Nizami Gəncəvi yaradıcılığında dünyəvilik və fizika elmi

09:45 / 17.09.2013

Günay İbrahimova

Neftçala rayonu Xıllı qəsəbə 1 saylı orta məktəbin müəllimi

 Fizika dünyəvi elmdir - bu hamıya məlumdur. Lakin bu dünyəvilik, ümumubəşərilik, bəzən arxa plana keçir. Fizika olduqca çətin, təbiət və texniki bir elm kimi qavranılır. Əslində çox qədim tarixə malik olan bu elm dərinliyi, çox şaxəliliyi, harmoniyası ilə bütün dövrlərdə insanları maraqlandırmışdır.

Hələ ibtidai icma dövründən insanlara gərək olan bu elm, daha doğrusu istifadəsi həmin dövrlərə gedib çıxan fizika elmi b.e.ə IV əsrdə formalaşıb.

Çox maraqlıdır ki, bu elmi görkəmli mütəfəkkirlər - Platon, Aristotel, Nyuton, Paskal, İbn Sina, Bəhmənyarla yanaşı əksər insanın şair qəbul etdiyi Nizami Gəncəvi də dərindən bilmiş öz əsərlərində fizika qanunların nəzmə çəkmişdir. Kəşfi hansısa alimlərin, fiziklərin adı ilə bağlı olan bir sıra fiziki qanunuları Nizami Gəncəvi onlardan çox-çox əvvəl olduğu kimi təsəvvür və tərənnüm etmişdir. Müasir dövrümüzdə sevindirici haldır ki, fizikadan xəbərdar olan bir çox insanlar bu mövzuya müraciət ediblər. Gec də olsa Nizami şeriləri elmi cəhətdən öz təhlilinə başlayıb. Çünki Nizami dünyası insanı onu öyrənməyə, başqalarına da olduğu kimi çatdırmağa sövq edir.

Nizaminin "Xosrov və Şirin "əsərindən bir parçaya diqqət edək:

Maqnit olmasaydı eşqin əsiri,

Çəkməzdi özünə dəmir zənçiri.

Kəhrəbanın eşqə düşməsə canı,

Belə cəzb etməzdi quru samanı.

Dünyada göhvər var, daş var nə qədər,

Onlar nə bir saman, nə dəmir çəkər.

Bu saysız hesabsız maddələr yenə,

Bax gör meyl edirlər mərkəzlərinə.

Göyə doğru çox qalxarsa su

Yenə torpaq olar ən son arzusu

Kainatda hər şey cəzbə bağlıdır.

Bu misralarla şair öz dövründə elmə o qədər məlum olmayan elektromaqnit anlayışından bəhs edir və eyni zamanda indi "ümumdünya cazibə qanunu" kimi mühüm əhəmiyyətli qanunun varlığını sübut edir. Həmçinin dövri olaraq dəyişən elektrik və maqnit sahələrinin fəzada yayılmasının elektromaqnit dalğaları olduğunu göstərmişdir. Bu sübut olduqca dəqiq, real faktlarla nəzmə düzülərək insanı mat qoyur. Xatırladaq ki bu qanun Nizami dövründən çox-çox sonralar - 1667-ci ildə Nyuton tərəfindən fizikada qanuniləşdirilmişdi.

Leyli və Məcnun əsərində belə bir misralara rast gəlirik.

Yerin hüdudundan o tərəfdə də

...buludlar fələklər qarışır yenə,

Onlar bir-birinə sarılmış bərk-bərk,

Hamısı tor kimidir gəzir kürətək

Bu kürə şəklində yalnız yer deyil,

Hər xətt hərlənir yuvarlaqdır bil...

Burda heyran ediləcək məqam odur ki, kainatın fırlanmasını 1927-ci ildə Holland astronomu Oort sübut etmişdir. Şair Nizami isə XII əsrdə elmə meydan oxuyaraq, şerin dili ilə səsləndirirdi Yerin fırlandığını. Və hətta tək Yerin yox kainatdakı bütün göy cisimlərinin fırlandığını söyləyirdi. Təbii ki, dahi şair, filosof haqlı idi söylədiklərində. Həmən əsərdən daha bir neçə misra:

...Tüstü bu dərədən qalxar yuxarı

Iki üç cidalıq gəzər rüzgarı,

Sonra əyilərək geriyə dönər,

Bu yer kürəsini başına enər.

deməklə şair bizi əhatə edən atmosfer qatını bir tüstüyə bənzədir, onun da varlığından xəbərdar olduğunu şerin dili ilə deyirdi.

Pərgar xətt kimi dolanan fələk

Yalnız bu qaydada dövr edir gerçək

misraları müəyyən kənara çıxmaları nəzərə almasaq, yerin öz oxu ətrafında bərabərsürətlə hərəkətinə birbaşa işarə idi.

Daha sonra "İsgəndərnamə"yə müraciət edək. Burada da heyranedici məqamlar çoxdur.

Əvvəl mövcud oldu tək hərəkət,

Onu iki yerə ayırdı sürət.

Hər iki hərəkət gəlib bir yerə,

Əvvəlki hərəkət ayrıldı yenə.

Bu üçü qoşulub bir-birinə,

Üç xətt zahir olu üç hərəkətdən,

Üç dövrə yarandı ondakı xətdən.

Burada hərəkətin mövçudluğunu söyləyən şair, ondan yaranan bərabər sürətli və dəyişənsürətli hərəkəti də görə bilmişdi. Eyni zamanda fəza və zaman anlayışına toxunaraq üç oxlu kooridinat sisteminin mövcudluğunu aydın şəkildə göstərmişdir.

Zərrə qədər boyası rəngi varmı havanın?

Tutqunluğu könüllər oxşayırmı havanın?

Hər kim ki, əyninə göy paltar geyər,

Günəşi özünə çörək eyləyər...

deməklə, şair işığın dispersiyası mövzusuna toxunub. Biliyimiz kimi Günəş işığı yerə çatana qədər fəzada səpilir və spektral qaydada müxtəlif şəkilə düşür. Göyün üzü mavi rəng alır.

Böyük filosof bir şerində Yer üzündə yalnız ağ rəngin mövcudluğunu qalan bütün rənglərin ondan alınmasını xüsusi ustalıqla qələmə alır.

Səma saflığında gümüş qədər ağ,

Günəş kimi təmiz gün kimi parlaq.

Gündüzün işığı ağlığındadır,

Ayın yaraşığı ağlığındadır.

Rənglər sünidir dünyada bir ağ,

Bilməyir sünilik bilməyir boyaq.

Nizaminin əsərlərində belə elmi mövzular o qədər çoxdur ki onun tədqiqatına aylarla, illərlə vaxt lazımdır. Ümumiyyətlə Nizami irsində dünyəvi, fiziki qanunauyğunluqlar tükənməzdir. Onu da qeyd edək ki, Nizami dünyaya başqa cür baxa bilməzdi. Çünki dünyanın hər iki üzü - görünəni və görünməyəni bilavsitə fizika ilə bağlıdır. Məhz fizikanı bilməklə böyük Tanrını olduğu kimi qavramaq mümükündür. Məhz fizikanı bilməklə dünyanın ən böyük dühası, Nizami kimi şairi olmaq mümükündür.

 

 
 

Müəllifin digər yazıları


Etiket:

Strategiya.az

Xəbərlər
23.05.2019

İran Milli Ali Təhlükəsizlik Şurasının sözçüsü: "ABŞ-la heç bir danışıq olmayacaq"

23.05.2019

Saakaşvili Zelenskidən vətəndaşlığının qaytarılmasını istəyib

23.05.2019

Tərtərdə raket mühərriki tapılıb

23.05.2019

İsrailin İ24 xəbər telekanalı: Dağlıq Qarabağ Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq aləmdə tanınmış ərazisidir

23.05.2019

Rusiya XİN: ATƏT Minsk qrupunun həmsədrləri əsirlərlə bağlı təklifləri Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin tərəflərinə təqdim edəcək

23.05.2019

Azərbaycanda bu maşınların istifadəsi qadağan ediləcək

23.05.2019

"Fənərbaxça"dan ayrılıb, "Olimpiakos"a keçir - Rəsmi

23.05.2019

ABŞ-ın sanksiyaları nəticə verdi: Artıq İran...

23.05.2019

Olimpiadanın final mərhələsinin vaxtı açıqlanıb

23.05.2019

Sabah havanın hərarəti 30 dərəcəni keçəcək və...

23.05.2019

Dövlət qulluğunda işləmək istəyənlər! Qeydiyyat başladı

23.05.2019

Bugünkü hərracda dolların məzənnəsi məlum olub

23.05.2019

Biləsuvarda polis külli miqdarda narkotik aşkarladı

23.05.2019

Prezident İlham Əliyev Almaniya Bundestaqının nümayəndə heyətini qəbul edib

23.05.2019

Ali məktəbə bu il sənəd verməyən kollec məzunları üçün ƏLAVƏ QƏBUL elan ediləcək

23.05.2019

Azyaşlı oğlundan narkotik əldə etmək üçün istifadə edən ata saxlanılıb

23.05.2019

KİV: Britaniyanın Baş naziri Tereza Mey cümə günü istefa verə bilər

23.05.2019

Prezident İlham Əliyev Çinin Xarici İşlər nazirini qəbul edib

23.05.2019

Samboçumuz erməniyə qalib gəlib, “bürünc” qazandı

23.05.2019

Yevlaxda avtobus qəzasında 2 nəfər ölüb, 24 nəfər xəsarət alıb - SİYAHI

23.05.2019

Birjalarda neftin qiyməti

23.05.2019

162 nömrəli tam orta məktəbin direktoru vəzifəsi yeni şəxsə həvalə olunub

23.05.2019

Kolleci bitirənlərin ali məktəbə qəbulu qaydası müəyyənləşdi

23.05.2019

Azərbaycan ordusu Türkiyədə təlimlərdə - VİDEO

23.05.2019

Beynəlxalq Olimpiya Komitəsi boksu Olimpiya proqramında saxlayıb

23.05.2019

Azərbaycan neftinin bir barreli 74,2 dollara satılır

23.05.2019

Magistratura səviyyəsinə qəbul imtahanının II mərhələsi keçiriləcək

23.05.2019

Cinayət törətməkdə şübhəli bilinən 33 nəfər saxlanılıb

23.05.2019

Kolleclərə də imtahansız qəbul mümkün olacaq - KİMLƏRƏ?

23.05.2019

Atəşkəs 21 dəfə pozulub

23.05.2019

DÇ-2022-də 32, yoxsa, 48 komanda? - FİFA açıqladı

23.05.2019

Mayın 23-də xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri

23.05.2019

İNSAN RESURSLARININ İDARƏ EDİLMƏSİ SİSTEMİNİN TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİ YOLLARI

23.05.2019

Əməkdar artist vəfat etdi

23.05.2019

Neftçala rayonu ərazisində ağır yol-nəqliyyat hadisəsi baş verib

23.05.2019

Türkiyənin Ali Seçki Komissiyası ölkədə keçirilmiş seçkilərə dair son qərarını açıqlayıb

23.05.2019

Azərbaycanda bu məkanlara giriş pulsuz oldu - RƏSMİ

23.05.2019

Qarqar çayı daşması təhlükə yaratdı - Köməksiz qalan çobanlar xilas olundu - VİDEO

23.05.2019

Beyləqanda məcburi köçkünlərin məskunlaşdığı binada yanğın olub

23.05.2019

Türkiyədə daha bir təhlükəli PKK terrorçusu həbs olunub

22.05.2019

Ramazanın 18-ci günü: dua, imsak və iftar vaxtı

22.05.2019

Prezident Administrasiyasının məsul işçiləri bölgələrdə vətəndaşların müraciətlərini dinləyiblər

22.05.2019

Sabahdan 8 marşrut avtobusunun hərəkət sxemi dəyişdirilir

22.05.2019

“Oxu bayramı” müsabiqəsinin qaliblərinə mükafatlar təqdim edildi

22.05.2019

Dünya tarixinin cəmi 38 dəqiqə çəkən ən maraqlı müharibəsi

22.05.2019

Ağcabədidən Bakıya qonaq gələn 31 yaşlı qadın qohumunun evindən itkin düşdü

22.05.2019

Britaniya portalı AFFA-nın Mxitaryanın qərarı ilə bağlı mövqeyini əks etdirən məqalə yayıb

22.05.2019

Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasına üzv dövlətlərin gömrük idarələri arasında əməkdaşlığa dair Anlaşma Memorandumu təsdiq edilib

22.05.2019

Dünya tarixində ən varlı insanın adı açıqlanıb

22.05.2019

Rəcəb Tayyib Ərdoğan Prezident İlham Əliyevi təbrik edib