08:41 29 Mart 2015
3191 dəfə oxunub
Çap versiyası
Nazim Nəsrəddinov
Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi

   1916-cı ilin yanvarında  Almaniyanın Leipziq  şəhərində  Otto Harrassowitz nəşriyyatında  çap olunmuş 31səhifəlik bir kitab artıq 3-4 ildir ki, mənim stolüstü kitablarımdan biridir.Müəllifləri alman afrikanşünası və şərqşünası,professor Hans Stummer(1864-1936) və onun Leipziq Universitetində oxuyan 23 yaşlı türk tələbəsi Halil Fikretdir. Bu, o Halil Fikretdir ki, sonralar Kanad takma adı ilə daha çox tanınmışdır. Bu, o Halil Fikretdir ki,1923-1926-cı illərdə Azərbaycanda Ali Pedaqoji Məkktəbdə babalarımıza psixologiya, dil və ədəbiyyatdan dərs deyib, Azərbaycan Xalq Maarif Komissarlığında Məktəbəqədər Tərbiyə İdarəsinə rəhbərlik edib, Azərbaycan dilində elmi , elmi-pedaqoji və dövri mətbuatda 100-ə yaxın məqalə çap etdirib,1926-cı ildə Bakıda " Tərbiyə və tədris tarixi " adlı 2 hissədən ibarət monoqrafiya yazıb. Bu, o Halil Fikretdir ki, azərbaycanlı əqidə və məslək dostu Qafur Rəşad Mirzəzadənin Bakıda nəşr etdirdiyi cöğrafiya kitablarının təsiri ilə Türkiyədə maraqlı bir monoqrafiya çap etdirib.
 Azərbaycanın bütün pedaqogika tarixçiləri Halil Fikretin   ŞİNELİNDƏN  çıxmışlar.  "Tərbiyə və tədris tarixi" ərəb qrafikalı əlifba ilə çap edildiyinə görə alimlərimizin çoxu bu kitabı hələ də vərəqləyib qurtarmayıblar. Halbuki bu əsər  dünya pedaqoji fikrini öyrənənlər üçün ən güvəncli və etibarlı mənbələrdən biridir. 
  Halil Fikret türkdilli ədəbiyyatımızın da gözəl nümunələrini Avropada yayan ziyalılardan biridir. Yuxarıda adı çəkilən 1916-cı il nəşrində Halil Fikretin qələmindən süzülən Molla Nəsrəddin lətifələri, eləcə də Müəllim Nacinin  "Təlimül -qiraət"indən seçilmiş və təsirlənmiş yazıları, Faiq Rəşadın 1348-ci ildə Konstantinopolda  işıq üzü görən  "Külliyyatı -lətaif"inə müraciəti diqqəti cəlb edir. 
  Bu yazımızda oxuculara məzkur (haqqında zikr olunan-N.N.) nəşrdəki zərbi-məsəlləri təqdim edirik.Türk dünyasının latın qrafikalı yazıya keçməsindən  xeyli əvvəl -1915-ci ildə hazırlanıb, 1916-cı ildə çap olunan  latın qrafikalı bu kitabın mükəmməl oxusu üçün  bəzi hərflərin  ifadə etdikləri danışıq səslərinin cədvəlini də oxuculara  təqdim edirik.Burada bir hərfin bir neçə səsi ifadə etməsini unutmayın.
 ğ-{c},{ğ},{ç} 
y-{i},{ı},{y},{ü}
w-{v}
j-{y},{ı},{i},{ü}
ş-{s}
c-{ç}
g-{ğ}
s-{ş}
i-{y}
c/-{ç}
                                                                                   [Proverbes]


                                                                                 Zurub-i-emsal. 

At ile esek jarysamaz. 
- adam o-dur-ki ikraryndan dönmeje. 
— az söilemek čok söilemekden ewla-dyr. 
-   az tama čok zijan getirir. 
— az weren ğandan werir ; čok weren maldan werir. 
— azy bilmejen čoğu hičbilmez. 
— aşikar düşman gizli düşmandan eji-dir.
— agač jas iken ejilir. 
- ekinği jağmur ister; jolğu kurak. 
— alağak wereğek ile ödenmez. 
— ekmeden bičilmez.
— ekmek čijnenmejinğe jutulmaz. 
—  allah kardasy kardas jaratmys kesesini airy 
— alçak jerde jâtma ! sel alyr ; jüksek jerde jâtma ! jel alyr.
— ağlamajan čoğuğa meme wermezler. 
— atesden korkan dumanyndan şakynyr.
— er olan ekmejini tasdan čykaryr.
— balyk basdan kokar.
—  dumandan kurtulmak ičün ateş ičine düşme ! 
— Ğok karynğa arslany öldürür. 
— rahat istejen adam şağyr, kör, dilsiz olmaly. 
— şu ujur, düşman ujumaz. 
— her kus juwasyny bejenir. 
— haiwan ölür, semeri kalyr ; insan ölür, ady kalyr. 
— iki karpuz bir koltuğa şyğmaz.
— bir ewde horos čok olunğa, sabah geč olur. 
— haiwan jularyndan, insan ikraryndan tutulur. 
— dilin kemiji juk-dur, ama kemiji kyrar. 
— dost fena wakytda bilinir. 
— sert sirke kendi kabyna zarar eder.
— jorğanyna göre ajağyny uzat. 
— jemeksiz jatmak borğ ile kalkmakdan eji-dir.
— ja dewe ja deweği. 



                                                                                      Zərbi-məsəllər
At ilə eşşək yarışamaz.
Adam odur ki,ikrarından dönməyə.
Az söyləmək çox söyləməkdən əlvadır.(yaxçıdır-N.N.)
Az tama(h) çox ziyan gətirir.
Az verən candan verir,çox verən maldan verir.
Azı bilməyən çoxu bilməz.
Aşkar düşmən gizli düşməndən iyidir.
Ağac yaş iken eyilir.
Əkinçi yaqmur istər,yolçu kurak.
Alacak verəcək ilə ödənməz.
Əkmədən biçilməz.
Əkmək çeynənməyincə yutulmaz (udulmaz)- N.N.).
Allah qardaşı qardaş yaratmış,kisəsini ayrı.
Alçak yerda yatma ,sel alır! yüksək yerdaə yatma,yel alır!
Ağlamayan çocuğa məmə verməzlər.
Atəştən korkan dumanından sakınır.
Er olan əkmeyini taşdan çıkarır.
Balık başdan kokar.
Dumandan kurtulmak üçünatəş içinə düşmə.
Çox karınca arslan öldürür.
Rahat istəyən adam sağır,kör(kor-N.N.),dilsiz olmalı.
Şu uyur,düşmən uyumaz.
Her kuş yuvasını beyenir.
Hayvan ölür,semiri kalır,insan ölür,adı kalır.
İki  karpız bir koltuğa sığmaz.
Bir evdə horus çox olunca,sabahı gec olur.
Hayvan yulayından,insan ikrayından tutulur.
Dilin kemiyi yoxdur,amma kemiyi kıtrar.
Dost fena vaxtda bilinir.
Sert sirke kendikabına zarar eder.
Yorqanına görə ayağını uzat.
Yeməksiz yatmaq borc ile yatmaqdan iyidir.
Ya deve,ya da deveçi.

P.S.
Türkische Lesestoffe [anthologie turque},1916


   

     
Cet ouvrage, publié en pleine Première guerre mondiale, permettait probablement aux soldats allemands de se perfectionner en Turc, au moment où ils combattaient aux côtés des Turcs sur le front des Dardanelles.

Türkische Lesestoffe ; handschriftlich im Ryk'a-Charakter und umschrieben mit lateinischen Buchstaben, unter Beifügung einer einführenden Darstellung des türkischen Alphabets im Ryk'a-Charakter
[Matériel de lecture ; manuel en caractères Ryk'a avec transcription en lettres latines, accompagné d'une présentation de l'alphabet turc en caractères Ryk'a]
zusammengestellt von Hans Stummer und Haril Fikret, Leipzig, Otto Harrassowitz, 1916
31 pages
Disponible sur archive.org

Les pages de ce curieux ouvrage montrent à gauche le texte en caractères arabes, à droite, le texte transcrit en alphabet latin selon la prononciation allemande : w pour v, j pour y, y pour ı sans point, s pour ş, č pour ç, ğ pour c
Dans les textes, figurent des proverbes, des poèmes, une lettre d'un soldat de Çannakale (voir ci-dessous) racontant ses combats contre les Anglais et les Français (fransyzlar)... Les turcophones pourront en général les comprendre sans trop de difficulté.

Page 2-11 : L'alphabet et des listes de mots occupent les premières pages.
page 10-11 : Zurub-i-emsal
page 13-17 Muhtelif letifeler
page 18-23: Türkce si'irler
page 24-25 : Terbijeli bir kyt'a
page 26-31 : Çanak -kal' adan bir türk askerinin mektubu

Leipzig, Januar 1916. 

Hans Stumme. 
Halil Fikret.


Müəllifin digər yazıları

  1. Sən yazmasan,mən yazaram
  2. Araşdırmaçı araşdırıcıya deyirlər və yaxud Bir daha Səid Ünsizadə (1825,Şamaxı-1905.,İstanbul) haqqında
  3. Dörd yaşlı lal-dinməz uşağın dili açılacaq!!!
  4. 20 yaşlı Cəfər Cabbarzadənin "Bakı müharibəsi"
  5. Qulam Məmmədli-120
  6. General Hacı Zeynalabdin Tağıyevin tələbə qızlara novruz bayramı təbriki
  7. Türkiyənin "Ordu marşı" və "Çanakkala döyüşçüsü Mustafanın anasına məktubu"
  8. Səid Ünsizadənin (1825-1905) məktəb yaşlı uşaqların təlim və tərbiyəsinə aid dərsliyi - "Təlimül ətfal, təhzibül - əxlaq"
  9. Türk dünyasının 99 yaşlı "El həyatı" (1918) məcmuəsi
  10. Təhsilimizin dostu, dilçiliyimizin generalı Qəzənfər Kazımov
  11. Bu tarix ki var, qəliz məsələ imiş......
  12. SÖZ KİMİNDİR?
  13. Bu dünyada yerin yoxdur, yağı düşmən,
  14. Mənim dualarım
  15. Hələ qışdır bu yerlərdə və yaxud Şəkilli salamın şeirlə cavabı
  16. Təzadlar, ay təzadlar....
  17. Türk dünyasının "Tərcüman"dan əvvəlki "Ziya"sı və yaxud Qaranlığı və alatoranlığı işıqlandıran insanlar
  18. Adını dəyişdiyim retro yazı və ya "Strategiya.az" saytının 106159 nəfər oxucusunun maraq dünyasının sualı - Foto
  19. Riyaziyyat alimlərinin çoxunun tanımadığı dərslik və yaxud, türk dünyasının ilk türkdilli hesab dərsliklərindən biri
  20. Azərbaycan çocuq mətbuatı tarixinin "Qırmızı günəş"i...
  21. İsmayıl ibn Mustafanın (İsmayıl bəy Qasprinskinin) "Ziyayi -Qafqasiyyə"(Qafqazın ziyası) adlı məqaləsi. Tiflis,1881
  22. Səid Ünsizadənin (1825-1905) dərsliklərindən biri - nəzmlə yazılmış "ƏQAİD və NƏSAYİH"
  23. Testdən qəsdən danışmırıq
  24. Ah....Dərslik, dərslik, yenə də dərslik, bir az da ...
  25. Dərsliklərimizin halı və vəziyyəti
  26. Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Bakı şəhər müsəlmanlarının müraciətinə cavabı
  27. Bir daha Cəmo bəy Cəbrayılbəyli (1887-1965) və onun 130 yaşını gözləyən yubileyi haqqında
  28. İsmayıl bəy Qaspıralı:" Qəzetə- millətin lisanıdır "
  29. Hırsızın gözü əlyazmalara düşdü
  30. Bu sorğuya hələ də cavab verilməyib : Şotlandiyada H.Z.Tağıyevin yüzillik heykəli varmı? Və yaxud qaranlıqdan işıldayan işıqlar....
  31. Retro mövzularından biri: Midhat Cemal Kuntay :"Toprak, eger uğrunda ölən varsa, vatandır"
  32. I Nikolayın tiflisli nəvələrinin müəllimi Lev Nikolayeviç Modzalevskinin "Kəpənəy"i
  33. Dünyamızı Gələcəyə Tanıdan Rəssam - Fotolar
  34. Yenə də sözümüz-söhbətimiz Kürdəmirin ilk dövlət məktəbi haqqındadır
  35. Türk dünyasının tarixi məktəblərindən biri-- Kürdəmir,Köhnəbazar kənd orta məktəbi və yaxud üç əsrin məktəbi--09.02.1881
  36. Hacı Səid Əfəndi Ünsizadə-191
  37. Təskinlik və toxtaqlıq və yaxud əbədi və həmişəlik mübarizə
  38. Avropada çap olunan latın qrafikalı 100 yaşlı ilk türk kitablarımızdan biri
  39. Ömür keçir, gün keçir və yaxud Latın qrafikalı ilk türk kitablarımızdan birinin 100 illik yubileyini keçimək çətindirmi?
  40. Türkiyədə dərs alan azərbaycanlı söz ustası və yaxud Türkiyədə az tanınan Azərbaycan Şekspiri
  41. Bir daha Ünsizadələr haqqında
  42. Dünyaya səpələnmiş Ünsizadələr və yaxud Ünsizadələrin nəsil şəcərəsi, soy ağacı
  43. Seyid Əzim Şirvani (1835-1888) və onun gümüş medalının tarixi məqamları
  44. İstiqlal Bəyannaməsini imzalayanlardan biri Kürdəmirli Mustafa Mahmudov
  45. Bizim Bəhicə müəllim - Xalid Səid yadigarı
  46. Karamanoğlu Mehmet Bey ( .... - 1280) və onun türkcəyə sevgisinin tarixi
  47. Sözümüz, savımız, dilimiz - Nazim Hikmətsiz keçən 53 ilimiz
  48. Mətbuat tariximiz-milli düşüncə tariximiz
  49. Bizə hansı elmlər lazımdır və yaxud ...
  50. TQDK-nın tarixdə qalacaq sənədlərindən biri və yaxud bəyənilən maarifçilik fəaliyyətinin təsdiqi
  51. Əməkdar müəllim, professor dünyasını dəyişdi
  52. Soyqırımı günündə dostumu itirmişəm
  53. Bu yaz bir başqa yazdır
  54. Ölümü ilə böyüyü də, kiçiyi də ağladan Vüsal Orucov üçün oxunan elegiya - VİDEO
  55. Xan qızı Natəvanın qocalıqda miras istəyi
  56. Türkiyəli tərbiyə doktoru XƏlil FİKRƏT və bilimsəl psixologiyanın qurucularından biri Ovide DECROLİ Bakıda
  57. Dinməyin,xamuş olun! Yaxud 1884-cü il fevralın 29-da dünyaya göz açan insan...
  58. Azərbaycan dilində yazılmış ilk coğrafiya dərsliyinin müəllifi Əsgər ağa Gorani Adıgözəlov (1857-1910) və yaxud qaranlıqdan və alatoranlıqdan işığa
  59. XIX əsr maarifçisi Səid Əfəndi Ünsizadənin dərsliklərindən biri
  60. Orta məktəbdə bütün fənlər eyni dərəcədə öyrənilməlidir
  61. HƏ, nə oldu, mən deyən oldu,olmadı?
  62. S.Ə.Şirvaninin bir şeirinin yazılma səbəbi və əks-sədası
  63. Rəşid bəy Əfəndizadənin İstanbuldakı "Uşaq bağçası"- 1898-ci il
  64. Dərgahdan başlanan yol
  65. Fikrin ifadə formalarından biri
  66. Təhsil nazirinin kabinetində yaradılan yerüstü bunker
  67. "Həyat"ın çağırışı nə üçün cavabsız qalır?
  68. Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Əhmədli kəndindəki ibtidai məktəbin tarixi görüntülərinin iki yarpağı
  69. Tərbiyə doktoru Halil Fikretin oxucu və tədqiqatçıların çoxuna məlum olmayan nadir şəkilləri
  70. Təhsil tariximizin maraqlı səhifələri
  71. Təhsil tariximizdən maraqlı səhifələri
  72. Akademiklərin cərgəsindəki müəllim
  73. Yeni rahat avtobus marşrutu - Nərimanov metrosu - Dəmir yolu İdarəsi və yaxud müəllim, şagird və tələbələr üçün "İVECO" avtobusları
  74. Mübarizə bu gün də var,sabah da...
  75. Xalqımızın türkdilli ilk mətbuat nümunələri
  76. "Əkinçi" qəzeti-140
  77. Mustafanın Çanakkala məktubu
  78. Məktəbdə elm və texnologiya həftəsi
  79. Mübarizə bu gün də var, yarın da....
  80. Halil Fikret və şifahi türkdilli xalq ədəbiyyatımızın Avropadan başlanan təbliğatı
  81. Kim inanmırsa, bu daş, bu da tərəzi...
  82. Yazımızın tarixi-özümüzün tarixi
  83. Fikrət Sadıq -Dədə Qorqud
  84. Tədqiqatçı öz fikrində israrlıdır
  85. Avropa Azərbaycan Məktəbinin olimpiada komandası respublika bilik yarışına vəsiqə aldı
  86. Tarixdə izi və sözü olan insanlardan biri: Cəmo bəy Cəbrayılbəyli
  87. Azərbaycanşünas alim, görkəmli şərqşünas - Mirzə Rəhimov-85
  88. "Dəbistan" jurnalının bir nömrəsinin biblioqrafiyası
  89. Xəlil Fikrət "Tərbiyə və tədris tarixi"
  90. Mirzə Həsən Əfəndi Əlqədari və Azərbaycan
  91. Latın qrafikalı ilk türk kitablarımızdan biri: Hans Stumme, Halil Fikret. "Türkische Lesestoffe…" Leipziq, 1916
  92. "Bağçasaraydan göndərilən məktub"
  93. Diqqət! Diqqət! Məktəb tariximizin qaranlıq səhifələrini işıqlandırırıq!
  94. İ.V.Miçurinin heykəli ucaldılan kənd - Qəbələ, Vəndam kəndi
  95. Maarifçiliyimizin və ədəbi dilimizin tarixi-“Ziya”(“Ziyayi-Qafqasiyyə”) qəzeti -135
  96. Dünya dərsliklərində yuva salan 150 yaşlı "Мотылек" və yaxud birgünlük kəpənəyin tərənnümü
  97. Səsimizə səs vermədikləri üçün ... - Fotolar
  98. Hər gün xatırlanan adam - Fərhad Zeynalov - 85
  99. Abdulla Şaiqin uşaq bağçası
  100. "Ziya"nın biblioqrafiyası
  101. Kasıblığın üzü qara olsun
  102. Bu gün M.Ə.Sabirin ad günüdür
  103. Keçən günə gün çatarmı ... - Fotolar
  104. Elmə yönələn yolun başlanğıcı - FOTO
  105. Bakı, ... küçəsi, Azərbaycan Mətbuat Muzeyi
  106. Otuz doqquz ildən sonra yazılan məktubun təəssüratı
  107. Ucundadır dilimin həqiqətin böyüyü ...
  108. İlk hesab dərsliyimiz
  109. Yusif Vəzirovun kölgədə qalan yazıları
  110. Dostluq etməyi bacaran adam - dostum İsa Əliyev
  111. “Tunğuç”məcmuəsi və ya açılmayan qapılar, pəncərələr…
  112. Mustafa Lütfi Şirvani İsmayılov (1876- ?) və onun Həştərxanda Azərbaycan dilində nəşr olunan "Bürhani-tərəqqi" qəzeti
  113. Dərslik, dərslik, yenə də dərslik...
  114. M.Ə.Rəsulzadənin bir məqaləsinin çağırışları və yaxud Əli bəy Hüseynzadənin sorğusu :"Anladınızmı?"
  115. "Molla Nəsrəddin"in Bakı vəkilərindən biri- Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
  116. " Riyazi isbat və məntiqi təfəkkür " - FOTO
  117. "ZİYA"lı ziyalı - Foto
  118. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə nə vaxt anadan olmuşdur?
Şərh yaz




Enter Code*:

Son xəbərlər
 
Xəbər başlıqları
29-04-2017
28-04-2017
28.04.2017 Bakıda 9 ev yandı

Bütün xəbərlər

 
© 2012 Strategiya.az
Proqramlaşdırma: Encoder.Az
1.2645 san