09:56 18 Mart 2018
1333 dəfə oxunub
Çap versiyası
Nazim Nəsrəddinov
Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi

Açar sözlər-pedaqoji və psixoloji tədqiqatlar, alman təhsili, tərbiyə doktoru, ordu marşı, Canaqqala məktubu, pedaqoji mətbuat,Bakı və Şəki nəşriyyatları, sovet rejimi, rəy, təqriz, portret oçerkləri,Hans Stumme .....
 

Görkəmli türk pedaqoqu, keçən əsrin 20-ci illərindən başlayaraq, əsərlərini “tərbiyə doktoru  Halil Fikret”  kimi imzalayan Halil Fıikret (1892-1974 ) və onun yaradıcılığı haqqında elmi araşdırmalar apararkən hər dəfə maraqlı və çox böyük elmi əhəmiyyəti olan faktlarla, dəyərli materiallarla rastlaşanda onları elmi ictimaiyyətlə bölüşməyə tələsirəm.

1916-cı ildə Almaniyanın Leipziq şəhərində çap olunan 31 səhifəlik bir kitabın üz qabığında onun adını dünyanın ən məşhur pedaqoqlqrından biri, alman afrikanşünası və şərqşünası Hans Stumme (1864-1936) ilə yanaşı gördükdə isə nədənsə tələsmədim, faktları diqqətlə araşdırmağa başladım.

Yox, səhv etməmişdim. Leipziq Universitetinin son kurs tələbəsi oxuduğu ali təhsil ocağının professoru ilə birgə elmi əməkdaşlıq etmişdir. Bəri başdan deyim ki, əsər 1915- ci ilin sonlarında tamamlanmış, 1916-cı ilin yanvarında Leipziqdəki “Otto Harrassowitz” nəşriyyatı tərəfindən latın qrafikası ilə  dünyanın türkdilli oxucularına çatdırılmışdır. Bu,o vaxtlar idi ki, türkdilli ölkələrdə, o cümlədən Türkiyədə də, Azərbaycanda da ərəb qrafikalı yazıdan istifadə olunurdu. Doğrudur, ayrı-ayrı ziyalılar 1878-ci ildə dünyasını dəyişən M. F. Axunzadənin latın qrafikalı əlifba çağırışı hələ də unuda bilmirdilər. Bu yolda M. Şahtaxtlının xidmətləri  ziyalılara daha qabarıq şəkildə çatdırılırdı.


1879-1884-ci illərdə Tiflisdə Azərbaycan dilində çap olunan "Ziya"   qəzetində ana dili və onun mübtədi (ibtidai -N.N.) məktəblərdə tədrisi üsulları  haaqqında maraqlı mülahizələr söylənilmişdir. Qəzetin redaksiya heyəti ərəb əlifbasının islahı və dəyişdirilməsi ətrafında uzun illər boyu aparılan mübahisələri fikir mübadiləsini genişləndirmək məqsədilə gündəmə gətirirdi. Əslində  "Ziya" qəzetinin naşiri Səid Ünsizadə də, baş mühərriri Cəlal Ünsizadə də ərəb əlifbasının tərəfdarları idi; onlar əlifbanın dəyişdirilməsinin törədəcəyi çətinlikləri görür, məktəblərdə dilin tədris üsullarını yaxşılaşdırmağı daha vacib sayırdılar.

1296-cı hicri-qəməri ilində (miladi təqvimi ilə 1879-cu ildə) İstanbulda  "Şirkəti-İraniyyə" mətbəəsində İranın Tiflisdəki konsulxanasında tərcüməçi işləyən Mirzə Rza xan Daniş latın və rus əlfbaları əsasında düzəltdiyi "Risaleyi-Rüşdiyyə" kitabçasını nəşr etdirir. Bu kitabça tanışlıq və rəy üçün işin içində olan bir sıra ziyalılara göndərilir. İstanbulda fars dilində nəşr olunan "Əxtər" qəzeti öz səhifələrində geniş müzakirə açır. Həmin müzakirə materialları operativ şəkildə "Ziya" qəzetində də çap edilir. Müzakirələrdə Zaqafqaziyanın şeyxülislamı Əhməd bəy Hüseynzadə, müfti Əbdülhəmid Əfəndizadə, atası fransız, anası alman olan rus şərqşünası Adolf Berje və başqaları çıxış edirlər.


Əlifba qalmaqallarının səngimədiyi, gündəmdən düşmədiyi  bir vaxtda-1916-cı ildə Almaniyanın Leipziq şəhərindəki iri mətbəələrinin  birində - OTTO HARRASSOWİTZ-də latın qrafikası ilə “Türkische Lesestoffe handschriftlich im  Rуka- Charakter und umschrieben mit lateinischen Buchstaben,unter Beifügung einer einführenden Darstellu des türkischen Alphabets im Rукa-Charakter” adlı 31 səhifəlik bir kitab çap edilir.

Halil Fikret 1923-26-cı illərdə babalarımıza Bakı Ali Pedaqoji İnstitutunda psixologiya və pedaqogika tarixindən dərs deyən tərbiyə doktorudur. O, Azərbaycan Respublikasının elmi-ictimai həyatında əhəmiyyətli yeri olan türk qardaşlarımızdan biridir. Bakıya ali təhsil müəssisələrində işləməyə dəvət edilmiş, Azərbaycan Xalq Maarif Komissarlığında məktəbəqədər tərbiyə şöbəsinin müdirı vəzifəsində işləmişdir. Halil Fikret Bakıda müxtəlif elmi jurnallarda, respublika və əyalət mətbu orqanlarında maarifçilik məsələlərinə aid onlarla elmi, elmi-metodiki, bədii- publisistik məqalə yazmışdır.

 

Professor, tərbiyə doktoru Halil Fikretin Bakıda S. M. Qənizadə, A. Şaiq, H. Cavid, M. S. Ordubadi, Q. R. Mirzəzadə, M. Mahmudbəyov, Ə. Cəfərov, A. İsrafilbəyov, C. Cəbrayılbəyli, Ə. Haqverdiyev kimi çoxlu əqidə və məslək dostları var idi.

 

 Halil Fikret 1926- cı ildə Bakıdakı ən birinci dövlət nəşriyyatında - Azərnəşrdə “Tərbiyə və tədris tarixi”adlı ilk iri həcmli- 600 səhifəlik , 2 hissədən ibarət olan dərsliyini çap etdirmişdir.

Halil Fikrət  o dövrün bir çox mətbuat orqanlarında yüzə qədər yazı-rəy, elmi-metodik məqalə,esse, 
dunyanın bir neçə ünlü psixoloq və pedaqoqları haqqında portret oçerklərini çap etdirmişdir.

Təəssüf ki,bu yazılar haqqında uzun müddət söz açılmamışdır.Mənim bu stiqamətdəki yazılarım da türk ədəbi və elmi ictimaiyyətinə çatdırılmamışdır.Halbuki bu yazıların bəzisi Türkiyədə -Haldun Cezayiroğlunun Kolleksiyonunda yayımlanmışdır.

Halil Fikrətin Bakı bə Şəki nəşriyyatlarındakı  yazılarının hamısı Azərbaycan ədəbi dilininən yaxşı nümunələri kimi diqqəti cəlb edir. O,Azərbaycandakı bütün yazılarını Halil adı ilə yox,Xəlil Fikrət adı ilə imzalamışdır.Maraqlıdır ki,İnqilab və mədıniyyət yirnalındakı  fəlsəfi yazılarınında  imzasının şəkli də verilmişdir.

 ADPİ-nun 5 illiyinə   1926-cı ildə Bakıda nəşr olunan həsr olunmuş kitabda-"Beş yıl"da Halil FiKətin pedaqoji görüşləri haqqında maraqlı bir məqaləsi türk-Azərbaycan pedaqoji əlaqələriniöyrənmək baxımndançox əhəmiyyətli ,proqram xarakterli, manifest  səviyyəli  yazıdır.Məqalə "Yeni müəllim arqadaşlarıma tövsiyələr"adlandırılmışdır.

Halil Fikrətin bu yazısı sonralar Türkiyədə cüzi əlavələrlə çap olunmuş,pedaqoji ictimaiyyət tərəfindən maraqla qarmılanmışdır. Bu yazının şapından bir müddət sonra sovet rejimi tərəfindən hər addimı diqqətlə izlənilən H.Fikrət Bakıdan uzaqlaşmışdır. O,Bakıdan  Almaniyaya gedir, çox qısa bir müddətdən sonra - 1927-ci ildə vətənə qayıdır, Konyada açılan Qazi Orta Müəllim Məktəbində müəllimlik edir. Bir müddətdən sonra bu məktəb Ankaraya köçürülür.

Halil Fikrətin təşəbbüsü ilə burada pedaqojı bölüm yaradılır və o, bu bölümdə işləyir.


 

1927-ci ildə Halil Fikrətin Ankarada ilk kitabı –”Coğrafiyanın tədris üculu” çap olunur. “Coğrafiyanın tədris üsulu” kitabının materialları Azərbaycanda toplanmış və Türkiyəyə çapa hazır vəziyyətə gətirilmişdi. Bu kitabın yazılmasında Halil Fikretdən əvvəl türk dünyasında bir neçə coğrafiya dərsliyi ilə tanınan   şamaxılı Qafur Rəşad Mirzəzadənin güclü təsiri olmuşdur.Qafur Rəşad Mirzəzadənin kitabı ilə Halil Fikrətin coğrafiyaya aid metodiki əsərinin  ciddi təhlili ,çox güman ki,maraqlı paralelləri ortaya çıxara bilər.

..Mövzunun aydınlığı naminə deyilən bu qeydlərdən məlum olur ki, alman alimi Hans Stumme ilə  şərikli yazdığı "Türkische Lesestoffe…” (“Türkiyə antologiyası ”)  kitabı məşhur Leipziq Universitetinin tələbəsi Halil Fikretin ilk  юэкшлдш əsəri deyil. Halil Fikretin 1916-cı ildən sonra da Hans Stumme ilə əməkdaşlıq etməsi güman edilir.Onun 1927 -ci ilin əvvəllərində Bakıdan birbaşa Türkiyəyə yox, Almaniyaya qayıtması da bu fikrə rəvac verir.


Alman alimi Hans Stumme və türk aydını Halil Fikretin birgə yazdıqları “Türkische Lesestoffe” (“Türkiyə almanaxı”) kitabı haqqında indiyədək bu sətirlərin müəllifi və Haldun Cezayirlioğlundan başqa, türkologiyada tutalı bir söz deyilməmişdir. (Bəlkə də Almaniya və Türkiyə arxivlərində hələ də qatı açılmamış sənədlər var. Hər halda bu, ədəbi və elmi ictimaiyyətə məlum deyil).

Əsərin birinci səhifəsində alman dilində yazılmış ön sözdən -  “Vorbemerkunq”dan – giriş və izahat xarakterli yazıdan məlum olur ki, müəlliflər kitabın yazılması və araya-ərsəyə gətirilməsində zəngin ədəbi və elmi mənbələrdən istifadə etmiş, faktları diqqətlə araşdıraraq, türk dili və ədəbiyyatını öyrənmək istəyən avropalılara çox gözəl bir hədiyyə bağışlamışlar.

2 -ci və 3-cü səhifələrdə o vaxtlar türk yazısında işlənən ərəb əlifbasının yazı sistemi, iki və dörd cür yazılan hərflərin yazı nümunələri və ayrı- ayrı səslərin qrafik işarəsi, hərflərin adı (elif,be, re, te, se, ğim, ha, dal, re, ze, sim… sad, zad, lam, mim, nun, vav, je, lam-elif…, cəmi – 34) əyani şəkildə oxucuların diqqətinə çatdırılmışdır.

Müəlliflər oxucuların oxu prosesindəki işini asanlaşdırmaq üçün cüt səhifələrdə (2, 4, 6, 8 ,10, 12,14,16,18 və s) ərəb əlifbasından, təklərdə isə latın qrafikasından istifadə etmişlər. Ərəb qrafikalı xətlər, şübhəsiz ki, Halil Fikrətə məxsusdur). 4-cü səhifədə 16 cərgədə sözlərin hərflərlə ifadəsi göstərilmişdir. Buradakı 139 sözün hamısının  latın qrafikalı yazılış forması sonrakı səhifədə- 5-ci səhifədə yeni əlifba ilə təqdim olunmuşdur.Mənfəətdən xali olmadığı üçün onların bəzilərini sadalayırıq-baba, pak, tütün, tarla, baş, vadi, kartal, kar, yağ, bağ, corab, havi (əhatə edən- N.N.), padişah, topal, toparlaq, sora, fani, qatı, bulut, lale, lüle, mal, madam, maşa..

6-cı səhifədə qafiyə, omonim, paronim,sinonim kimi işlənə bilən sözlər 16 nömrə altında toplanmışdır. 7-ci səhifədə həmin sözlər latın qrafikası ilə təkrarlanmışdır. 8 və 9-cu səhifələrdə də leksik materialların ərəb və latın qrafikalı təqdimatı verilmişdir.

Kitabın 10-cu səhifəsində “Zurub-i emsal” (zərbi məsəl- N.N. ) başlığı altında 16 nümunə verilmişdir.Bunların hamısı türk xalqları arasında geniş yayılmış, həyatın çətin sınaqlarından keçmiş nümunələrdir: “At ilə eşşək yarışamaz”, Adam odur ki, ikrarından dönməyə, “Az söyləmək çox söyləməkdən evladır” (daha yaxşıdır-N.N.), ”Azı bilməyən çoxu heç bilməz”, “Yorğanına görə ayağını uzat”, “Dilin kemiyi (sümüyü-N.N.) yoxdur, amma kemiyi kırar”, “Yeməksiz qalmaq borc ilə kalmakdan eyidir” , Ya dəvə , ya dəvəçi” və s.11-ci səhifədə bu materiallarin latın qrafikalı variantı verilmişdir.

Kitabın12-18-ci səhifələrində “Müxləlif lətifələr” başlığı altında müxtəlif yazılı və şifahi məxəzlərdən seçilmiş lətifələr toplanmışdır. Müəllilər daha çox əsl adı Əhməd olan tanınmış türk yazarı, şairi, egitimi, qəzetəçisi və xəttatı Faik Rəşadın (26 iyul 1851- 1914 ) 1328-cı ildə (hicri) Konstantinopolda çap etdirdiyi “Külliyyat-i - lətaif” əsərindən və Hoca Nəsrəddin lətifələrindən istifadə etmişlər. Təsəvvür yaratmaqdan ötrü onlardan bir neçəsini təqdim edirik:

*Hastanın biri kendisini eyi eden bir doktora der ki, “doktor efendi, beni az zemanda eyi etdiyiniz içün size okadar medyun-i -şükranim ki, yaşadıkce oni bir dürlü ödeyemeyeceyim”. Hekim cevab olarak: “ödeyemeyeyek gibi deyil, efendim; hepsi yüz quruş-dur!” demiş.

*Bir hasta adam karısına bir gün der ki: “aman, karı, odama , reca edirim, senden başka kimse girmesin, zira hastalığım sari ( yoluxucu-N.N.) və tehlikelidir”.

* Bir odada yatan iki arkadaş şu yolda bir muhawerede (danışıq, söhbət -N.N.) bulunmuşlar:

Birinci arkadaş:yahu,bana bak”–İkinci: “ne var?”

Birinci:uyuyormusun?” –Ikinci: “neden sordun?”

Birinci:” bir para ödünc isteyecekdim!”—İkinci: (yorğanı başına çekerek): ”uyuyorum,dostum!” cewabında bulunmuş.

* Bir odada yatan iki arkadaş şu yolda bir muhawerede (danışıq, söhbət -N.N.) bulunmuşlar:

Birinci arkadaş:yahu,bana bak”–İkinci: “ne var?”

Birinci:uyuyormusun?” –Ikinci: “neden sordun?”

Birinci:” bir para ödünc isteyecekdim!”—İkinci: (yorğanı başına çekerek):”uyuyorum,dostum!” cewabında bulunmuş.

* Bir deyirmenci eşeyini önünə katmış gider imiş.Yolda köylünün biri buna rast gelüb: “böylə ikiniz nereye gidiyorsunuz?” deyince, degirmenci parmağıyle köylüyü göstererek:”üçümüz içün saman almağa gediyoruz “cevabını vermiş.


12,14,16 və 18-ciı səhifələrdə ərəb əlifbası ilə yazılmış lətifələrin latın qrafikalı variantı verilmişdir.

Kitabın 18-23-cü səhifələrində “Türkce şeirlər ” ümumi başlığı altında 1908-ci ildə yazılmış “Ordu marşı”, 10 mani və “Yabanda bulunurum ” adlı  32 misralıq iki hissəli bir şeir verilmişdir.

Kitabdakı “Ordu marşı”nı müasir mətnlərlə müqayisə etmək üçün oxucu və tədqiqatçıların nəzərinə çatdırırıq.

                   Ordu marşı

1.Qrdumuz etdi yemin,

titredi hak ü zemin,

milleti etdi emin,

açıldl rah-i-nevin.

( Nakarat )

sancağımız,şanımız,

osmanlı ünvanımız,

vatan bizim canımız,–javascript:void(0);

feda olsun kanımız!

 

2. terki-i-aram eylədik,

cahd ü ikdam eyledik,

neşr-i-meram eyledik,

haqle kiyam eyledik.

( Nakarat )

 

3. osmanlı ahfadıyız ,(neveleriyik-N.N.)

biz vatan evladıyız,

milletin efradıyız,

hürriyet eşhadıyız.

“Manilər”dəki 10 şeirin hamısı klassik, ənənəvi bayatıarı xatırladır. Bunların bəzisinin müəllifli bayatı olması şübhəsizdir.Anlaşıqlı olmaq üçün bir neçəsini nümunə göstəririk:

Bağa gitdim nar içün,

gül kopardım yar içün;

analar kız doğurmuş,

deli-kanlılar içün.

 

***

sabahdan sen kalkarsın,

mektebe sen gidersin;

meramın mekteb deyil;

sen çapkınlık edersin!

***

hey, güzel kız, gelmezler,
seni bana vermezler;
eyil bir yol öpeyim,
karanlıkdır,gürmezler.

İki hissədə–1 və 2 nömrə ilə verilmiş “Yabanda bulunurum” şeirində “Memleketimdən uzağım, yabanda bulunurum” misraları 32 misralıq bu əsərdə 3 dəfə təkrar olunur. Şeir türk ədəbiyyatında “Qürbət türkiləri” adı ilə tanınan janrın ən gözəl nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər:

Ah , o kızıl güllerinin

kokusu bana esse,-

ah, beyaz camilerinin

buhuru (ətri- N.N. ) bana gelse!

lakin buraya gelemez

senden ol şirin koku,

zira denizlere sürer

ruzgarların ordusu.                            
Əsərin 24-cü səhifəsində gənc bir çocuğun dilindən söylənilən “Tərbiyəli bir qitə” adlı həyat proqramı–manifest səpkili maraqlı bir yazı yerləşdirilmişdir. Ərəb əlifbalı səhifədə başlıq göstərilməsə də , 25-ci səhifədə –latın qrafikalı variantda bu, aydın yazılmışdır.” Tərbiyəli bir qitə”nin müəllifi əsl adı Ömər olan,  “Tərcümani-həqiqət”, “Səadət”, “Bakıt” qəzetlərində müxbirlik,Qalatasaray Liseyində və “Məktəb-i-hüquq”da ədəbiyyat müəllimi işləyən, türk ədəbiyyatında Müəllim Naci (1850-1893) kimi tanınan söz ustasıdır.   Şair Müəllim Naci “Ateşpare”,”Şerare”,”Füruzan” və sair şeir kitablarının müəllifidir. O, ərəb,fars və frasız dillərindən çoxlu tərcümələr etmişdir.Ölümündən sonra “Yadigar-i-Naci” kitabı çap edilmişdir. Onun “Ömərin çocuqluğu” kitabı avtobioqrafik səciyyə daşıyır. Kitabda Ömərin çocuqluq həyatının ağrılı- acılı səkkiz ili  öz əksini tapmışdır.



        Haqqında geniş söhbət açılan kitabdakı “Tərbiyəli bir qitə”  “Ön söz”də yazıldığına görə Müəllim Nacinin “Təlimlül-qiraət” (oxu təlimi-N.N.) əsərindəndir. “Oxu təlimi ” kitabınıın Türkiyədə necə təbliğ olunmasını öyrənmək çox maraqlı görünür.

“Tərbiyəli bir qitə”nin mütaliəsi elmə, təhsilə, ətraf mühitin öyrənilməsinə can atan çocuğun işıqlı fikirləri kimi çox maraqlıdır: “Derslerimi dıkkatla okursam, hatırımda kalır,unutmam. Okuduklarımı belledikce fikrim açılır, gitddikceməlumatım artar. Tenbel, itaetsiz olan çocuklar hiç bir şey öyrenemezler, cahil kalırlar. Ben oyle tenbel, itaetsiz çocuqlardan deyilim.Ben çalışacağım, öyreneceyim, cahil kalmayacağım”.

Əsərinin sonuncu materialı 27-31-ci səhifələrində çap olunan “Çanak-kaladan bir türk askerinin mektubu”dur.

 

Bu, epistolyar üslubda yazılmış, dünya ədəbiyyatında, bəlkə də, analoqu olmayan bədii nəsr nümunəsidir. Məktub Birinci Cahan müharibəsində Çanaqqala uğrunda ölüm-dirim vuruşunda Vətənin müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparan Mustafa adlı bir gəncin 18 kanun evvəl 1915-ci ildə Anafortadan anasına yazdığı təsirli bir məktubdur. Burada müharibə səhnələrinin bir sıra dəhşətli məqamlarından söz açılır.

 

Məktubda anasının, karısının, oğlu Osmanın həyatı naminə özünü fəda eməyə hazır olan, ölümü gözləri ilə görən, yağı düşmənin ağır zərbəsini dadan, hələ həyatdan doymayan vətən əsgərinin düşmənlə barışmazlığı,ölümü ilə yaxınlarını ağladacaq və ağrıdacaq məqamlar göz önünə gətirilir. Mustafa onunla bir cəbhədə işğalçı düşmənə qarşı vuruşan , dostluqda sədaqətli və dəyanətli olan bir alman əsgərinin təmənnasız köməyi ilə sağ qalır.

Gənc türk əskəri Mıstafanın harayı, müharibələrə dərin nifrəti əsərdə ustalıqla qələmə alınmışdır. İstanbul xəstəxanasında müalicədən sonra yenidən cəbhəyə gedəcəyini qəti qərara alan Mustafa anasına məktubunu bu sözlərlə qurtarir:

 

“Şayəd ileride şehid olursam, karımı, oğlum Osmanı ve seni Allaha emanet ediyorum.Benim içün hiç ğam yemeyiniz. Vatanımızı,milletimizi və dinimizi kurtarmak içün burada şan və namus meydanında düşmenle çarpışmak ve icab ederse (lazım gələrsə N.N. ), ölmek sen da bilirsin ki, bizim içün en mukaddes bir vazifedir. Ve Allah-i-təala bunu bize Kuran-i-kerimde bir çok defa emr eylemişdir.Bu defalık senin ellerinden ve karımım,oğlumun da gözlerinden öperim, sevgili anacığım! Oğlun Mustafa”.

Anaya müraciətlə başlayan məktub Məhəmməd Peyğəmbərin müqəddəs adlarından biri ilə qurtarır.

P.S.Yazını hazırlayarkən texniki cəhətdən mənə kömək etdikləri üçün psixoloq, indi  ADA-da işləyən   Zöhrə Cahangirovaya,  şagirdlərə ingilis dilini ingilisdən yaxşı öyrədən Aysel müəllimə, fizika müəlimi Kəmalə xanıma, ixtisasca riyaziyyatçı olan şahmat ustası Rəhim müəllimə öz dərin təşəkkürlərimi bildirirəm. Sağ olsunlar, var olsunlar.”

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:

1.Hans Stumme, Halil Fikret “Türkische Lesestoffe Handschrift im Ryka -Charakter...” Leipziq, OTTO Harrassowitz.1916.
2.Nazim Nasreddinov. Dr.Halil Fikret ten; Türkçe okuma Parçaları.04 aralık 2011. "Haldun Cezayirlioğlu   Koleksyonu".

3.Haldun Cezayirlioğlu. Türkçe, LatınHarfleriyle ilk kez 1916 Yılında mı yazıldı?   06 aralık  2011. "Haldun Cezayirlioğlu Koleksiyonu ".

4.Nazim Nasreddinov. Yenə də Halil Fikret,yene de Türkische Lesestoffe,yene  de Hans Stumme. 07 aralık 2011.  "Haldun Cezayirlioğlu Koleksiyonu".

5.Nazim Nəsrəddinov. Kim kimdir? (Türk dünyasınınilk psixologiya doktoru Xəlil Fikrət və yaxud babalarımızın müəllimi).

"Strategiya. az" saytı, 20.11.2012.

6. "Ziya"(1879-1884)  qəzeti .

7.Beş yıl. ADPİ-nun beş illiyinə həsr olunmuş kitab. Bakı,926. səh.31-33.

8.Rasim Tağıyev."Azərbaycan" jurnalı və Azərbaycan sovet ədəbiyyatının

        aktual problemləri.Bakı,1977.236 səh.


       Bakı, 
       20.11.2011-17.03.2018. 


Müəllifin digər yazıları

  1. Qafur Rəşad Mirzəzadə fenomeni
  2. Papaq və qalstuk məsələsi
  3. Görkəmli türkoloq və füzulişünas alim Samət Əlizadənin əlyazması tapıldı
  4. Akademiklər,Sİzlər əruzu bilirsinizmi?
  5. Dövlət himnimizin sözlərinin müəllifi Əhməd Cavaddırmı?
  6. Atamın şəkli
  7. Türk dünyasının ən böyük nazimlərindn birinə- Seyid Əzim Şirvaniyə (1835-1888) ölümündən 130 il sonra xitab
  8. "Tərcüman"qəzetini türk dünyasına tanıdan ilk türkdili jurnal yazısı
  9. "Kəlilə və Dimnə"də ( "Hümayunnamə"də) öyüd , nəsihət və deyimlər
  10. Atamın müəllimi Cəmo bəy Cəbrayılbəyli və onun "Cəmo C" təxəllüsü ilə yazdığı şeirlərindən biri - "Sənsən"
  11. Dağıstanlı Mirzə Həsən Əfəndi Əlqədari (1834-1910) və Azərbaycan
  12. "Dırnaq"dan "mötərizat"a və yaxud...
  13. Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı İsmayıl Məmmədovun 366 yarpaqlı 2018-ci il təqvimi çap ediləcəkmi...
  14. Qara qoçun nağılı
  15. General Hacı Zeynalabdin Tağıyevin tələbə qızlara novruz bayramı təbriki...
  16. Yenə də "Türkische Lesestoffe....Leipziq. 1916" türkdilli latın qrafikalı kitabından söz açırıq ki, bilməyənlər də nəyisə bilsinlər
  17. Avropa da, Amerika da türk atalar sözlərini oxuyur
  18. Məktəb, məktəb , yenə də məktəb... Özü də gələcəyin məktəbi
  19. Qaranlıqdan Alatoranlığa gedən vaxtın deyimləri
  20. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti İstiqlal Bəyannaməsinin əsas müəllifi kimdir?
  21. Türk dünyasının Bakıda işləyən ilk məşhur qadın həkimlərindən biri- Batırşina Amina xanım haqqında nə bilirik?
  22. Tarixçilərimizin dərsliklərdə jurnal adı ilə öyrətdikləri "İŞIQ" QƏZETİ (1911-1912)
  23. Qafqazın Baş Rəisi Knyaz Dondukov-Korsakova (1820-1893) hədiyyə olan dərsliyin bir sıra məqamları və son səhifələrindəki nəsihətlər
  24. Türk dostumun təhsil nazirimizə göndərdiyi bir məktub və yaxud...
  25. Öyüdlərim, pəndlərim, nəsihətlərim....
  26. Ortaq türk dilləri ədəbiyyatı müntəxəbatına layiq uğurlu poetik nümunələr və yaxud...
  27. "Kəlilə və Dimnə"nin ilk mətbu nümunələri haqqında bir neçə söz...
  28. Türk dünyasının 1865-ci il tarixli üçdilli atalar sözü lüğəti
  29. 130 il bundan əvvəl İrəvandan "Bir müsəlman" Tiflisə - Azərbaycan dilində nəşr olunan "Kəşkül" qəzetinə nə yazırdı?
  30. Qəbul imtahanı testlərinin bunkerdə yazılması məsləhətdirmi?
  31. XIX əsrin görkəmli Azərbaycan şairi Seyid Əzim Şirvaninin türk dünyasına tanıtdığı təhsil ocağı və yaxud Kürdəmirin ilk dövlət məktəbinin tarixi 1881-ci il fevralın 9-dan başlayır
  32. Nüktələr və nöqtələr....
  33. "Ziya" qəzetinin qaranlıqdan və alatoranlıqdan işığa uzanan yolları
  34. AMEA və universitet alimlərinin orta məktəb marafonları
  35. Yandıran söz,qandıran söz, bir də var adamı dolandıran söz...
  36. Azərbaycanın İlk milli jurnalının - "Kəşkül"ün 135 yaşı tamam oldu
  37. Azərbaycan İstiqlal Bəyannaməsini neçə nəfər imzalayıb və yaxud doğru sözü niyə səhv deyirlər?
  38. Azərbaycan ədəbi dilinin yeni anlayışları ifadə edən rus və Avropa dillərindən alınmış terminlərlə zənginləşməsində "Ziya" və "Ziyayi-Qafqasiyyə" qəzetlərinin (1879-1884) rolu
  39. 130 illik yubileyi gecikdirilən Cəmo bəy Cəbrayılbəyli (1887-1965) və yaxud adı ensiklopediyaya düşən elmi dərəcəli biologiya müəllimi
  40. Əhmədli kəndi... Tarixi xidmətləri unudulmuş təhsil ocağı
  41. DÜNƏN "ZIYA"NIN 139 YAŞI TAMAM OLDU VƏ YAXUD TÜRK DÜNYASININ TİFLİSDƏN BOYLANAN GÜNƏŞİ
  42. Orfoqrafiya mədəniyyəti-dil mədəniyyətidir
  43. Gəlin orfoqrafiya qaydalarını hazırlamağı dilbilənlərə tapşıraq
  44. "Ziya" qəzetinin Şəkidə yaşayan Şamaxılı müxbirlərindən biri
  45. Pıçıltılı etiraf və yaxud Zirvələrdə iki həftə qar altında qalanların xoş xəbərin gözləyirik
  46. İtirmişik yuxumuzu, qalanımız ağrımızdır...
  47. Bağışla, bağışla, bağışla bizi
  48. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə nə vaxt anadan olmuşdur?
  49. S.Ə.Şirvani şeyxülislam ola bilərdimi?
  50. Mürəttib M.Ə.R. kriptonimi kimə aiddir?
  51. Orta məktəb şagirdlərin lüğət ehtiyatlarının zənginləşdirilməsində alınma sözlərin rolu
  52. Bizə ən gərəkli - Fil hesabatı
  53. “Bağçasaraydan göndərilən məktub”
  54. Şamaxı Məclis Məktəbinin 140 illik yubileyindən 3 il də keçdi, amma görüləsi işlər hələ də çoxdur....
  55. Təlim və tərbiyə prosesində elmi araşdırmaların rolu
  56. "Dəbistan" jurnalı (1906-1908) və yaxud şagird və müəllimlər üçün dərsliyə bərabər dövri nəşr
  57. Nəcməddin Xələfoviçə görə "məmləkət"i dəyişdim
  58. Doğma yurdun qış lövhələri...
  59. 45 il bundan əvvəlki dünya gənclər hərəkatı...
  60. Nəğmə kimi səslənən bal dilmiz var olsun!
  61. Bir daha Ələkbər Tahirzadənin- şair Mirzə Ələkbər Sabirin müəllimliyə gedən əzablı və əziyyətli yolları ilə...… - Tədqiqat
  62. Hamıya dostam mən,bir qardaşam mən
  63. "İşığ"ın işıq saldığı tərcümənin işığında və yaxud İ.A.Krılovdan tərcümə:Durnabalığı və Pişik
  64. "Ziya" qəzetinin (25.01.1879- 26.06.1884) qaranlıq taleyini işıqlandırmaq lazımdır
  65. Məktəbliləri maarifləndirən mətbu orqanlardan biri - "Maarif" məcmuəsi
  66. РУССКО-БАШКИРСКИЙ СЛОВАРЬ - kitabxanamın ən qalın və ən sanballı lüğətlərindən biri
  67. Söz sözü çəkər, əgər sözün közü varsa
  68. Beynəlxalq bayram tədbirlərindən sonrakı gün - Müəllimlərin Ziyarəti Günü
  69. Müəllim olanda da yaxşı müəllim olun
  70. Tanıdım...Gül bəsləyən qız- Məlahət Yusif qızı...
  71. Avtoelegiya: İşin-gücün boş vaxtı-qocaların xoş vaxtı....
  72. HƏR KİM 100 İL YAŞAMASA , GÜNAH ONUN ÖZÜNDƏDİRMİ ?!
  73. İsmayıl Mirzanın hər həftə oxuduğu türkdilli "Ziya" qəzetin bir nömrəsinin biblioqrafiyası
  74. Ay Allah bəndəsi, niyə yazıqsan?
  75. Ömrün payız etirafı və yaxud ömrün,günün hapı, gopu
  76. Mətbuat tariximizdən birinci ilinin 46 nömrəsi itən qəzetimiz və yaxud mətbuatımızın "Ziya"sı
  77. Mən niyə SSRİ Ali Sovetinin deputatı ola bilmədim?
  78. Təbrizdən kənd məktubları
  79. "Təbriz məktubları silsiləsi"ndən növbəti yazı
  80. Nazim Nəsrəddinov: "Təbriz məktubları" silsiləsindən
  81. Dünya yaman dünyadır
  82. Görkəmli maarifçilər Ünsizadələr haqqında təzə xəbər və şəkillər və yaxud Tütk soyad Kanunu - ARKÜNLƏR VƏ BERKSANLAR
  83. "Strategiya.az"ın yeni layihəsi-Səhiyyə tariximizin unudulmuş səhifələri
  84. Abdulla Şaiqin Bülbül Məmmədova həsr olunmuş fransız soneti - "Centlmen bir xanəndəyə"
  85. Dünya türkologiyasının Fərhadı və yaxud dünyanın ən işıqlı adamlarından biri
  86. Qüdrət Piriyevlə birlikdə Azərbaycana tanıtdığımız İqor Səməd oğlu Mehmandarov
  87. Sözgəlişi, ola bilər düzəlişi...
  88. 16 il bundan əvvəl imzalanmış Fərmanın işığı
  89. Bu Dünya- Şirin Dünya.....
  90. Göz görür,ağıl kəsir....
  91. Tərcüməsiz başa düşülən tatar bayatıları
  92. M.Ə.Sabirin türk dili müəllimliyinə gedən əzablı və əziyyətli yolları… - Tədqiqat
  93. Türk dünyasının Bakıda işləyən ilk məşhur qadın həkimlərindən biri- Batırşina Amina xanım
  94. Mənim nəğməli bibim - Foto
  95. Sən yazmasan,mən yazaram
  96. Araşdırmaçı araşdırıcıya deyirlər və yaxud Bir daha Səid Ünsizadə (1825,Şamaxı-1905.,İstanbul) haqqında
  97. Dörd yaşlı lal-dinməz uşağın dili açılacaq!!!
  98. 20 yaşlı Cəfər Cabbarzadənin "Bakı müharibəsi"
  99. Qulam Məmmədli-120
  100. General Hacı Zeynalabdin Tağıyevin tələbə qızlara novruz bayramı təbriki
  101. Türkiyənin "Ordu marşı" və "Çanakkala döyüşçüsü Mustafanın anasına məktubu"
  102. Səid Ünsizadənin (1825-1905) məktəb yaşlı uşaqların təlim və tərbiyəsinə aid dərsliyi - "Təlimül ətfal, təhzibül - əxlaq"
  103. Türk dünyasının 99 yaşlı "El həyatı" (1918) məcmuəsi
  104. Təhsilimizin dostu, dilçiliyimizin generalı Qəzənfər Kazımov
  105. Bu tarix ki var, qəliz məsələ imiş......
  106. SÖZ KİMİNDİR?
  107. Bu dünyada yerin yoxdur, yağı düşmən,
  108. Mənim dualarım
  109. Hələ qışdır bu yerlərdə və yaxud Şəkilli salamın şeirlə cavabı
  110. Təzadlar, ay təzadlar....
  111. Türk dünyasının "Tərcüman"dan əvvəlki "Ziya"sı və yaxud Qaranlığı və alatoranlığı işıqlandıran insanlar
  112. Adını dəyişdiyim retro yazı və ya "Strategiya.az" saytının 106159 nəfər oxucusunun maraq dünyasının sualı - Foto
  113. Riyaziyyat alimlərinin çoxunun tanımadığı dərslik və yaxud, türk dünyasının ilk türkdilli hesab dərsliklərindən biri
  114. Azərbaycan çocuq mətbuatı tarixinin "Qırmızı günəş"i...
  115. İsmayıl ibn Mustafanın (İsmayıl bəy Qasprinskinin) "Ziyayi -Qafqasiyyə"(Qafqazın ziyası) adlı məqaləsi. Tiflis,1881
  116. Səid Ünsizadənin (1825-1905) dərsliklərindən biri - nəzmlə yazılmış "ƏQAİD və NƏSAYİH"
  117. Testdən qəsdən danışmırıq
  118. Ah....Dərslik, dərslik, yenə də dərslik, bir az da ...
  119. Dərsliklərimizin halı və vəziyyəti
  120. Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Bakı şəhər müsəlmanlarının müraciətinə cavabı
  121. Bir daha Cəmo bəy Cəbrayılbəyli (1887-1965) və onun 130 yaşını gözləyən yubileyi haqqında
  122. İsmayıl bəy Qaspıralı:" Qəzetə- millətin lisanıdır "
  123. Hırsızın gözü əlyazmalara düşdü
  124. Bu sorğuya hələ də cavab verilməyib : Şotlandiyada H.Z.Tağıyevin yüzillik heykəli varmı? Və yaxud qaranlıqdan işıldayan işıqlar....
  125. Retro mövzularından biri: Midhat Cemal Kuntay :"Toprak, eger uğrunda ölən varsa, vatandır"
  126. I Nikolayın tiflisli nəvələrinin müəllimi Lev Nikolayeviç Modzalevskinin "Kəpənəy"i
  127. Dünyamızı Gələcəyə Tanıdan Rəssam - Fotolar
  128. Yenə də sözümüz-söhbətimiz Kürdəmirin ilk dövlət məktəbi haqqındadır
  129. Türk dünyasının tarixi məktəblərindən biri-- Kürdəmir,Köhnəbazar kənd orta məktəbi və yaxud üç əsrin məktəbi--09.02.1881
  130. Hacı Səid Əfəndi Ünsizadə-191
  131. Təskinlik və toxtaqlıq və yaxud əbədi və həmişəlik mübarizə
  132. Avropada çap olunan latın qrafikalı 100 yaşlı ilk türk kitablarımızdan biri
  133. Ömür keçir, gün keçir və yaxud Latın qrafikalı ilk türk kitablarımızdan birinin 100 illik yubileyini keçimək çətindirmi?
  134. Türkiyədə dərs alan azərbaycanlı söz ustası və yaxud Türkiyədə az tanınan Azərbaycan Şekspiri
  135. Bir daha Ünsizadələr haqqında
  136. Dünyaya səpələnmiş Ünsizadələr və yaxud Ünsizadələrin nəsil şəcərəsi, soy ağacı
  137. Seyid Əzim Şirvani (1835-1888) və onun gümüş medalının tarixi məqamları
  138. İstiqlal Bəyannaməsini imzalayanlardan biri Kürdəmirli Mustafa Mahmudov
  139. Bizim Bəhicə müəllim - Xalid Səid yadigarı
  140. Karamanoğlu Mehmet Bey ( .... - 1280) və onun türkcəyə sevgisinin tarixi
  141. Sözümüz, savımız, dilimiz - Nazim Hikmətsiz keçən 53 ilimiz
  142. Mətbuat tariximiz-milli düşüncə tariximiz
  143. Bizə hansı elmlər lazımdır və yaxud ...
  144. TQDK-nın tarixdə qalacaq sənədlərindən biri və yaxud bəyənilən maarifçilik fəaliyyətinin təsdiqi
  145. Əməkdar müəllim, professor dünyasını dəyişdi
  146. Soyqırımı günündə dostumu itirmişəm
  147. Bu yaz bir başqa yazdır
  148. Ölümü ilə böyüyü də, kiçiyi də ağladan Vüsal Orucov üçün oxunan elegiya - VİDEO
  149. Xan qızı Natəvanın qocalıqda miras istəyi
  150. Türkiyəli tərbiyə doktoru XƏlil FİKRƏT və bilimsəl psixologiyanın qurucularından biri Ovide DECROLİ Bakıda
  151. Dinməyin,xamuş olun! Yaxud 1884-cü il fevralın 29-da dünyaya göz açan insan...
  152. Azərbaycan dilində yazılmış ilk coğrafiya dərsliyinin müəllifi Əsgər ağa Gorani Adıgözəlov (1857-1910) və yaxud qaranlıqdan və alatoranlıqdan işığa
  153. XIX əsr maarifçisi Səid Əfəndi Ünsizadənin dərsliklərindən biri
  154. Orta məktəbdə bütün fənlər eyni dərəcədə öyrənilməlidir
  155. HƏ, nə oldu, mən deyən oldu,olmadı?
  156. S.Ə.Şirvaninin bir şeirinin yazılma səbəbi və əks-sədası
  157. Rəşid bəy Əfəndizadənin İstanbuldakı "Uşaq bağçası"- 1898-ci il
  158. Dərgahdan başlanan yol
  159. Fikrin ifadə formalarından biri
  160. Təhsil nazirinin kabinetində yaradılan yerüstü bunker
  161. "Həyat"ın çağırışı nə üçün cavabsız qalır?
  162. Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Əhmədli kəndindəki ibtidai məktəbin tarixi görüntülərinin iki yarpağı
  163. Tərbiyə doktoru Halil Fikretin oxucu və tədqiqatçıların çoxuna məlum olmayan nadir şəkilləri
  164. Təhsil tariximizin maraqlı səhifələri
  165. Təhsil tariximizdən maraqlı səhifələri
  166. Akademiklərin cərgəsindəki müəllim
  167. Yeni rahat avtobus marşrutu - Nərimanov metrosu - Dəmir yolu İdarəsi və yaxud müəllim, şagird və tələbələr üçün "İVECO" avtobusları
  168. Mübarizə bu gün də var,sabah da...
  169. Xalqımızın türkdilli ilk mətbuat nümunələri
  170. "Əkinçi" qəzeti-140
  171. Mustafanın Çanakkala məktubu
  172. Məktəbdə elm və texnologiya həftəsi
  173. Mübarizə bu gün də var, yarın da....
  174. Halil Fikret və şifahi türkdilli xalq ədəbiyyatımızın Avropadan başlanan təbliğatı
  175. Kim inanmırsa, bu daş, bu da tərəzi...
  176. Yazımızın tarixi-özümüzün tarixi
  177. Fikrət Sadıq -Dədə Qorqud
  178. Tədqiqatçı öz fikrində israrlıdır
  179. Avropa Azərbaycan Məktəbinin olimpiada komandası respublika bilik yarışına vəsiqə aldı
  180. Tarixdə izi və sözü olan insanlardan biri: Cəmo bəy Cəbrayılbəyli
  181. Azərbaycanşünas alim, görkəmli şərqşünas - Mirzə Rəhimov-85
  182. "Dəbistan" jurnalının bir nömrəsinin biblioqrafiyası
  183. Xəlil Fikrət "Tərbiyə və tədris tarixi"
  184. Mirzə Həsən Əfəndi Əlqədari və Azərbaycan
  185. Latın qrafikalı ilk türk kitablarımızdan biri: Hans Stumme, Halil Fikret. "Türkische Lesestoffe…" Leipziq, 1916
  186. "Bağçasaraydan göndərilən məktub"
  187. Diqqət! Diqqət! Məktəb tariximizin qaranlıq səhifələrini işıqlandırırıq!
  188. İ.V.Miçurinin heykəli ucaldılan kənd - Qəbələ, Vəndam kəndi
  189. Maarifçiliyimizin və ədəbi dilimizin tarixi-“Ziya”(“Ziyayi-Qafqasiyyə”) qəzeti -135
  190. Dünya dərsliklərində yuva salan 150 yaşlı "Мотылек" və yaxud birgünlük kəpənəyin tərənnümü
  191. Səsimizə səs vermədikləri üçün ... - Fotolar
  192. Hər gün xatırlanan adam - Fərhad Zeynalov - 85
  193. Abdulla Şaiqin uşaq bağçası
  194. "Ziya"nın biblioqrafiyası
  195. Kasıblığın üzü qara olsun
  196. Bu gün M.Ə.Sabirin ad günüdür
  197. Keçən günə gün çatarmı ... - Fotolar
  198. Elmə yönələn yolun başlanğıcı - FOTO
  199. Bakı, ... küçəsi, Azərbaycan Mətbuat Muzeyi
  200. Otuz doqquz ildən sonra yazılan məktubun təəssüratı
  201. Ucundadır dilimin həqiqətin böyüyü ...
  202. İlk hesab dərsliyimiz
  203. Yusif Vəzirovun kölgədə qalan yazıları
  204. Dostluq etməyi bacaran adam - dostum İsa Əliyev
  205. “Tunğuç”məcmuəsi və ya açılmayan qapılar, pəncərələr…
  206. Mustafa Lütfi Şirvani İsmayılov (1876- ?) və onun Həştərxanda Azərbaycan dilində nəşr olunan "Bürhani-tərəqqi" qəzeti
  207. Dərslik, dərslik, yenə də dərslik...
  208. M.Ə.Rəsulzadənin bir məqaləsinin çağırışları və yaxud Əli bəy Hüseynzadənin sorğusu :"Anladınızmı?"
  209. "Molla Nəsrəddin"in Bakı vəkilərindən biri- Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
  210. " Riyazi isbat və məntiqi təfəkkür " - FOTO
  211. "ZİYA"lı ziyalı - Foto
  212. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə nə vaxt anadan olmuşdur?
Şərh yaz




Enter Code*:

Son xəbərlər
ŞƏRƏFLİ XİDMƏT YOLU
17:42 21.04/2018
Atamın şəkli
09:51 15.04/2018
 
Xəbər başlıqları
26-04-2018
26.04.2018 Neft bahalaşıb
25-04-2018

Bütün xəbərlər

 
© 2012 Strategiya.az
Proqramlaşdırma: Encoder.Az
1.8782 san