09:43 25 Aprel 2016
3224 dəfə oxunub
Çap versiyası
Nazim Nəsrəddinov
Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi

 

                        110 yaşlı "Dəbistan" jurnalı  (1906-1908)  
                                            və yaxud 
         şagird və müəllimlər üçün dərsliyə bərabər dövri  nəşr


   
             

     Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının tarixi lap qədimlərə gedib çıxsa da,  uşaq mətbuatının tarixi  1906-cı il  aprel ayının  16-dan başlayır. Həmin gün Bakıda  "Dəbistan" adlı uşaq dərgisinin ilk nömrəsi çap edilərək oxuculara ünvanlanmışdır.     
     Üç il ərzində(1906-1908) dərginin  27 nömrəsi çap edilmişdir. 1907-ci ildə  "Dəbistan"ın   8 nömrəsi  çıxmışdır.1908-ci ildə  cəmi bir  nömrəsi çıxan   "Dəbistan"  - 1907-ci il noyabrın  28-də Bakıda vəfat etmiş görkəmli təbiətşünas alim,1875-1877-ci illərdə "Əkinçi" adlı qəzetin redaktoru, "Dəbistan"ın fəal müxbiri   Həsən bəy Zərdabinin xatirəsinə həsr edilmişdir. 
    "Dəbistan"ın naşir və redaktorları  Azərbaycanın məktəb tarixində özünəməxsus yeri olan ibtidai sinif müəllimləri  Əliisgəndər   Cəfərzadə (1875-1941) və  Məhəmmədhəsən Əfəndizadə (1886-1918) idi. Bir müddətdən  sonra naşir və redaktorluq  işini Ə.Cəfərzadə təkbaşına görmüşdür.   "Dəbistan"ın ətrafına bir çox  ziyalı adamların ,  məktəb  müəllimlərinin toplanması  bu mətbu orqanı aydınların tribunasına çevirmişdir.
    H.Zərdabi,S.M.Qənizadə,S.S.Axundov, A.Səhhət, M.Hadi kimi görkəmli işıqlı fikir adamlarının "Dəbistan"dakkı çıxışları dərginin əhəmiyyətini  xeyli artırmışdır.
    M.Ə.Sabir   " Dəbistan"da  çıxış etməsə də, onun  nəşrinin dayandırılmasından narahatlığını   "Molla Nəsrəddin" jurnalının  29 iyul 1907-ci il tarixli 28-ci nömrəsində  dərc etdirdiyi  "Əlminnətü-lillah ki,"Dəbistan" da qapandı"
  şeirində - 7 beytlik  qəzəlində özünəməxsus  rümuzlarla  belə bildirmişdir:

                           "Meydani-rəqabətdə bizim himmətimizdən
                            Dəva qapanıb Rüstəmi-dastan da qapandı!
                                                                *
                            Ətfali -vətən qoy bağırıb ölsün acından
                            Yandı analar sinəsi, püstan da qapandı!
                                                                *
                           Qoy köhnələrin daş ürəyi gül tək açılsın,
                            Darüzzəfəri-tazəpərəstan da qapandı!
                                                                *
    Maraqlıdır ki, M.Ə.Sabir  bu şeirin dərcindən təxminən  bir ay yarım əvvəl - "Molla Nəsrəddin" jurnalının  8 iyun 1907-ci il  tarixli 25-ci nömrəsində"Ədəbiyyat" başlığı altında  10 beytlik  "...ölübə"  rədifli qəzəlini  çap etdirmişdir. Məzmun ,
nüktə  və rümuzlarına görə bu şeirin  də iyunun 4-dən sonra  qapadılan "Dəbistan"a aid olmasını düşünmək olar.
    Cəlil Məmmədquluzadənin jurnalın elə bu nömrəsində yerləşdirdiyi "Dəbistan" felyetonu da bu ehtimalı gücləndirir. "Dedim-Dedin" şəklində yazılmış bu felyetondan   bir hissəni oxucuların diqqətinə  çatdırırıq: 

    "Necədir,dadaş? İndi gəldin mənim sözümə? İndi bu qoca Mollanın qədrini bilərsən?
    Bir il bundan qabaq  sən başlayırdın "Dəbistan" jurnalı çıxartmağa və məndən  məsləhət soruşdun.Yadındadır, mən sənə nə dedim? Yoxsa yadından çıxıb? Qoy yadına salım:
    Mən sənə dedim "dəli olma". Sən dedin "yox, "Dəbistan"çıxardacağam". Mən sənə dedim   "başına soyuq dəyib". Sən dedin,  " yox  ,  çıxadacağam". Mən sənə dedim ki, "görükür ki,  çox puln var". Sən dedin ki, "yox, çıxardacağam".
     Cəlil Məmməquluzadə redaktorun bu inadkarlığı xatıtlatmaqla, onun düzgün yolda olduğunu oxuculara Ezop manerası ilə başa salmaq istəyirdi. "Qızım, sənə deyirəm, gəlinim , eşit"  deyimi  burada əsl həqiqəti üzə çıxarır: "Dəbistan" maarif və elm fədailərinin qaranlıq yollarını işıqlandırır. 

  "Dəbistan"  başlığı altında - onun  iki həftədə bir dəfə nəşr olunan , millətin tərəqqi və təkamülünə xidmət edən müsəvvər (şəkilli-N.N  )jurnal olduğu bəyan edilmişdir.  Jurnalın idarəxanəsi  Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Bakıda Nikolayev küçəsindəki binasında   yerləşirdi. 
   Jurnalın oxuculara ünvanlanan , ön söz sayıla bilən sütununda  "göndərilən yazıların  sadə türkcə olmaları təmənna olunur".Bu xahiş və göstərişə  "Dəbistan"ın , demək olar ki,  bütün yazarları əməl etmişlər.
  
     Jurnalın üz qabığında  üç rəsm əsəri kollaj edilmişdir. Rəsmlərin ikisində  rəsm müəllifilərinin adına işarə vardır.        Adını hələ  aça bilmədiyimiz    P.M. və V.S kriptoqramları şəkillərdə  ( burada  ad və soyadlarının baş hərfi )  aydın görünür. Bu rəssamlardan  birinin  çəkdiyi   şəkillərin birində  məscidin önündən keçərək  nəvəsini  məktəbə aparan nurani  bir qoca ilə   qoltuğunda dəftəri olan nəvəni görürük.
   İkinci şəkildə  yeni məktəbə aid atributlar göstərilir.  İki rəsmin ortasnda üfüqdən boylanan günəş və onun ərtafa saçdığı şüalar, bu şüaları örtməyə, qarşısını kəsməyə qüdrəti çatmayan buludların təəssürat yaratmağa xidmət edən gürüntüləri verilmişdir. 
  Jurnalın  nömrələrindəki    səhifələrin sayı  fərqlidir. 
  Hər səhifə iki sütuna bölünmüş, hər sütunda 30 sətirlik material  yerləşdirilmişdir.
   "Dəbistan"ın  hər nömrəsinin sonunda  dərc olunan materiallarin içindəki çətin sözlərin lüğəti verilmişdir.Bu səhifənin müəllifi  jurnalın redaktoru Əliisgəndər Cəfərzadə idi .  O,  imza kimi adını təşkil edən sözlərin baş hərflərindən istifadə edirdi.
   "Dəbistan"ın hər ay  8 səhifəlik əlavəsi   çıxırdı. Əlavələrdə  ayrı-ayrı siniflər  üzrə müəllimlərə metodiki göstərişlər verilir, dərs cədvəllərinin tərtibi qaydaları izah olunurdu. Bu cəhətdən  "Dəbistan"ın   əlavələrdən biri--15 sntyabr 1906-ci ilə aid   "Valideynə məxsus vərəqə"si  diqqəti cəlb edir.
    "Əlavə"dəki materiallardan  biri  1906-cil  avqust ayının  15-dən  ayın  axırınadək davam edən "Müəllimlər ictimaisi"ndə 
 ( Avqust müşavirələrində -N.N.) edadi ( orta məktəb-N.N.),rüşdiyyə (ibtidai məktəblə orta məktəb arasında olan məktəb ) və dörd illik  məktəblər üçün tərtib olunan məramnamələrin çap variantıdır. Siniflər üzrə tərtiç olunmuş məramnamələr valideyn-məktəb münasibətlərinin  əlaqələndirməsi  baxımından maraqlı görünür.
Oxucuların diqqətini  " Türk dilinin məramnaməsi " başlıqlı  materiallara yönəldirik :
                                        Birinci sinif
 1) Dərsi-şifahiyyə
  (yəni ağızdan deyilən dərslər)  - bir aydan ay yarıma qədər
 2)Əlifba təlimi-  martın on beşinə qədər
 3) Asan və müxtəsər hekayə və mənzumələr

                                 Yazı   dərsləri
1)  əczayi-hüruf  yazısı ( indiki anlamda - hərflərin hissələr üzrə yazılma qaydaları -N.N.)
2) hərflər,kəlmələr və mətləblər yazısı
3) şəkil çəkmək
4) imla dərsi ( sövt  ilə səs, sədailə-N.N. )
5) kitab üzündən yazdırma
6) hüsnxətt
 
 Müasir dövrün müəllimləri  106  illik bu metodiki məlumatlardan çöx bəhrələnə bilərlər. Bu cəhətdən 3-cü sinif  üçün məsləhət  görülən "Yazı dərsləri"ni  nəzərdən keçirək.

                                   Yazı dərsləri
1)hifzdən yazdırmaq (oxudulmuş mənzumələrdən)
2)imla dərsləri
3)oxudulmuş nəqlli hekayələrin   məzmununu yazdırmaq(suallar vasitəsilə və yaxud sualsız )
4)müxtəlif məzmunlarda  məktublar inşa etmək
5)məşq  və şəkil dərsləri

"Dəbistan"ın  reklam xarakterli elanları da bugünkü uşaq mətbuatı orqanları üçün nümunə ola bilər.Burada müxtəlif annotasiyalara , yeni nəşrlərin reklamlarına səxavətləyer ayrılmışdır. Bu materiallar məktəb tarixi, dərsliklər vəlüğətlər haqqındamaraqlı xəbərlərlə ilgilidir. 
   "Rəhbər" -jurnalının reklamına diqqət yetirin: 

                                                                    " Rəhbər"-

    Qafqazın və tamam Rusiyanın  məişətindən bilümum ( ümumən -N.N.)Rusiya  müsəlmanlarının  məişətindən bilxüsus ( xüsusilə-N.N.)  ədəbiyyatından  və üsuli-təlim və  tərbiyədən  bəhs edən aylıq türk jurnalıdır, həmin sentyabr ayının 20-dən  etibarən  çıxmağa başlayacaqdır.   İl başınacan  (1907-ci ilin ibtidasınacan ) abunə qiyməti bir manat  50 qəpikdir.  Müştəri olmaq xahiş edənlər  " Dəbistan" jurnalının   idarəsinə rücuh etsinlər. 

    Sahibi-imtiyazı   və  müdir  --Mahmud bəy Mahmudbəyov".

                                                                  ***
 "Dəbistan"dakı digər bir elan   hesab dərsliyi  tarixini öyrənmək cəhətindən yadda saxlanılmalıdır.
    

                          ***Mütəəllimlərə (elm öyrənənlərə-N.N)  töhfə ****
 Mübtədi şagirdlərə türk lisanında elmi-hesabdan bir töhfəcik.  Biri beş şahı ( 25 qəpik ) pul əvəzinə,  poçta markası qəbul olunur.  Adres: Bakı, maqazin   "Hİdayət"-    Əliyev.
                                                                 ***
  "Dəbistan" jurnalında  klassik ədəbiyyatımızın öyrənilməsinə  aid  bir çox materialların  işıqlandırılması  bu mətbu orqanın dərs vəsaiti rolunu oynamasını göstərir. Bu silsilə məqalələrin   bir neçəsinin  müəllifi  Qori şəhərində yerləşən  Zaqafqaziya Müəllimlər İnstitutunda müəllim işləyən  F.Köçərli  idi. İmzası imzalar içində yavaş-yavaş tanınmağa başlayan  M.Hadi də  "Dəbistan"nı  öz şeir və tərcümələri ilə  rövnəqləndirirdi.
   Jurnalda həyatının son  illərini yaşayan Həsən bəy Zərdabinin təbiət mövzusunda yazdığı  elmi-populyar yazılardan bu günün biologiya və zoologiya müəllimlər çəkinmədən istifadə edə bilərlər.  "Tarixi-təbii" başlıqlı bu yazılarda məktəb yaşlı uşaqların dünyagörüşünün daha mükəmməl  şəkildə  formalaşdırılmasında   istifadə etmək olar.
  "Dəbistan" fars sözüdür.Mənası  ibtidai məktəb, mədrəsə  deməkdir. Bu məktəb  mətbu söz vasitəsi ilə digər sahələrin,    elm , sənət,  mərifət, qanacaq  öyrədən  təhsil  və tərbiyə  ocaqlarının    əsasını  qoydu.
  Bu   bünövrənin ikinci mərtəbəsi   - "Rəhbər" jurnalıdır. 
  Üçüncü mərtəbə özü bir məktəbdir -   "Məktəb"dərgisi.
  Bu mərtəbər-uşaq mətbuatımızin  mərtəbələri   haqqında sonrakı yazılarımızda məlumat  verəcəyik. 


Müəllifin digər yazıları

  1. Bu dünyada yerin yoxdur, yağı düşmən,
  2. Mənim dualarım
  3. Hələ qışdır bu yerlərdə və yaxud Şəkilli salamın şeirlə cavabı
  4. Təzadlar, ay təzadlar....
  5. Türk dünyasının "Tərcüman"dan əvvəlki "Ziya"sı və yaxud Qaranlığı və alatoranlığı işıqlandıran insanlar
  6. Adını dəyişdiyim retro yazı və ya "Strategiya.az" saytının 106159 nəfər oxucusunun maraq dünyasının sualı - Foto
  7. Riyaziyyat alimlərinin çoxunun tanımadığı dərslik və yaxud, türk dünyasının ilk türkdilli hesab dərsliklərindən biri
  8. Azərbaycan çocuq mətbuatı tarixinin "Qırmızı günəş"i...
  9. İsmayıl ibn Mustafanın (İsmayıl bəy Qasprinskinin) "Ziyayi -Qafqasiyyə"(Qafqazın ziyası) adlı məqaləsi. Tiflis,1881
  10. Səid Ünsizadənin (1825-1905) dərsliklərindən biri - nəzmlə yazılmış "ƏQAİD və NƏSAYİH"
  11. Testdən qəsdən danışmırıq
  12. Ah....Dərslik, dərslik, yenə də dərslik, bir az da ...
  13. Dərsliklərimizin halı və vəziyyəti
  14. Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Bakı şəhər müsəlmanlarının müraciətinə cavabı
  15. Bir daha Cəmo bəy Cəbrayılbəyli (1887-1965) və onun 130 yaşını gözləyən yubileyi haqqında
  16. İsmayıl bəy Qaspıralı:" Qəzetə- millətin lisanıdır "
  17. Hırsızın gözü əlyazmalara düşdü
  18. Bu sorğuya hələ də cavab verilməyib : Şotlandiyada H.Z.Tağıyevin yüzillik heykəli varmı? Və yaxud qaranlıqdan işıldayan işıqlar....
  19. Retro mövzularından biri: Midhat Cemal Kuntay :"Toprak, eger uğrunda ölən varsa, vatandır"
  20. I Nikolayın tiflisli nəvələrinin müəllimi Lev Nikolayeviç Modzalevskinin "Kəpənəy"i
  21. Dünyamızı Gələcəyə Tanıdan Rəssam - Fotolar
  22. Yenə də sözümüz-söhbətimiz Kürdəmirin ilk dövlət məktəbi haqqındadır
  23. Türk dünyasının tarixi məktəblərindən biri-- Kürdəmir,Köhnəbazar kənd orta məktəbi və yaxud üç əsrin məktəbi--09.02.1881
  24. Hacı Səid Əfəndi Ünsizadə-191
  25. Təskinlik və toxtaqlıq və yaxud əbədi və həmişəlik mübarizə
  26. Avropada çap olunan latın qrafikalı 100 yaşlı ilk türk kitablarımızdan biri
  27. Ömür keçir, gün keçir və yaxud Latın qrafikalı ilk türk kitablarımızdan birinin 100 illik yubileyini keçimək çətindirmi?
  28. Türkiyədə dərs alan azərbaycanlı söz ustası və yaxud Türkiyədə az tanınan Azərbaycan Şekspiri
  29. Bir daha Ünsizadələr haqqında
  30. Dünyaya səpələnmiş Ünsizadələr və yaxud Ünsizadələrin nəsil şəcərəsi, soy ağacı
  31. Seyid Əzim Şirvani (1835-1888) və onun gümüş medalının tarixi məqamları
  32. İstiqlal Bəyannaməsini imzalayanlardan biri Kürdəmirli Mustafa Mahmudov
  33. Bizim Bəhicə müəllim - Xalid Səid yadigarı
  34. Karamanoğlu Mehmet Bey ( .... - 1280) və onun türkcəyə sevgisinin tarixi
  35. Sözümüz, savımız, dilimiz - Nazim Hikmətsiz keçən 53 ilimiz
  36. Mətbuat tariximiz-milli düşüncə tariximiz
  37. Bizə hansı elmlər lazımdır və yaxud ...
  38. TQDK-nın tarixdə qalacaq sənədlərindən biri və yaxud bəyənilən maarifçilik fəaliyyətinin təsdiqi
  39. Əməkdar müəllim, professor dünyasını dəyişdi
  40. Soyqırımı günündə dostumu itirmişəm
  41. Bu yaz bir başqa yazdır
  42. Ölümü ilə böyüyü də, kiçiyi də ağladan Vüsal Orucov üçün oxunan elegiya - VİDEO
  43. Xan qızı Natəvanın qocalıqda miras istəyi
  44. Türkiyəli tərbiyə doktoru XƏlil FİKRƏT və bilimsəl psixologiyanın qurucularından biri Ovide DECROLİ Bakıda
  45. Dinməyin,xamuş olun! Yaxud 1884-cü il fevralın 29-da dünyaya göz açan insan...
  46. Azərbaycan dilində yazılmış ilk coğrafiya dərsliyinin müəllifi Əsgər ağa Gorani Adıgözəlov (1857-1910) və yaxud qaranlıqdan və alatoranlıqdan işığa
  47. XIX əsr maarifçisi Səid Əfəndi Ünsizadənin dərsliklərindən biri
  48. Orta məktəbdə bütün fənlər eyni dərəcədə öyrənilməlidir
  49. HƏ, nə oldu, mən deyən oldu,olmadı?
  50. S.Ə.Şirvaninin bir şeirinin yazılma səbəbi və əks-sədası
  51. Rəşid bəy Əfəndizadənin İstanbuldakı "Uşaq bağçası"- 1898-ci il
  52. Dərgahdan başlanan yol
  53. Fikrin ifadə formalarından biri
  54. Təhsil nazirinin kabinetində yaradılan yerüstü bunker
  55. "Həyat"ın çağırışı nə üçün cavabsız qalır?
  56. Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Əhmədli kəndindəki ibtidai məktəbin tarixi görüntülərinin iki yarpağı
  57. Tərbiyə doktoru Halil Fikretin oxucu və tədqiqatçıların çoxuna məlum olmayan nadir şəkilləri
  58. Təhsil tariximizin maraqlı səhifələri
  59. Təhsil tariximizdən maraqlı səhifələri
  60. Akademiklərin cərgəsindəki müəllim
  61. Yeni rahat avtobus marşrutu - Nərimanov metrosu - Dəmir yolu İdarəsi və yaxud müəllim, şagird və tələbələr üçün "İVECO" avtobusları
  62. Mübarizə bu gün də var,sabah da...
  63. Xalqımızın türkdilli ilk mətbuat nümunələri
  64. "Əkinçi" qəzeti-140
  65. Mustafanın Çanakkala məktubu
  66. Məktəbdə elm və texnologiya həftəsi
  67. Mübarizə bu gün də var, yarın da....
  68. Halil Fikret və şifahi türkdilli xalq ədəbiyyatımızın Avropadan başlanan təbliğatı
  69. Kim inanmırsa, bu daş, bu da tərəzi...
  70. Yazımızın tarixi-özümüzün tarixi
  71. Fikrət Sadıq -Dədə Qorqud
  72. Tədqiqatçı öz fikrində israrlıdır
  73. Avropa Azərbaycan Məktəbinin olimpiada komandası respublika bilik yarışına vəsiqə aldı
  74. Tarixdə izi və sözü olan insanlardan biri: Cəmo bəy Cəbrayılbəyli
  75. Azərbaycanşünas alim, görkəmli şərqşünas - Mirzə Rəhimov-85
  76. "Dəbistan" jurnalının bir nömrəsinin biblioqrafiyası
  77. Xəlil Fikrət "Tərbiyə və tədris tarixi"
  78. Mirzə Həsən Əfəndi Əlqədari və Azərbaycan
  79. Latın qrafikalı ilk türk kitablarımızdan biri: Hans Stumme, Halil Fikret. "Türkische Lesestoffe…" Leipziq, 1916
  80. "Bağçasaraydan göndərilən məktub"
  81. Diqqət! Diqqət! Məktəb tariximizin qaranlıq səhifələrini işıqlandırırıq!
  82. İ.V.Miçurinin heykəli ucaldılan kənd - Qəbələ, Vəndam kəndi
  83. Maarifçiliyimizin və ədəbi dilimizin tarixi-“Ziya”(“Ziyayi-Qafqasiyyə”) qəzeti -135
  84. Dünya dərsliklərində yuva salan 150 yaşlı "Мотылек" və yaxud birgünlük kəpənəyin tərənnümü
  85. Səsimizə səs vermədikləri üçün ... - Fotolar
  86. Hər gün xatırlanan adam - Fərhad Zeynalov - 85
  87. Abdulla Şaiqin uşaq bağçası
  88. "Ziya"nın biblioqrafiyası
  89. Kasıblığın üzü qara olsun
  90. Bu gün M.Ə.Sabirin ad günüdür
  91. Keçən günə gün çatarmı ... - Fotolar
  92. Elmə yönələn yolun başlanğıcı - FOTO
  93. Bakı, ... küçəsi, Azərbaycan Mətbuat Muzeyi
  94. Otuz doqquz ildən sonra yazılan məktubun təəssüratı
  95. Ucundadır dilimin həqiqətin böyüyü ...
  96. İlk hesab dərsliyimiz
  97. Yusif Vəzirovun kölgədə qalan yazıları
  98. Dostluq etməyi bacaran adam - dostum İsa Əliyev
  99. “Tunğuç”məcmuəsi və ya açılmayan qapılar, pəncərələr…
  100. Mustafa Lütfi Şirvani İsmayılov (1876- ?) və onun Həştərxanda Azərbaycan dilində nəşr olunan "Bürhani-tərəqqi" qəzeti
  101. Dərslik, dərslik, yenə də dərslik...
  102. M.Ə.Rəsulzadənin bir məqaləsinin çağırışları və yaxud Əli bəy Hüseynzadənin sorğusu :"Anladınızmı?"
  103. "Molla Nəsrəddin"in Bakı vəkilərindən biri- Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
  104. " Riyazi isbat və məntiqi təfəkkür " - FOTO
  105. "ZİYA"lı ziyalı - Foto
  106. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə nə vaxt anadan olmuşdur?
Şərh yaz




Enter Code*:

Son xəbərlər
Ağlamayaq, kişilər!
17:05 26.02/2017
Düşmən elə bildi ki...
23:30 25.02/2017
 
Xəbər başlıqları
27-02-2017
26-02-2017
25-02-2017
25.02.2017 Neft ucuzlaşıb
24-02-2017

Bütün xəbərlər

 
© 2012 Strategiya.az
Proqramlaşdırma: Encoder.Az
1.3172 san