16-da-N.N.)əvvəlimci nömrəmizi zühurə gətirüb,ahəstə-ahəstə səy və hümmət göstərdük ".

 

Bizə elə gəlr ki, “Ziya”nın  1879- cu ilin  əvvəllərində  adətən həftənin cümə-şənbə günü çıxan ilk nömrələrini  Türkiyənin iri şəhərlərində,eləcə də qəzetin dünyanın müxtəlif yerlərində-- Simfiropolda, Yaltada, Odessada,Tiflisdə, Petrovskidə, Bakıda, Daşkənddə, Kazanda, Spasskidə, Moskvada, Sankt-Peterburqda, Həştərxanda, Nuxada (Şəkidə), Şamaxıda, Şuşada, İrəvanda, Tehranda və s.yerlərində yaşayan nüktədan ( incə mətləbləri başa düşən-N.N.) abunəçilərinin ailə arxivindən tapmaq olar.

Səid Ünsizadə xalqın milli yüksəlişinin tərəqqisi yolunda  türk dünyasının sözü keçən  ziyalıları ilə dostluq etməyi bacarırdı.Onun türk dünyasındakı dostlarının çoxu mətbuatın həyatdakı rolunu dərrk edən,ona qiymət verən açıq fikirli,dərin düşüncəli insanlar idi.
Sözümüzün  kəsəri kimi Kırım tatarı İsmaypl bəy Qaspıralı, müxtəlif vaxtlarda üç dəfə Türkiyədə maarif naziri olan Münif paşa,Zaqfqaziya şeyxülislamı Əhməd bəy Heseynzadə və başqalarının adlarını çəkmək maraqlı görünür.
 

Qeyd edək ki, "Ziya"nin ilk nömrəsinin çapı nəzərdə tutulduğu vaxtdan təxminən bir ay ləngiyir. 

“Ziya”nın  hər nömrəsin tarixi  birinci səhifədə həm miladi ,həm də  hicri -qəməri tarixlə  göstərilmişdir.

Hicri-qəməri tarixlə il təzələnəndə  "Ziya"  oxuculara  yeni nömrə ilə tıəqdim olunmuşdur.

1879-cu ilə aid ilk  dörd nömrənin  həm yanvarda və fevralda,  həm də dekabrda 1,2,3,4 nömrələrinin təkrarən göstərilməsi bununla əlaqədardır.Belə ki, 1879-cu ildə miladi tarixin sonuncu ayinda - dekabrda-hicri-qəməri təqvimin ilk ayı- məhərrəm ayı başlanmışdır ki, bu tarix də qəzetin ikinci sənəsinin (ilinin) başlandığı aydır- məhərrəm ayıdır.

Bəzi tədqiqatçıları  çaşdıran da məhz budur.  Onlar ilin əvvəllərində cıxan ilk nömrələri görmədiklərindən(təbii ki,oxumadılarından ) dekabrda çıxan 1, 2, 3, 4 nömrələri  "Ziya"nın başlanğıc tarixi hesab etmiş, və 1879-cu il dekabrın 6-da çıxan ikinci sənənin ilk nömrəsini qəzetin  ən ilk nömrəsi qənaətinə gəlmişlər. "Ziya"nın tarixini 1879-cu il dekabr ayının 6-dan  çıxan   birinci nömrədən başlamaq fikri bununla əlaqəlidir.

"Ziya" qəzetinin latın qrafikalı əlifbaya transliterasiyası da  səhvən məhz bu nömrədən başlayır.

Halbuki, "Ziya"nın bu tarixdən əvvəl daş basmaxanasında 46 nömrəsi  təb olunmuşdur.

Mən bu fikirlərimi dəfələrlə oxucuların və mətbuat tarixi ilə məşğul olan tədqiqatçıların diqqətinə çatdırmışam.Amma heç kəs bu  qüsur və nöqsanların fərqinə varmır.

Mətbuat tariximizə aid qüsur,nöqsan və uyğunsuzluqların  sabah müxtəlif ensiklopediyalara, yaxın tariximizə aid  tarix  və ədəbiyyat dərsliklərinə  düşmə ehtimalı mütləq nəzərə alınmalıdır.

 

"Ziya" özünü  söz içində islami qəzet kimi təqdim etsə də,əslində sadə türki dilində çıxan ilk pedaqoji,əxlaqi,ədəbi və ən nəhayət maarifçi mətbu orqan idi.

 Qəzetin ilk nömrələrinin baş məqalələrinin adları bunu əyani şəkildə göstərir:

"Oxumaq və yazmaq barəsində" (08.02.1879,N3)
"Uşaqlarımıza təlim və təhsil vermək barəsində"(10.02.1879,N4) 
"Mədəniyyət barəsində" 22.02.1879,N 5)
"Təklifati-mədəniyyət"(27.02.1879,N6)
Kitabxana arzusu (  1879,N24))
"Zaqafqaz müsəlmanlarının  elm və ədəbə töceh etməsi  haqqında
"(10.08,1879,N 29)
"Qori seminariyası barəsində"(06.09.1879,N33)
Mütaliə (  1879,N37)
Sünni və şiə məktəbi(   1879,N38)
Padşahlıq mədrəsələri ( 1879,N40)
Dəmir yolu  (  1879,N43)
Qəzet oxumağa və mütaliəyə həvəs( II sənə,  1879,N1)

   Ziyanın ilk nömrələrindəki adıcıllığa aydınlıq gətirmək üçün  müqayisəli nömrələnməni oxucuların diqətinə çatdırırıq.   

N1 (25.01.1879);

N2 (01.02.1879);

N3 (08.02.1879);

N4 (15.02.1879)

 

 

 N1 (06.12.1879);

N2 (13.12.1879); 

N3 (20.12.1879); 

N4 (27.12.1879)

 

N5 (03.01.1880);

N6 (10.01.1880)…
Yeri gəlmişkən onu da deyək ki,1879-cu iln yanvarlında 1884-cü ilin iyun aylnn 26-na kimi Tiflisdə Azərbaycan dilində  Səid Ünsizadənin  öz şəxsi litoqrafiyasında (daş basmaxanası ) və tipoqrafiyasında  (mətbəə) "Ziya" qəzetinin  "Ziya" və "Ziyayi-Qafqasiyyə" adları ilə 180 nömrəsi  təb və çap olunmuşdur.

 

"Ziya"nın illər üzrə təb olunma və çap edilmə paradiması belədir.

1879 N 1 (25.01-1879)-    N  46 (20.11.1879); 46

1879 N 1 (06.12.1879)-    N  4 (27.12.1879);     4


1880 N 5 (03.01.1880)-   N  30 (30.06.1880);  26

1880 N 1 (09.12.1880 )-   N 2 (22.12.1880);      2

 

1881 N 3 (05.011881)-    N 31 (21.10.1881) ;  28

1881 N 1 (26.11.1881-      N 4 (24.12.1881);     4

 

1882 N 5 (07.01.1882)-    N 31 (16.12.1882);  27

1883 N1 (03.O1.1883)-    N 31 (22.16.1883);  31

1884 N1 (15.01.1884)-    N 11 (26.06.1884) ;  11


Başqa sözlə, 1879-cu ildə “Ziya”nın ilin əvvəlindəki nömrələrində də, dekabr ayındakı nömrələrində də 1, 2, 3, 4 rəqəmlərindən nömrə göstəricisi kimi  istifadə olunub.
2015-ci ildə AMEA-Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda "Ziya" qəzetinin 1879 cu il dekabr ayının 6-da çıxan birinci nömrəsindən başlayaraq, "Ziyayi-Qafqasiyyə" adı ilə çıxan nömrəsinədək bütün materiallar  ərəb qrafikasından latın qrafikasiına  transliterasiya  edilmişdir..Bu münasibətlə Akademiya rəhbərliyinin səlahiyyətli nümayəndəsinin iştirakı ilə keçirilən icjlasında transliterasiya materiallarının kitab şəklində çap olunacağı ictimaiyyətin diqqətinə çatdırılmışdır.Təəssüf ki, "Ziya"nın transliterasiya materialları hələ də satışa çıxarılmamışdır.Yaxşı ki,bu materiallar  internetdə yerləşdirilmişdir.

 

“Ziya”nın birinci səhifəsində iki sünbül  çələngi arasında  adı və dərc olunduğu il göstərilib. Başlığın yerləşdirildiyi çələngin sağında oxuculara mətbu orqanın imtiyaz sahibi tanıdılır:

 Qəzetəni verən Səid Ünsizadə. Qəzetəmiz basılmaqdan (litoqrafiya çapından-N.N .) ötrü göndərilən kağızları idarəmiz basmaqda muxtardır.

“Ziya” qəzetəsinin idarəxanəsi Vorontsov küçəsində Ağa Əli Əsgərovun 35 nömrəli xanəsindədir. Yazı işləri və qəzetə  mütəəlliq hər bir  növ kağızlar  qəzetə müdirinin adına göndərilir”.

Qəzetin başlığı yerləşdirilən çələngin sol tərəfində  qəzetin çıxarılmasında Cəlaləddin əfəndinin  səlahiyyəti və qəzetin reklamla bağlı şərtləri sadalanır:

  " Qəzetə ümuratının (işlərinin,əmrlərinin-N.N.)  müdir və mühərriri  Cəlal Ünsizadə. Qəzetəmizin bir  sənəlik  qiyməti- 6 manat, altı aylığı 4 manat, bir nüsxəsi-15 qəpik

Elamnamələrin  hər bir sətrinə 10 qəpik.

Mənfəətlü  və  yaxşı  xəbərlər  pulsuz  qəbul və təb olunur”.

Qısa bir müddətdə “Ziya” türk dili başa  düşülən bütün türk torpaqlarına qanad açır, yerlərdən qəzetin idarəxanəsinə məktublar axışır. Rusiyanın mərkəzi yerlərinin birində -Tambovda sürgündə olan “Əkunçi”nin  əkinçisi Mirzə Həsən Əlqədari, İstanbuldan şəkili  Şahin əfəndi,  Münif əfəndi, Bağçasaraydan İsmayıl bəy Qaspıralı, Şamaxıdan S.Ə.Şirvani, Zərdabdan  adını yazmadan Həsən bəy Məlikzadə Zərdabi, Göyçaydan İsmayıl Nazirzadə , İrəvandan  Abbas ağa Məhəmmədzadə, Tiflisdən şeyxülislam Əhməd Hüseynzadə, müfti Əbdülhəmid  Əfəndi  Mustafa Əfəndizadə, anası alman, atası fransız olan  məşhur rus şərqşünası və qafqazşünası A.P.Berje, vaxtilə Rusiyanın İstanbulda və sonralar Təbrizdə konsulu olan Valerian Vladimiroviç  Bezobrazov, Moskvadan Əlisəfa, R.Əliyev, Nəcəf bəy Vəzirov, Əsgər ağa Gorani Adıgözəlzadə ,Dərbənddən Məhbus Dərbəndi, Şəkidən əslən şamaxılı olan İsmi bəy Sədrəddinbəyov və başqaları  “Ziya”ya məktublar göndərirlər.

Müxtəlif məzmunlu bu məktub,şeir, zərifə (incə mətləbli söz mənsında olan ədəbi janrdır-N.N.),lətifə, atalar sözü və məsəllər, hikmətli sözlər,aydınlaşdırmalar,annotasiyalar,təqrizlər,yol qeydləri, felyetonlar( felyeton burada əsasən ictimai-siyasi yazı mənasındadır-N.N.)  və  digər  janrlarda olan ədəbi yazılar,informasiyalar  türk dünyasının  ziddiyətlərlə dolu olan mənzərəsini öyrənmək baxımından çox maraqlı görünür.

S.Ünsizadə türk dünyasını  söz adamlarını  öz ətrafına toplaya bilmişdi. Həftədə bir dəfə  adətən pəncşənbə günü çıxan qəzet  çətinliklərlə qarşılaşsa da, Ünsizadə qardaşları türkdilli mətbuatın tərəqqisi yolunda israrlı idilər. Qəzetdə  bəzən süni qarşıdurma yaradılırdı. S.Ünsizadə qəzetin baş məqalələrinin birində  təklikdə deyə biləcəyi sözləri bərkdən söyləyir, Cəlal əfəndidən qəzetin dilinə qayğı göstərməyi,  "hər kəsə öz xörəgini verməyi"  mühərrir qardaşından tələb edirdi.  
              
Böyük qardaşının yanında zəngin mühərrirlik məktəbi keçən Cəlal Əfəndi (1854,Şamaxı-1933,Ankara) 1882- ci il may ayının 12-də hökumət dairələrindən 1882-ci ilin sentyabr ayından Tiflisdə  ayda bir dəfə buraxılmaq şərtilə  “Kəşkül” adlı məcmuə çıxarmağa icazə istəyir.  Qafqaz Senzor Komitəsi  1882-ci il oktyabrın 20-də  Cəlaləddin  Ünsizadəyə “Kəşkül” adında mcmuə ( jurnal) çıxarmağa icazə verir.

Əslində "Kəşkül" Ünsizadə qardaşlarının birgə layihəsi idi.Onlar mətbuat vasitəsilə   rus müsəlnanlarına --Rusiyada yaşayan türldilli xalqlara döğru yol göstərmək niyyətlərini daha geniş şəkildə reallaşdırmaq istəyirdilər.

Cəlal Ünsizadə  əqidəsinə, ağıl və fərasətinə inandığı ziyalıları ətrafına toplayaraq, əvvəlcədən müəyyənləşdirdiyi və dostları ilə məsləhətləşdiyi proqram əsasında  1883–cü il  yanvar ayının 31-də 28 səhifəlik “Kəşkül” jurnalını qardaşı Səid Ünsizadənin  “Ziya” adı ilə tanınan mətbəəsində çap etdirdi. "Kəşkül"lə əməkdaşlığa cəlb edilənlərin çoxu "Ziya"nın ən fəal müxbirləri və xeyirxahları idi.

  
Türk dünyasında  yaxşı təbliğ edilən, yaxşı işıqlandırılan, “Ziya” qəzetində böyük təcrübə qazanan  və bunu dəfələrlə özü etiraf edən  İsmayıl bəy Qaspralının “Tərcüman” qəzetinin nəşrinə hələ  2 ay 10 gün qalırdı. (İ.Qaspralının “Tərcüman” qəzetinin ilk nömrəsi 1883-cü il aprelin 10-da çıxmışdır).

Təəssüf ki, bir sıra mətbuat tarixçiləri  “Kəşkül”ün ilk nömrələrini qəzet kimi  təqdim edirlər. Bu səhv yanaşma nəticəsində dərsliklərdə də "Kəşkül" məhz qəzet kimi  kimi işıqlandırılıb. "Kəşkül"ün ilk 11 nömrəsi jurnal şəklində çıxmşdır. 1884-cü ilin mart ayından - 12-ci nömrədən başlayaraq  "Kəşkül" qəzet şəklində nəşr edilib.  "Kəşkül"ün sonuncu  123-cü nömrəsi 1891-ci il  oktyabr ayında çıxıb. 
“Kəşkül” sözü  – hind qozu qabığından hazırlanan dərviş çantası deməkdir. “Kəşkül” sözü klassik Şərq ədəbiyyatında  “ədəbiyyat , şeir   toplusu ” məzmununu da verir. 

Cəlaləddin  Ünsizadə jurnalın  müqəddiməsində əslində Ünsizadə qardaşlarının  yekdil  fikir birliyi  olan  yeni nəşrin proqramı və adı  haqqında  yazırdı: 

 

Bu cəridədə  nə növ mətləblər yazılacağını  bugünkü nüsxənin elanat səhifələrində  zikr edirik, amma  burada bunu demək istəyirik ki, məcmuəmizin əsl dili  və ibarəsi  məmləkətimiz müsəlmanlarının  məfhumi olan türki Azərbaycan dilindən ibarət olacaqdır. Amma bununla belə  ərəbi və farsi  dili  sevən müsəlman qardaşlarımız  dəxi bu cəridə vasitəsilə  faidə alıb, faidə verməklər üçün aradabir məzkur dillərdə  dəxi əhvalat  və məqalət  qəbul  və dərc olunacaqdır".

“Kəşkül”ün üz qabığında  məcmuənin adı, adın altında ilk nömrənin  tarixi hicri və miladi təqvimlə göstərilmişdi:  hicri-1200,  miladi – 1883. 

 Sonrakı sətirdə jurnalın ədəbiyyat və siyasiyyatdən bəhs edəcəyi yazılmışdı. Mötərizədəki sözlər xüsusilə qabardılır: türki və farsi və ərəbi məqalatı dərc edir. Sonra aylıq məcmuə olduğu göstərilir  Daha sonrakı sətirlər belədir:

Birinci sənə. Mah -rəbiüləvvəl-1300 (müsəlman qəməri ilinin üçüncü ayı- N.N.). Ədəd-1 (birinci nömrə – N.N.). 

”Kəşkül” -- Ünsizadə qardaşlarının mətbu fikri daha geniş yaymaq üçün düşünülmüş addım idi. 

Ünsizadə qardaşları hansı yolla olursa-olsun nəşriyyat və mətbuat sahəsindəki birinciliyi  qoruyub  saxlamaq  fikrində olmuşlar.

Cəlaləddin  Ünsizadə “Kəşkül”də yazır:

“Bizlərdən çoxu var ki, mətbəə və  mətbuat  nə olduğunu bilməz və bilmək dəxi istəməz”.

 Müəllif  bilik  öyrənməkdən  üz çevirənlərə  onları məşğul olduqları  boş və bihudə  xəyal aləmindən  ayırmalarını vacib sayır. Oxucu ilə belə  fikir mübadiləsinə başlayan müəllif cəmiyyətin inkişafında mətbəə və mətbuatın rolunu düzgün qiymətləndirərək, mətbəə və mətbuatın   millət  və  qövmin   düşüncə tərzində öz əksini  tapdığı qənaətinə gəlir.


“Kəşkül”dəki felyetonlar da oxucular narahat edən məsələlərə  həsr olunub. XIX əsrin 70-80-ci illərində ıqəzet və  jurnaldakı felyetonlar   indikindən fərqli məna  bildirirdi. Felyeton əvvəllər ciddi  janr sayılırdı. Felyetonun  qəzet və jurnallarda  daimi yeri olurdu. Sonralar felyetonlarda  qaldırılan məsələlərdə  özünü göstərən bir sıra  nöqsanlar oxucuda  gülüş döğurmuş, felyetonlar əvvəlki müsbət çalarlarını itirmişdi.

Jurnaldakı felyetonların birinin müəllifi S.Atamalıbəyovdur. Bu yazı “Aldığımız bir  vərəqədir” adlanır.
Jurnalın ilk nömrəsində A.Bakıxanovun “Təhzibül-əxlaq” əsəri haqqında  yazı müəlifinin düşüncələri (davamı ikinci nömrədədir-N.N.)  də özünə yer tapmışdı. Jurnalda 1877- ci il Dağıstan hadisələri də işıqlandırılıb.

Jurnaldakı ədəbiyyat bölümünün yazıları da oxucuların diqqətini cəlb edir. ”Əmsali-Loğman”dan  seçilən  yazı “Bir Arslan ilə iki Öküz” adlanır. Tərcümənin müəllifi Cəlaldır.    

Jurnalda rus poeziyasından verilmiş tərcümə nümunələri  tərcümə sənəkarlığı baxımından maraqlı görünür.

                                                                ***

Yazıda "Ziya" əzeti ilə bahəm “Kəşkül”  əzetindən də,  onun jurnal formatında çıxan 11 nömrəsinin birincisindən  də söz açdıq.

“Kəşkül”ün ilk nömrələri  uzun illər idi ki, itmiş hesab olunurdu. ”Kəşkül”ün  ilk  11 nömrəsi jurnal  həçmində  (formasında)  çıxdıöğına görə onu türk dünyasının ilk uzun ömürlü cəridələrindən biri kimi də tanımalıyıq. "Kəşkül" Azərbaycan mətbuatının ilk türkdilli jjurnalıdır. Onun bəzi nömrələrinin sovet dövründə  tədqiqatçılar üçün əlçatmaz olması  türk mətbuat tarixinin   sistemli şəkildə öyrənilməsini ləngidib. 1884-cü il martın 22-dən “Kəşkül” jurnalı qəzet  formasında öz  fəaliyyətini davam etdirib. 

"Kəşkül "1891-ci ilin oktyabr ayında   öz nəşrini dayandırmalı olub.

 Cəlal Ünsizadə "Kəşkul" bağlanandan sonra bir müddət Tislisin nüfuzlu məktəblərinin birində -Kadet  məktəbində  müəllimliyini davam etdirmiş,sonralar İstanbula -böyük qardaşı Səid ünsizadənin yaşadığı İstanbul şəhərinə köçmüş, burada türk sultanının sarayında kitabxana müdiri vəzifəsindəişləmişdir.Əslində sarayda kitabxana müdiri vəzifəsi məsul vəzifə idi.Bu vəzifə müşavir və ya mətbuat katibi vəzifəsinə uyğundur.

Cəlil Məmmədquluzadənın 1907-ci ildə yazdığı  və  "Molla Nəsrəddin" jurnalında çap etdiyi  bu barədə "BATDAĞ " felyetonunda bu barədə maraqlı material vardır.Onun 1918 -ci ilin may-iyun  aylarında türk qoşunları ilə birlikdə Gəncəyə gəldiyini də yazırlar.

 Ünsizadə qardaşlarının  türkdilli mətbuatındakı rolu ciddi araşdırılmalıdır.

"Ziyayi-Qafqasiyyə" qəzetinin sonuncu-

26 iyun  1884-cü il tarixli 11-ci  nömrəsində Əlibəyov soyadlı bir müəllifin rusca yazdığı məktubun tərcüməsi verilmişdir.

 

Qəzetdə soyadı rus qrafikası ilə  "АЛИБЕКОВ " yazılan məqalədə  türk dünyasının  dahilərindən biri İsmayıl bəy Qaspralının  fikirləri ilə çox yaxından səslənən maraqlı bir  deyim var:

 

" Səid Ünsizadənin məqsədi  mətbuat vasitəsi ilə rus müsəlmanlarını yuxudan  oyatmaqdır".

 

Çox təəssüf ki,  dövrün hakim qüvvələri Səid Ünsizadəyə bu şərəfli vəzifəni yerinə yetirməyə imkan vermədilər.O, 1890-cı ildə  Bakıdan türk dünyasının paytaxt şəhərinə üz tutdu.Burada da böyük maarifçilik  fəaliyyətini davam etdirdi,1905-ci ilin iyun ayında   80 sinnində dünyasını dəyişdi (Həyat qəzeti,5 iyun 1905-ci il,N 21).

Səid Ünsizadənin xatirəsini əbədiləşdirmək üçün,Bakıda yaradılması nəzərdə tutulan Mətbuart Muzeyinə

Səid Əfəndi Ünsizadənin (1825-1905) adının verilməsi barədə düşünmək lazımdır.

 Səid Ünsizadənin çoxcəhətli  irsini dərindən öyrnmək məqsdilə  Səid Ünsizadə Fondunun yaradılması yolunda da ciddi əməli işlər görülməlidir.


Müəllifin digər yazıları

  1. "Xamsu-qasaid" kitabında Hacı Zeynalabdin Tağıyev cənablarına həsr olunmuş qəsidə-mədhiyyə
  2. Atamın türkdilli məktubları
  3. PARLAMENTİN TAVANI NİYƏ UÇDU?
  4. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hələ yaxşı tanımadığımız parlament üzvü- Mustafa Hacı Musa oğlu Mahmudov
  5. Yüksək məfkurəvi söz ustası - Sultan Məcid Qənizadə (1866-1937)
  6. Bu dünyanın qızıl günü
  7. Qafur Rəşad Mirzəzadə fenomeni
  8. Papaq və qalstuk məsələsi
  9. Görkəmli türkoloq və füzulişünas alim Samət Əlizadənin əlyazması tapıldı
  10. Akademiklər,Sİzlər əruzu bilirsinizmi?
  11. Dövlət himnimizin sözlərinin müəllifi Əhməd Cavaddırmı?
  12. Atamın şəkli
  13. Türk dünyasının ən böyük nazimlərindn birinə- Seyid Əzim Şirvaniyə (1835-1888) ölümündən 130 il sonra xitab
  14. "Tərcüman"qəzetini türk dünyasına tanıdan ilk türkdili jurnal yazısı
  15. "Kəlilə və Dimnə"də ( "Hümayunnamə"də) öyüd , nəsihət və deyimlər
  16. Atamın müəllimi Cəmo bəy Cəbrayılbəyli və onun "Cəmo C" təxəllüsü ilə yazdığı şeirlərindən biri - "Sənsən"
  17. Dağıstanlı Mirzə Həsən Əfəndi Əlqədari (1834-1910) və Azərbaycan
  18. "Dırnaq"dan "mötərizat"a və yaxud...
  19. Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı İsmayıl Məmmədovun 366 yarpaqlı 2018-ci il təqvimi çap ediləcəkmi...
  20. Qara qoçun nağılı
  21. General Hacı Zeynalabdin Tağıyevin tələbə qızlara novruz bayramı təbriki...
  22. Yenə də "Türkische Lesestoffe....Leipziq. 1916" türkdilli latın qrafikalı kitabından söz açırıq ki, bilməyənlər də nəyisə bilsinlər
  23. Avropa da, Amerika da türk atalar sözlərini oxuyur
  24. Məktəb, məktəb , yenə də məktəb... Özü də gələcəyin məktəbi
  25. Qaranlıqdan Alatoranlığa gedən vaxtın deyimləri
  26. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti İstiqlal Bəyannaməsinin əsas müəllifi kimdir?
  27. Türk dünyasının Bakıda işləyən ilk məşhur qadın həkimlərindən biri- Batırşina Amina xanım haqqında nə bilirik?
  28. Tarixçilərimizin dərsliklərdə jurnal adı ilə öyrətdikləri "İŞIQ" QƏZETİ (1911-1912)
  29. Qafqazın Baş Rəisi Knyaz Dondukov-Korsakova (1820-1893) hədiyyə olan dərsliyin bir sıra məqamları və son səhifələrindəki nəsihətlər
  30. Türk dostumun təhsil nazirimizə göndərdiyi bir məktub və yaxud...
  31. Öyüdlərim, pəndlərim, nəsihətlərim....
  32. Ortaq türk dilləri ədəbiyyatı müntəxəbatına layiq uğurlu poetik nümunələr və yaxud...
  33. "Kəlilə və Dimnə"nin ilk mətbu nümunələri haqqında bir neçə söz...
  34. Türk dünyasının 1865-ci il tarixli üçdilli atalar sözü lüğəti
  35. 130 il bundan əvvəl İrəvandan "Bir müsəlman" Tiflisə - Azərbaycan dilində nəşr olunan "Kəşkül" qəzetinə nə yazırdı?
  36. Qəbul imtahanı testlərinin bunkerdə yazılması məsləhətdirmi?
  37. XIX əsrin görkəmli Azərbaycan şairi Seyid Əzim Şirvaninin türk dünyasına tanıtdığı təhsil ocağı və yaxud Kürdəmirin ilk dövlət məktəbinin tarixi 1881-ci il fevralın 9-dan başlayır
  38. Nüktələr və nöqtələr....
  39. "Ziya" qəzetinin qaranlıqdan və alatoranlıqdan işığa uzanan yolları
  40. AMEA və universitet alimlərinin orta məktəb marafonları
  41. Yandıran söz,qandıran söz, bir də var adamı dolandıran söz...
  42. Azərbaycanın İlk milli jurnalının - "Kəşkül"ün 135 yaşı tamam oldu
  43. Azərbaycan İstiqlal Bəyannaməsini neçə nəfər imzalayıb və yaxud doğru sözü niyə səhv deyirlər?
  44. Azərbaycan ədəbi dilinin yeni anlayışları ifadə edən rus və Avropa dillərindən alınmış terminlərlə zənginləşməsində "Ziya" və "Ziyayi-Qafqasiyyə" qəzetlərinin (1879-1884) rolu
  45. 130 illik yubileyi gecikdirilən Cəmo bəy Cəbrayılbəyli (1887-1965) və yaxud adı ensiklopediyaya düşən elmi dərəcəli biologiya müəllimi
  46. Əhmədli kəndi... Tarixi xidmətləri unudulmuş təhsil ocağı
  47. DÜNƏN "ZIYA"NIN 139 YAŞI TAMAM OLDU VƏ YAXUD TÜRK DÜNYASININ TİFLİSDƏN BOYLANAN GÜNƏŞİ
  48. Orfoqrafiya mədəniyyəti-dil mədəniyyətidir
  49. Gəlin orfoqrafiya qaydalarını hazırlamağı dilbilənlərə tapşıraq
  50. "Ziya" qəzetinin Şəkidə yaşayan Şamaxılı müxbirlərindən biri
  51. Pıçıltılı etiraf və yaxud Zirvələrdə iki həftə qar altında qalanların xoş xəbərin gözləyirik
  52. İtirmişik yuxumuzu, qalanımız ağrımızdır...
  53. Bağışla, bağışla, bağışla bizi
  54. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə nə vaxt anadan olmuşdur?
  55. S.Ə.Şirvani şeyxülislam ola bilərdimi?
  56. Mürəttib M.Ə.R. kriptonimi kimə aiddir?
  57. Orta məktəb şagirdlərin lüğət ehtiyatlarının zənginləşdirilməsində alınma sözlərin rolu
  58. Bizə ən gərəkli - Fil hesabatı
  59. “Bağçasaraydan göndərilən məktub”
  60. Şamaxı Məclis Məktəbinin 140 illik yubileyindən 3 il də keçdi, amma görüləsi işlər hələ də çoxdur....
  61. Təlim və tərbiyə prosesində elmi araşdırmaların rolu
  62. "Dəbistan" jurnalı (1906-1908) və yaxud şagird və müəllimlər üçün dərsliyə bərabər dövri nəşr
  63. Nəcməddin Xələfoviçə görə "məmləkət"i dəyişdim
  64. Doğma yurdun qış lövhələri...
  65. 45 il bundan əvvəlki dünya gənclər hərəkatı...
  66. Nəğmə kimi səslənən bal dilmiz var olsun!
  67. Bir daha Ələkbər Tahirzadənin- şair Mirzə Ələkbər Sabirin müəllimliyə gedən əzablı və əziyyətli yolları ilə...… - Tədqiqat
  68. Hamıya dostam mən,bir qardaşam mən
  69. "İşığ"ın işıq saldığı tərcümənin işığında və yaxud İ.A.Krılovdan tərcümə:Durnabalığı və Pişik
  70. "Ziya" qəzetinin (25.01.1879- 26.06.1884) qaranlıq taleyini işıqlandırmaq lazımdır
  71. Məktəbliləri maarifləndirən mətbu orqanlardan biri - "Maarif" məcmuəsi
  72. РУССКО-БАШКИРСКИЙ СЛОВАРЬ - kitabxanamın ən qalın və ən sanballı lüğətlərindən biri
  73. Söz sözü çəkər, əgər sözün közü varsa
  74. Beynəlxalq bayram tədbirlərindən sonrakı gün - Müəllimlərin Ziyarəti Günü
  75. Müəllim olanda da yaxşı müəllim olun
  76. Tanıdım...Gül bəsləyən qız- Məlahət Yusif qızı...
  77. Avtoelegiya: İşin-gücün boş vaxtı-qocaların xoş vaxtı....
  78. HƏR KİM 100 İL YAŞAMASA , GÜNAH ONUN ÖZÜNDƏDİRMİ ?!
  79. İsmayıl Mirzanın hər həftə oxuduğu türkdilli "Ziya" qəzetin bir nömrəsinin biblioqrafiyası
  80. Ay Allah bəndəsi, niyə yazıqsan?
  81. Ömrün payız etirafı və yaxud ömrün,günün hapı, gopu
  82. Mətbuat tariximizdən birinci ilinin 46 nömrəsi itən qəzetimiz və yaxud mətbuatımızın "Ziya"sı
  83. Mən niyə SSRİ Ali Sovetinin deputatı ola bilmədim?
  84. Təbrizdən kənd məktubları
  85. "Təbriz məktubları silsiləsi"ndən növbəti yazı
  86. Nazim Nəsrəddinov: "Təbriz məktubları" silsiləsindən
  87. Dünya yaman dünyadır
  88. Görkəmli maarifçilər Ünsizadələr haqqında təzə xəbər və şəkillər və yaxud Tütk soyad Kanunu - ARKÜNLƏR VƏ BERKSANLAR
  89. "Strategiya.az"ın yeni layihəsi-Səhiyyə tariximizin unudulmuş səhifələri
  90. Abdulla Şaiqin Bülbül Məmmədova həsr olunmuş fransız soneti - "Centlmen bir xanəndəyə"
  91. Dünya türkologiyasının Fərhadı və yaxud dünyanın ən işıqlı adamlarından biri
  92. Qüdrət Piriyevlə birlikdə Azərbaycana tanıtdığımız İqor Səməd oğlu Mehmandarov
  93. Sözgəlişi, ola bilər düzəlişi...
  94. 16 il bundan əvvəl imzalanmış Fərmanın işığı
  95. Bu Dünya- Şirin Dünya.....
  96. Göz görür,ağıl kəsir....
  97. Tərcüməsiz başa düşülən tatar bayatıları
  98. M.Ə.Sabirin türk dili müəllimliyinə gedən əzablı və əziyyətli yolları… - Tədqiqat
  99. Türk dünyasının Bakıda işləyən ilk məşhur qadın həkimlərindən biri- Batırşina Amina xanım
  100. Mənim nəğməli bibim - Foto
  101. Sən yazmasan,mən yazaram
  102. Araşdırmaçı araşdırıcıya deyirlər və yaxud Bir daha Səid Ünsizadə (1825,Şamaxı-1905.,İstanbul) haqqında
  103. Dörd yaşlı lal-dinməz uşağın dili açılacaq!!!
  104. 20 yaşlı Cəfər Cabbarzadənin "Bakı müharibəsi"
  105. Qulam Məmmədli-120
  106. General Hacı Zeynalabdin Tağıyevin tələbə qızlara novruz bayramı təbriki
  107. Türkiyənin "Ordu marşı" və "Çanakkala döyüşçüsü Mustafanın anasına məktubu"
  108. Səid Ünsizadənin (1825-1905) məktəb yaşlı uşaqların təlim və tərbiyəsinə aid dərsliyi - "Təlimül ətfal, təhzibül - əxlaq"
  109. Türk dünyasının 99 yaşlı "El həyatı" (1918) məcmuəsi
  110. Təhsilimizin dostu, dilçiliyimizin generalı Qəzənfər Kazımov
  111. Bu tarix ki var, qəliz məsələ imiş......
  112. SÖZ KİMİNDİR?
  113. Bu dünyada yerin yoxdur, yağı düşmən,
  114. Mənim dualarım
  115. Hələ qışdır bu yerlərdə və yaxud Şəkilli salamın şeirlə cavabı
  116. Təzadlar, ay təzadlar....
  117. Türk dünyasının "Tərcüman"dan əvvəlki "Ziya"sı və yaxud Qaranlığı və alatoranlığı işıqlandıran insanlar
  118. Adını dəyişdiyim retro yazı və ya "Strategiya.az" saytının 106159 nəfər oxucusunun maraq dünyasının sualı - Foto
  119. Riyaziyyat alimlərinin çoxunun tanımadığı dərslik və yaxud, türk dünyasının ilk türkdilli hesab dərsliklərindən biri
  120. Azərbaycan çocuq mətbuatı tarixinin "Qırmızı günəş"i...
  121. İsmayıl ibn Mustafanın (İsmayıl bəy Qasprinskinin) "Ziyayi -Qafqasiyyə"(Qafqazın ziyası) adlı məqaləsi. Tiflis,1881
  122. Səid Ünsizadənin (1825-1905) dərsliklərindən biri - nəzmlə yazılmış "ƏQAİD və NƏSAYİH"
  123. Testdən qəsdən danışmırıq
  124. Ah....Dərslik, dərslik, yenə də dərslik, bir az da ...
  125. Dərsliklərimizin halı və vəziyyəti
  126. Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Bakı şəhər müsəlmanlarının müraciətinə cavabı
  127. Bir daha Cəmo bəy Cəbrayılbəyli (1887-1965) və onun 130 yaşını gözləyən yubileyi haqqında
  128. İsmayıl bəy Qaspıralı:" Qəzetə- millətin lisanıdır "
  129. Hırsızın gözü əlyazmalara düşdü
  130. Bu sorğuya hələ də cavab verilməyib : Şotlandiyada H.Z.Tağıyevin yüzillik heykəli varmı? Və yaxud qaranlıqdan işıldayan işıqlar....
  131. Retro mövzularından biri: Midhat Cemal Kuntay :"Toprak, eger uğrunda ölən varsa, vatandır"
  132. I Nikolayın tiflisli nəvələrinin müəllimi Lev Nikolayeviç Modzalevskinin "Kəpənəy"i
  133. Dünyamızı Gələcəyə Tanıdan Rəssam - Fotolar
  134. Yenə də sözümüz-söhbətimiz Kürdəmirin ilk dövlət məktəbi haqqındadır
  135. Türk dünyasının tarixi məktəblərindən biri-- Kürdəmir,Köhnəbazar kənd orta məktəbi və yaxud üç əsrin məktəbi--09.02.1881
  136. Hacı Səid Əfəndi Ünsizadə-191
  137. Təskinlik və toxtaqlıq və yaxud əbədi və həmişəlik mübarizə
  138. Avropada çap olunan latın qrafikalı 100 yaşlı ilk türk kitablarımızdan biri
  139. Ömür keçir, gün keçir və yaxud Latın qrafikalı ilk türk kitablarımızdan birinin 100 illik yubileyini keçimək çətindirmi?
  140. Türkiyədə dərs alan azərbaycanlı söz ustası və yaxud Türkiyədə az tanınan Azərbaycan Şekspiri
  141. Bir daha Ünsizadələr haqqında
  142. Dünyaya səpələnmiş Ünsizadələr və yaxud Ünsizadələrin nəsil şəcərəsi, soy ağacı
  143. Seyid Əzim Şirvani (1835-1888) və onun gümüş medalının tarixi məqamları
  144. İstiqlal Bəyannaməsini imzalayanlardan biri Kürdəmirli Mustafa Mahmudov
  145. Bizim Bəhicə müəllim - Xalid Səid yadigarı
  146. Karamanoğlu Mehmet Bey ( .... - 1280) və onun türkcəyə sevgisinin tarixi
  147. Sözümüz, savımız, dilimiz - Nazim Hikmətsiz keçən 53 ilimiz
  148. Mətbuat tariximiz-milli düşüncə tariximiz
  149. Bizə hansı elmlər lazımdır və yaxud ...
  150. TQDK-nın tarixdə qalacaq sənədlərindən biri və yaxud bəyənilən maarifçilik fəaliyyətinin təsdiqi
  151. Əməkdar müəllim, professor dünyasını dəyişdi
  152. Soyqırımı günündə dostumu itirmişəm
  153. Bu yaz bir başqa yazdır
  154. Ölümü ilə böyüyü də, kiçiyi də ağladan Vüsal Orucov üçün oxunan elegiya - VİDEO
  155. Xan qızı Natəvanın qocalıqda miras istəyi
  156. Türkiyəli tərbiyə doktoru XƏlil FİKRƏT və bilimsəl psixologiyanın qurucularından biri Ovide DECROLİ Bakıda
  157. Dinməyin,xamuş olun! Yaxud 1884-cü il fevralın 29-da dünyaya göz açan insan...
  158. Azərbaycan dilində yazılmış ilk coğrafiya dərsliyinin müəllifi Əsgər ağa Gorani Adıgözəlov (1857-1910) və yaxud qaranlıqdan və alatoranlıqdan işığa
  159. XIX əsr maarifçisi Səid Əfəndi Ünsizadənin dərsliklərindən biri
  160. Orta məktəbdə bütün fənlər eyni dərəcədə öyrənilməlidir
  161. HƏ, nə oldu, mən deyən oldu,olmadı?
  162. S.Ə.Şirvaninin bir şeirinin yazılma səbəbi və əks-sədası
  163. Rəşid bəy Əfəndizadənin İstanbuldakı "Uşaq bağçası"- 1898-ci il
  164. Dərgahdan başlanan yol
  165. Fikrin ifadə formalarından biri
  166. Təhsil nazirinin kabinetində yaradılan yerüstü bunker
  167. "Həyat"ın çağırışı nə üçün cavabsız qalır?
  168. Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Əhmədli kəndindəki ibtidai məktəbin tarixi görüntülərinin iki yarpağı
  169. Tərbiyə doktoru Halil Fikretin oxucu və tədqiqatçıların çoxuna məlum olmayan nadir şəkilləri
  170. Təhsil tariximizin maraqlı səhifələri
  171. Təhsil tariximizdən maraqlı səhifələri
  172. Akademiklərin cərgəsindəki müəllim
  173. Yeni rahat avtobus marşrutu - Nərimanov metrosu - Dəmir yolu İdarəsi və yaxud müəllim, şagird və tələbələr üçün "İVECO" avtobusları
  174. Mübarizə bu gün də var,sabah da...
  175. Xalqımızın türkdilli ilk mətbuat nümunələri
  176. "Əkinçi" qəzeti-140
  177. Mustafanın Çanakkala məktubu
  178. Məktəbdə elm və texnologiya həftəsi
  179. Mübarizə bu gün də var, yarın da....
  180. Halil Fikret və şifahi türkdilli xalq ədəbiyyatımızın Avropadan başlanan təbliğatı
  181. Kim inanmırsa, bu daş, bu da tərəzi...
  182. Yazımızın tarixi-özümüzün tarixi
  183. Fikrət Sadıq -Dədə Qorqud
  184. Tədqiqatçı öz fikrində israrlıdır
  185. Avropa Azərbaycan Məktəbinin olimpiada komandası respublika bilik yarışına vəsiqə aldı
  186. Tarixdə izi və sözü olan insanlardan biri: Cəmo bəy Cəbrayılbəyli
  187. Azərbaycanşünas alim, görkəmli şərqşünas - Mirzə Rəhimov-85
  188. "Dəbistan" jurnalının bir nömrəsinin biblioqrafiyası
  189. Xəlil Fikrət "Tərbiyə və tədris tarixi"
  190. Mirzə Həsən Əfəndi Əlqədari və Azərbaycan
  191. Latın qrafikalı ilk türk kitablarımızdan biri: Hans Stumme, Halil Fikret. "Türkische Lesestoffe…" Leipziq, 1916
  192. "Bağçasaraydan göndərilən məktub"
  193. Diqqət! Diqqət! Məktəb tariximizin qaranlıq səhifələrini işıqlandırırıq!
  194. İ.V.Miçurinin heykəli ucaldılan kənd - Qəbələ, Vəndam kəndi
  195. Maarifçiliyimizin və ədəbi dilimizin tarixi-“Ziya”(“Ziyayi-Qafqasiyyə”) qəzeti -135
  196. Dünya dərsliklərində yuva salan 150 yaşlı "Мотылек" və yaxud birgünlük kəpənəyin tərənnümü
  197. Səsimizə səs vermədikləri üçün ... - Fotolar
  198. Hər gün xatırlanan adam - Fərhad Zeynalov - 85
  199. Abdulla Şaiqin uşaq bağçası
  200. "Ziya"nın biblioqrafiyası
  201. Kasıblığın üzü qara olsun
  202. Bu gün M.Ə.Sabirin ad günüdür
  203. Keçən günə gün çatarmı ... - Fotolar
  204. Elmə yönələn yolun başlanğıcı - FOTO
  205. Bakı, ... küçəsi, Azərbaycan Mətbuat Muzeyi
  206. Otuz doqquz ildən sonra yazılan məktubun təəssüratı
  207. Ucundadır dilimin həqiqətin böyüyü ...
  208. İlk hesab dərsliyimiz
  209. Yusif Vəzirovun kölgədə qalan yazıları
  210. Dostluq etməyi bacaran adam - dostum İsa Əliyev
  211. “Tunğuç”məcmuəsi və ya açılmayan qapılar, pəncərələr…
  212. Mustafa Lütfi Şirvani İsmayılov (1876- ?) və onun Həştərxanda Azərbaycan dilində nəşr olunan "Bürhani-tərəqqi" qəzeti
  213. Dərslik, dərslik, yenə də dərslik...
  214. M.Ə.Rəsulzadənin bir məqaləsinin çağırışları və yaxud Əli bəy Hüseynzadənin sorğusu :"Anladınızmı?"
  215. "Molla Nəsrəddin"in Bakı vəkilərindən biri- Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
  216. " Riyazi isbat və məntiqi təfəkkür " - FOTO
  217. "ZİYA"lı ziyalı - Foto
  218. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə nə vaxt anadan olmuşdur?
Şərh yaz




Enter Code*:

Son xəbərlər
 
Xəbər başlıqları
26-05-2018
25-05-2018

Bütün xəbərlər

 
© 2012 Strategiya.az
Proqramlaşdırma: Encoder.Az
2.1791 san