Mətbuat tariximizdə şair  S.Ə.Şirvaninin (1835-1888) mövqeyini və rolunu açıqlayan "Qəzet nədir?" məsnəvisi

09:15 / 03.05.2019

Nazim Nəsrəddinov

Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi

S.Ə.Şirvaninin bu şeiri "Əkinçi" qəzetinin 01.09.1877-ci il tarixli 18-ci nömrəsinin əlavsində çap olunmuşdur. Təəssüf ki, qəzetin bu əlavəsinin materialları 1979-cu ildə Bakıda nəşr olunmuş "Əkinçi .1875-1877.(Tam mətni)"transliterasiya kitabına düşməmişdir. Nəşrin tərtibçisi Turan Həsənzadə, redaktoru Əziz Mirəhmədovdur. S.Ə. Şirvaninin "Qəzet  nədir" məsnəvisində qəzetin ictimai fikir tarixindəki rolu yüksək qiymətləndirilir. Şair türkdilli oxucuları "Əkinçi"nin müdafiəsinə  çağırır, qəzeti "pul tələsi" adlandıranlara acı-acı gülür: 


"Bilməmiş rəmzini bu dünyanın 

Söyləyir halını Amerkanın? 

Hiç doğru deyil bunun nəfəsi, 
Nə qəzetdir? Tamam pul tələsi. 

Dedim: - Ey cahili-kərihxitab, 
Gərçi nadanə yoxdu hiç cavab


Bu qəzet kim, olub cahanda bina, 
Bunu kim ixtira edib aya? 

Hansı millət bunu edib icad? 
Hansı dövlət edib ona imdad? 

Nədir ol millətin görək qərəzi, 
"Həst əlbəttə dər diləş mərəzi" *(Tərcüməsi -Əlbəttə,ürəyində dərdi var-N.N. )

Hamı millətdə var qəzetlər çox 
Demə kim, bunda hiç faidə yox.

Qəzetin çoxdu xəlqə mənfəəti, 
Nə bilir kim ki, yoxdu mərifəti? "  


S.Ə.Şirvani   şeirin əvvəlində qəzetə nadancasına qiymət verən bir nəfəri elə o cahilin öz sözləri ilə ifşa edir:

Dün sual etdi bir nəfər cahil-

Ki,qəzetdən nədir bizə hasil?

Bu Həsən bəy nə istəyir bizdən,

Doldurub aləmi quru sözdən,

Danışır gah əkin,ziraətdən,

Gah maşın, gah özgə sənətdən,

Şərh edir gah süd qayırmağı-

Ki, qatıqdan belə çəkin yağı "....


Əslində cahilin  sözləri "Əkinçi"nin ideya istiqamətlərini öyrəməyə xidmət  edir. Bu, düşünülmüş  bir həsbi-haldır. S.Ə.Şirvani türkdilli mətbuatımızin ilk müxbirlərindən biridir. Onun bu fəaliyyəti  türkdilli oxuculara həm nəzm,  həm də nəsrlə çatdırılmışdır. Həm "Əkinçi"də, həm də Ünsizadə qardaşlarının  "Ziya" və "Kəşkül" adlı mətbu orqanlarında də  S.Ə.Şirvaninin  onlarla müxbir məktubları vardır. Şairin bir neçə müxbir məktubu Səid və Cəlal Ünsizadələrin  yazdıqları xülasələrdə verilmişdir. Təəssüf ki, S.Ə.Şirvaninin 2005-ci ildə latın qrafikası ilə  nəşr edilən 3 cildliyinə düşməmişdir. Bu, yaxşı çap işininn  bağışlanılmaz qüsurlarıdır. Müxbir məktublarından  və eləcə də məzkur şeirdən məlum olur ki, görkəmli şair ana dilli mətbuatla yanaşı, rusdilli mətbuatı da ciddi mütaliə edirmiş.

S.Ə.Şirvani rus dilini bilirdi.Bu bilik ona rus dilində şeir yazmaq qabiliyyəti vermsə də, hər halda  S.Ə.Şirvaninin Şamaxıdakı rusdilli məktəbdə  Avropada təhsil almış qabaqcıl əcnəbi məllimlərlə  bir pedaqoj  kollektivdə işləməsi  görkəmli şairin türk mətbuat  tarixindəki  fəaliyyətində əhəmiyyətli rol oynamışdır. Seyid Əzimin  "Qəzet nədir"  şeirində Tiflisdə nəşr olunan "Kavkaz" və "Tiflisski vestnik" qəzetlərini təqdir etməsi , "Əkinçi"nin bu qəzetlərdən məqsədəyönlü şəkildə  faydalanması bir çox nəsnələri incələməyə kömək edə bilər. Məlumdur ki, Həsən bəy Məlikzadə Zərdabi "Əkinçi" qəzetinin hər nömrəsi üçün Avropa mətvuatına da müraciət edirdi. Hacı Seyid Əzim Şirvaninin Zərdabiyə verdiyi dəyərli qiymətdə bu, xüsusilə  vurqulanır

Şeir də məhz bu fikrin  təsdiqinə  sübut olan misralarla qurtarır:

Gah Peterburqdan olur guya, 

Gah olur Hindi-Şərqdən peyda.

Gah Dunaydan qəzet verir xəbəri,
 
Gah Parisdən gəlir onun əsəri. 

Kəşf edir karxanədən səməri, 

Söyləyir hər kraldən xəbəri.


S.Ə.Şirvaninin və eləcə də XIX əsrdə yaşamış digər maarifçilərimizin krallardan xəbər söyləyən məqalələrə və xəbərlərə üstünlük verən türkdilli mətbu orqanlarla əmkdaşlığının sistemli  şəkildə öyrənilməsi fikir və  düşüncə tariximiz üçün geniş üfüqlər aça bilər. Bu barədə ciddi fikirləşmək lazımdır.

 

QƏZET NƏDİR?  məsnəvisi

( S.Ə.Şirvani. Əsərlri, 3 cilddə.II cild, Bakı, 2005. səh.57-59)

Dün sual etdi bir nəfər cahil – 
Ki, qəzetdən nədir bizə hasil? 

Bu Həsənbəy nə istəyir bizdən, 
Doldurub aləmi quru sözdən 

Danışır gah əkin, ziraətdən 
Gah maşın, gah özgə sənətdən. 

Şərh edir, gah süd qayırmağı – 
Ki, qatıqdan belə çəkin yağı. 

Pendiri öyrədir ki, böylə tutun, 
Saxlayıb artıcaq bahaya satın 

Gah Amcrikadan eyləyir kim yad 
Bu sifət bir maşın olub icad. 

Nəyə lazımdı bizlərə maşın, 
Nə üçün xəlqin aldadır başın? 

Babamız görməmişdi maşın işi 
İngilis kimi tovlayır bu kişi. 

Dad edir ki, gərəkdir elm oxumaq, 
Çəkmə tikmək və ya ki çit toxumaq 

Biz məgər bümirik yağı tutmaq, 
Pendiri saxlayıb pula satmaq? 

Çöldə hər övrəti-Qarabaği 
Nehrədə çalxayır gözəl yaği. 

Biz məgər bilmirik taxıl biçmək? 
Nəyə lazımdı maşın öyrənmək? 

Şöxmə vacibdi çünki beş cüt kəl, 
Biçinə çin gərəkdi, xırmana vəl. 

Nə gərəkdir yazib ki, ol sadə
Fəhlələr cəng edir Amerkadə

Bilməmiş rəmzini bu dünyanın 
Söyləyir halını Amerkanın 

Hiç doğru deyil bunun nəfəsi, 
Nə qəzetdir? Tamam pul tələsi. 

Dedim: - Ey cahili-kərihxitab, 
Gərçi nadanə yoxdu hiç cavab


Bu qəzet kim, olub cahanda bina, 
Bunu kim ixtira edib aya? 

Hansı millət bunu edib icad? 
Hansı dövlət edib ona imdad? 

Nədir ol millətin görək qərəzi, 
"Həst əlbəttə dər diləş mərəzi" *(Əlbəttə,ürəyində dərdi var- tərcüməsi)

Hamı millətdə var qəzetlər çox 
Demə kim, bunda hiç faidə yox.

Qəzetin çoxdu xəlqə mənfəəti, 
Nə bilir kim ki, yoxdu mərifəti, 

Nə deyim, vəhyi-asimanidir ol, 
Leyk ərbabi-hal canıdır ol 

Ümmül-əxbar, müxbirül-asar, 
Kaşifür-rəmz, vacibül-əsrar, 

Leyk vacibdü şərh edim hali 
Səni filcümlə eyləyim hali 

Rayizi-malikani- vadiyi-şövq, 
Qaidi-sakinani-aləmi-zövq 

Rəhbərü rəhnəvərdü rahnüma, 
Cəbrəili-əmini-əhli-səfa. 

Özünə eyləyib həmiyyəti fərz – 
Ki, edə aləm içrə teyyül-ərz 

Gah olur əsbi-telqrafə səvar 
Şərqdən Qərbə söyləyir əxbar. 

Gəh qılır poçtaxanələrdə məqam, 
Xəlqə əxbar eyləyir elam. 

Nə qəzet, mayeyi-səadətdir 
Nə qəzet, eyni-etmi-hikmətdir

Xassə 'Tiflisski Vestnik"in xəbəri 
Yetişir əhli-aləmə səməri. 

Bir qəzetdir ki, sadiqül-əxbar 
Müştərisi nücum tək büsyar. 

Xassə "Kavkaz" ki, əhli-Qafqazə
Hər zaman bir xəbər verir tazə.

Xassə ol kim, "Əkinçi"yi-dana, 
Əhli-islamı eyləyib ehya 

Gah Peterburqdan olur guya, 
Gah olur Hindi-Şərqdən peyda.

Gah Dunaydan qəzet verir xəbəri, 
Gah Parisdən gəlir onun əsəri. 

Kəşf edir karxanədən səməri, 
Söyləyir hər kraldən xəbəri.

****


Ədəbiyyat siyahısı


1. "Əkinçi" qəzeti,N 18(əlavə), 01.09.1877


2. "Əkinçi" (tam mətni).Bakl,1979


 
(Tərtib edəni-Turan Həsənzadə,redaktoru - Əziz Mirəhmədov)


3. S.Ə.Şirvani. Əsərləri, 3 cilddə.  II cild, Bakı, 2005. səh.57-59.



Strategiya.az

Xəbərlər
20.05.2019

Elmi iclasda iqlim dəyişmələrinin çay axınına təsiri müzakirə olunub

20.05.2019

Zərifdən Trampa TARİXİ CAVAB: "İsgəndərin, Çingiz xanın..."

20.05.2019

Tovuzda kütləvi zəhərlənmə: Bir ailənin 5 üzvü

20.05.2019

Şuranın dəstəyi ilə QHT-lərin fəaliyyəti haqqında həftəlik xəbərlər proqramı hazırlanacaq

20.05.2019

Vurğun Vəkilovun solo konserti keçiriləcək

20.05.2019

Bu telefon və kompüterlərdən istifadə edənlərin DİQQƏTİNƏ:artıq işləməyəcək

20.05.2019

"Qolf da oynasam, "Real"da qalacam" - Beyl getmir

20.05.2019

Ərdoğan Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələrinin təlimlərini izləyəcək

20.05.2019

Taekvondoçumuz ardıcıl ikinci dəfə dünya çempionu oldu

20.05.2019

Rufiz Qonaqov: Prezident İlham Əliyevin daxili və xarici siyasətinin əsasını xalqımızın milli maraqları təşkil edir

20.05.2019

Hicabla bağlı DAHA BİR QADAĞA: bundan sonra...

20.05.2019

Bakı-Sumqayıt şosesində hərəkət məhdudlaşdırılır

20.05.2019

Mbappe PSJ-dən ayrılır? - Özü açıqladı

20.05.2019

Buzovna sakinində 5 kq-dan artıq marixuana aşkar olunub

20.05.2019

Sabah Bakıda və rayonlarda yağış yağacaq

20.05.2019

Zelenski: "Ukrayna itirdiyi əraziləri qaytaracaq"

20.05.2019

“AzerGold” QSC Finlandiya təcrübəsini nəzərdən keçirir

20.05.2019

“Exxon Mobil” İraqdakı neft yatağında çalışan işçilərini evakuasiya edir

20.05.2019

UEFA Avropa Liqasının final günü xəttə əlavə avtobuslar buraxılacaq

20.05.2019

“Alyans” “viki”çiləri təltif etdi

20.05.2019

II və III ixtisas qrupları üzrə qəbul imtahanlarının düzgün cavabları DİM-in saytında yerləşdirilib

20.05.2019

Daxili orqanında narkotik vasitə və psixotrop maddə aşkarlanıb

20.05.2019

AMB vəsaitlərin cəlb edilməsi üzrə növbəti hərracını keçirib

20.05.2019

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva Ramazan ayı münasibətilə Azərbaycan xalqına xoş arzularını çatdırıb

20.05.2019

Sumqayıt Təlim, Tədris Mərkəzi şagird qəbulu üçün müsabiqə keçirir

20.05.2019

Vladimir Zelenskinin andiçmə mərasimi başlayıb

20.05.2019

İki gündə yol qəzalarında 6 nəfər ölüb

20.05.2019

QLOBAL ÇAĞIRIŞLAR KONTEKSTİNDƏ SIĞORTA FƏALİYYƏTİNİN SOSİAL-İQTİSADİ ASPEKTLƏRİ

20.05.2019

Azərbaycan qida məhsullarının Çinin İvu şəhərinə ixracına dair müzakirələr aparılıb

20.05.2019

Avro-2020-nin ən ucuz biletləri Bakıda - UEFA açıqladı

20.05.2019

BQXK Dilqəm Əsgərov və Şahbaz Quliyevə növbəti dəfə baş çəkdi

20.05.2019

Aprelin 7-də keçirilən buraxılış imtahanlarının nəticələri elan olunub

20.05.2019

"Qarabağ" üçün 13 potensial rəqib

20.05.2019

Neftin qiyməti bahalaşıb

20.05.2019

DİM bakalavrlara müraciət edib

20.05.2019

Hacıqabulda yük avtomobili piyadanı vurub

20.05.2019

STRATEJİ İNNOVASİYA PROSESLƏRİNİN VƏ İDARƏ EDİLMƏSİNİN SƏMƏRƏLİLİK PROBLEMLƏRİ

20.05.2019

Atəşkəs 21 dəfə pozulub

20.05.2019

Zaqatalada yağış fəsadlara səbəb oldu

20.05.2019

Mayın 20-də xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri

20.05.2019

Döyüş xatirələri

20.05.2019

Azərbaycan Ordusunun genişmiqyaslı təlimləri başlayıb

20.05.2019

Tacikistanda həbsxanada qiyam: ölənlərin sayı 32-yə çatdı (YENİLƏNİB)

20.05.2019

Balakəndə çantada narkotik daşıyan Şəki sakini saxlanılıb

20.05.2019

Ramazanın 15-ci günü: dua, imsak və iftar vaxtı

20.05.2019

Energetika naziri Pərviz Şahbazov Səudiyyə Ərəbistanında bir sıra görüşlər keçirib

20.05.2019

"Qalatasaray" 22-ci dəfə Türkiyə çempionu olub

20.05.2019

''Avro Qrand'' MMC 119 mənzilli binadan 120-ci evi necə satdı... - ŞİKAYƏT - VİDEO

19.05.2019

Türkiyədə məcburi hərbi xidmət 6 aya endiriləcək

19.05.2019

YUNESKO: Dünyada hər ay ən azı bir xalqın dil yox olur