Mətbuat tariximizdə şair  S.Ə.Şirvaninin (1835-1888) mövqeyini və rolunu açıqlayan "Qəzet nədir?" məsnəvisi

09:15 / 03.05.2019

Nazim Nəsrəddinov

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi

S.Ə.Şirvaninin bu şeiri "Əkinçi" qəzetinin 01.09.1877-ci il tarixli 18-ci nömrəsinin əlavsində çap olunmuşdur. Təəssüf ki, qəzetin bu əlavəsinin materialları 1979-cu ildə Bakıda nəşr olunmuş "Əkinçi .1875-1877.(Tam mətni)"transliterasiya kitabına düşməmişdir. Nəşrin tərtibçisi Turan Həsənzadə, redaktoru Əziz Mirəhmədovdur. S.Ə. Şirvaninin "Qəzet  nədir" məsnəvisində qəzetin ictimai fikir tarixindəki rolu yüksək qiymətləndirilir. Şair türkdilli oxucuları "Əkinçi"nin müdafiəsinə  çağırır, qəzeti "pul tələsi" adlandıranlara acı-acı gülür: 


"Bilməmiş rəmzini bu dünyanın 

Söyləyir halını Amerkanın? 

Hiç doğru deyil bunun nəfəsi, 
Nə qəzetdir? Tamam pul tələsi. 

Dedim: - Ey cahili-kərihxitab, 
Gərçi nadanə yoxdu hiç cavab


Bu qəzet kim, olub cahanda bina, 
Bunu kim ixtira edib aya? 

Hansı millət bunu edib icad? 
Hansı dövlət edib ona imdad? 

Nədir ol millətin görək qərəzi, 
"Həst əlbəttə dər diləş mərəzi" *(Tərcüməsi -Əlbəttə,ürəyində dərdi var-N.N. )

Hamı millətdə var qəzetlər çox 
Demə kim, bunda hiç faidə yox.

Qəzetin çoxdu xəlqə mənfəəti, 
Nə bilir kim ki, yoxdu mərifəti? "  


S.Ə.Şirvani   şeirin əvvəlində qəzetə nadancasına qiymət verən bir nəfəri elə o cahilin öz sözləri ilə ifşa edir:

Dün sual etdi bir nəfər cahil-

Ki,qəzetdən nədir bizə hasil?

Bu Həsən bəy nə istəyir bizdən,

Doldurub aləmi quru sözdən,

Danışır gah əkin,ziraətdən,

Gah maşın, gah özgə sənətdən,

Şərh edir gah süd qayırmağı-

Ki, qatıqdan belə çəkin yağı "....


Əslində cahilin  sözləri "Əkinçi"nin ideya istiqamətlərini öyrəməyə xidmət  edir. Bu, düşünülmüş  bir həsbi-haldır. S.Ə.Şirvani türkdilli mətbuatımızin ilk müxbirlərindən biridir. Onun bu fəaliyyəti  türkdilli oxuculara həm nəzm,  həm də nəsrlə çatdırılmışdır. Həm "Əkinçi"də, həm də Ünsizadə qardaşlarının  "Ziya" və "Kəşkül" adlı mətbu orqanlarında də  S.Ə.Şirvaninin  onlarla müxbir məktubları vardır. Şairin bir neçə müxbir məktubu Səid və Cəlal Ünsizadələrin  yazdıqları xülasələrdə verilmişdir. Təəssüf ki, S.Ə.Şirvaninin 2005-ci ildə latın qrafikası ilə  nəşr edilən 3 cildliyinə düşməmişdir. Bu, yaxşı çap işininn  bağışlanılmaz qüsurlarıdır. Müxbir məktublarından  və eləcə də məzkur şeirdən məlum olur ki, görkəmli şair ana dilli mətbuatla yanaşı, rusdilli mətbuatı da ciddi mütaliə edirmiş.

S.Ə.Şirvani rus dilini bilirdi.Bu bilik ona rus dilində şeir yazmaq qabiliyyəti vermsə də, hər halda  S.Ə.Şirvaninin Şamaxıdakı rusdilli məktəbdə  Avropada təhsil almış qabaqcıl əcnəbi məllimlərlə  bir pedaqoj  kollektivdə işləməsi  görkəmli şairin türk mətbuat  tarixindəki  fəaliyyətində əhəmiyyətli rol oynamışdır. Seyid Əzimin  "Qəzet nədir"  şeirində Tiflisdə nəşr olunan "Kavkaz" və "Tiflisski vestnik" qəzetlərini təqdir etməsi , "Əkinçi"nin bu qəzetlərdən məqsədəyönlü şəkildə  faydalanması bir çox nəsnələri incələməyə kömək edə bilər. Məlumdur ki, Həsən bəy Məlikzadə Zərdabi "Əkinçi" qəzetinin hər nömrəsi üçün Avropa mətvuatına da müraciət edirdi. Hacı Seyid Əzim Şirvaninin Zərdabiyə verdiyi dəyərli qiymətdə bu, xüsusilə  vurqulanır

Şeir də məhz bu fikrin  təsdiqinə  sübut olan misralarla qurtarır:

Gah Peterburqdan olur guya, 

Gah olur Hindi-Şərqdən peyda.

Gah Dunaydan qəzet verir xəbəri,
 
Gah Parisdən gəlir onun əsəri. 

Kəşf edir karxanədən səməri, 

Söyləyir hər kraldən xəbəri.


S.Ə.Şirvaninin və eləcə də XIX əsrdə yaşamış digər maarifçilərimizin krallardan xəbər söyləyən məqalələrə və xəbərlərə üstünlük verən türkdilli mətbu orqanlarla əmkdaşlığının sistemli  şəkildə öyrənilməsi fikir və  düşüncə tariximiz üçün geniş üfüqlər aça bilər. Bu barədə ciddi fikirləşmək lazımdır.

 

QƏZET NƏDİR?  məsnəvisi

( S.Ə.Şirvani. Əsərlri, 3 cilddə.II cild, Bakı, 2005. səh.57-59)

Dün sual etdi bir nəfər cahil – 
Ki, qəzetdən nədir bizə hasil? 

Bu Həsənbəy nə istəyir bizdən, 
Doldurub aləmi quru sözdən 

Danışır gah əkin, ziraətdən 
Gah maşın, gah özgə sənətdən. 

Şərh edir, gah süd qayırmağı – 
Ki, qatıqdan belə çəkin yağı. 

Pendiri öyrədir ki, böylə tutun, 
Saxlayıb artıcaq bahaya satın 

Gah Amcrikadan eyləyir kim yad 
Bu sifət bir maşın olub icad. 

Nəyə lazımdı bizlərə maşın, 
Nə üçün xəlqin aldadır başın? 

Babamız görməmişdi maşın işi 
İngilis kimi tovlayır bu kişi. 

Dad edir ki, gərəkdir elm oxumaq, 
Çəkmə tikmək və ya ki çit toxumaq 

Biz məgər bümirik yağı tutmaq, 
Pendiri saxlayıb pula satmaq? 

Çöldə hər övrəti-Qarabaği 
Nehrədə çalxayır gözəl yaği. 

Biz məgər bilmirik taxıl biçmək? 
Nəyə lazımdı maşın öyrənmək? 

Şöxmə vacibdi çünki beş cüt kəl, 
Biçinə çin gərəkdi, xırmana vəl. 

Nə gərəkdir yazib ki, ol sadə
Fəhlələr cəng edir Amerkadə

Bilməmiş rəmzini bu dünyanın 
Söyləyir halını Amerkanın 

Hiç doğru deyil bunun nəfəsi, 
Nə qəzetdir? Tamam pul tələsi. 

Dedim: - Ey cahili-kərihxitab, 
Gərçi nadanə yoxdu hiç cavab


Bu qəzet kim, olub cahanda bina, 
Bunu kim ixtira edib aya? 

Hansı millət bunu edib icad? 
Hansı dövlət edib ona imdad? 

Nədir ol millətin görək qərəzi, 
"Həst əlbəttə dər diləş mərəzi" *(Əlbəttə,ürəyində dərdi var- tərcüməsi)

Hamı millətdə var qəzetlər çox 
Demə kim, bunda hiç faidə yox.

Qəzetin çoxdu xəlqə mənfəəti, 
Nə bilir kim ki, yoxdu mərifəti, 

Nə deyim, vəhyi-asimanidir ol, 
Leyk ərbabi-hal canıdır ol 

Ümmül-əxbar, müxbirül-asar, 
Kaşifür-rəmz, vacibül-əsrar, 

Leyk vacibdü şərh edim hali 
Səni filcümlə eyləyim hali 

Rayizi-malikani- vadiyi-şövq, 
Qaidi-sakinani-aləmi-zövq 

Rəhbərü rəhnəvərdü rahnüma, 
Cəbrəili-əmini-əhli-səfa. 

Özünə eyləyib həmiyyəti fərz – 
Ki, edə aləm içrə teyyül-ərz 

Gah olur əsbi-telqrafə səvar 
Şərqdən Qərbə söyləyir əxbar. 

Gəh qılır poçtaxanələrdə məqam, 
Xəlqə əxbar eyləyir elam. 

Nə qəzet, mayeyi-səadətdir 
Nə qəzet, eyni-etmi-hikmətdir

Xassə 'Tiflisski Vestnik"in xəbəri 
Yetişir əhli-aləmə səməri. 

Bir qəzetdir ki, sadiqül-əxbar 
Müştərisi nücum tək büsyar. 

Xassə "Kavkaz" ki, əhli-Qafqazə
Hər zaman bir xəbər verir tazə.

Xassə ol kim, "Əkinçi"yi-dana, 
Əhli-islamı eyləyib ehya 

Gah Peterburqdan olur guya, 
Gah olur Hindi-Şərqdən peyda.

Gah Dunaydan qəzet verir xəbəri, 
Gah Parisdən gəlir onun əsəri. 

Kəşf edir karxanədən səməri, 
Söyləyir hər kraldən xəbəri.

****


Ədəbiyyat siyahısı


1. "Əkinçi" qəzeti,N 18(əlavə), 01.09.1877


2. "Əkinçi" (tam mətni).Bakl,1979


 
(Tərtib edəni-Turan Həsənzadə,redaktoru - Əziz Mirəhmədov)


3. S.Ə.Şirvani. Əsərləri, 3 cilddə.  II cild, Bakı, 2005. səh.57-59.



Strategiya.az

Xəbərlər
07.12.2019

Bir gündə 33 şübhəli şəxs saxlanılıb

07.12.2019

Qaşıq, çəngəl, bıçaq dəstində narkotik keçirmək istədi

07.12.2019

“Hər hansı dəyişiklik yoxdur” - Xəzər TV-dən rəsmi açıqlama

07.12.2019

Əlahiddə Ümumqoşun Ordunun hərbi hissəsi üçün yeni qərargah binası istifadəyə verilib

07.12.2019

Magistraturaya qəbul olunacaq tələbələrin sayını Nazirlər Kabineti müəyyənləşdirəcək

07.12.2019

Avtobus sürücüsü saxlanıldı

07.12.2019

Şahin Mustafayev sədr təyin edilib

07.12.2019

Namizədin qeydə alınması üçün seçki sənədlərinin təqdim edilməsi bu TARİXDƏN başlayacaq

07.12.2019

Növbədənkənar parlament seçkiləri ilə əlaqədar Təqvim Planı təsdiqlənib

07.12.2019

MSK-nın növbədənkənar parlament seçkiləri ilə əlaqədar iclası başlayıb

07.12.2019

Azərbaycana qışın gəlmə vaxtı açıqlandı

07.12.2019

Bakının bu rayonunda su olmayacaq

07.12.2019

Qar yağacaq, yollar buz bağlayacaq - XƏBƏRDARLIQ

07.12.2019

Azərbaycanın Bakı Dövlət Universiteti kimi elm məbədi var - MÜSAHİBƏ

07.12.2019

Rob Sobhani: Azərbaycanda ağacəkmə təşəbbüsü digər ölkələr üçün modelə çevriləcək

07.12.2019

Səudiyyəli əsgər ABŞ bazasına hücum etdi: Ölənlər var

07.12.2019

Neftin qiyməti bahalaşır

07.12.2019

Deputatlığa namizədlərin irəli sürülməsi prosesi başladı

07.12.2019

Boliviyanın keçmiş prezidenti Kubaya getdi

07.12.2019

Avstriyalı diplomat BMT İnsan Haqları Şurasının rəhbəri təyin edilib

07.12.2019

AQTİ mütəxəssisi toksiki zəhərlənməyə aydınlıq gətirdi

07.12.2019

Trampdan Dünya Bankına çağırış: Çinə kredit ayırmayın, onların pulu çatmasa, özləri yaradacaqlar

07.12.2019

“Real Madrid”in prezidenti Avropa Superliqası keçirməyi təklif edib

07.12.2019

Astarada qadına qarşı soyğunçuluq edən şəxs saxlanılıb

07.12.2019

Ağ Ev Trampın impiçmenti ilə bağlı dinləmələri boykot edir

07.12.2019

Boris Consonun “gizli” planı ifşa olundu

07.12.2019

Dünyanın ən qədim qəzetlərinin TOP 10-luğu

07.12.2019

Atəşkəs 24 dəfə pozulub

07.12.2019

Mərkəzi Bank 150 milyon manat cəlb edir

07.12.2019

Gülnarə Kərimovanın cinayət işi ilə bağlı istintaq başa çatdı

07.12.2019

Ən məşhur məktəblidən etiraf: İqlim böhranına məhəl qoymurlar

07.12.2019

Zelenski Putinlə görüşdə nədən qorxduğunu boynuna aldı

07.12.2019

Dekabrın 9-na dolların rəsmi məzənnəsi

07.12.2019

Ərdoğan Moskvada keçiriləcək Qələbə paradına dəvət olunub

07.12.2019

Şeydayevə şans verilmədi

07.12.2019

ABŞ düşmənlərinə qarşı “Qızıl Orda”nı işə salacaq

07.12.2019

Qırğızıstanın sabiq baş nazirlərinə hökm oxunub

07.12.2019

Bakıda bu işçilərin maaşları artıb

06.12.2019

Milli Məclisin deputatı Yevda Abramov vəfat edib

06.12.2019

Ərdoğan dördtərəfli zirvədə: Siz bu haqqı haradan almısınız?

06.12.2019

Angela Merkel: Nasistlərin törətdikləri cinayətlərə görə xəcalət çəkirəm

06.12.2019

Azərbaycanda beynəlxalq və ölkədaxili sərnişin qatarlarının hərəkət cədvəli dəyişdirilir

06.12.2019

Putinlə Zelenskinin təkbətək görüşü baş tutacaq

06.12.2019

Bu gün əkilən ağacların sayı 650 mini keçib - ETSN

06.12.2019

İstirahət günlərində gözlənilən hava proqnozu

06.12.2019

“Çelsi”nin transfer qadağası ləğv edildi

06.12.2019

Türkiyə Rusiyadan növbəti partiya "S-400" raketləri alır

06.12.2019

NATO-nun ən güclü orduları açıqlandı - SİYAHI

06.12.2019

Artıq “Apple” dünyanın ən dəyərli şirkəti deyil

06.12.2019

"Fitch": Rubl və lirə dollara nisbətdə ucuzlaşacaq - PROQNOZ