"Mürəttib: M.Ə.R"!  Siz kimsiniz?

10:03 / 06.05.2019

Nazim Nəsrəddinov

Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi

"Həyat" qəzetinin 14 dekabr 1905-ci il tarixli 118-ci nömrəsində dərc olunmuş bir məqalə diqqətimi cəlb etdi. Görəsən, əsl imzasını oxuculardan gizlədən "Mürəttib M.Ə.R" kimdir? Haqqında az-çox xəbərim olan mürəttibləri xatırlamağa çalışdım. Müqayisələr apardım, mətbuat tarixinə aid araşdırmaları çözələdim. Uyğun gələni tapılmadı. Görkəmli publisist, araşdırıcı, mətbuat tariximizin yaxşı bilicilərindən olan Qulam Məmmədlinin "İmzalar" adlı soraq kitabçasındakı "Mürəttib"lərin də heç biri uyğun gəlmədi.

***

Onda 1992-ci ilin oktyabrı idi. O vaxt Qulam müəllim 96 yaşın içində idi. Bir neçə il idi ki, arxivlərdə görünmürdü. Yəqin ki, indi başqa qayğılarla yaşayırdı. Odur ki, ona müraciət etmək fikrindən çəkindim. Gümanım yüz yerə gedirdi. Yazı üslub və məzmununa görə M.Ə.Rəsulzadənin yazısına oxşayırdı. Mürəttiblik və M.Ə.R kriptonimi (M-Məhəmməd; Ə-Əmin; R-Rəsulzadə) də M.Ə.Rəsulzadə ehtimalını daha da artırırdı. Təəccüblüdür ki, M.Ə.Rəsulzadə irsinin əsas tədqiqatçılarından biri olan Ş.Hüseynovun tərtib etdiyi topluda da (M.Ə.Rəsulzadə. Əsərləri.B.,1992-ci il) bu məqalə yoxdur. M.Ə.Rəsulzadəyə aid olduğuna əmin olduğumuz "Mətbəələrimizə dair" adlı məqaləni o vaxtlar yazıçı Cəmil Əlibəyovun redaktor olduğu "Novruz" qəzetində çap etdirdim. ("Novruz" qəzeti,30.10.1992-ci il, N 40 ). Filologiya elmləri doktorları Xeyrulla Məmmədov və Murtuz Sadıqov yazını bəyəndilər. (Bir sıra elmi yazılarımı çap etdiyinə görə "Novruz" qəzetinin yaradıcı kollektivini həmişə xatırlayıram).

***

M.Ə.Rəsulzadənin ƏSƏRLƏRİ toplusunsa düşməyən yazısını müasir oxuculara təqdim edirəm. "Mətbəələrimizə dair" ("Həyat" qəzeti,14.12.1905, N 118 )

Müəllifi : Mürəttib M.Ə.R.

Bizim müsəlmanlar hər bir cəhətdən geridə qalıb, bütün işləri binizam olan kimi, mətbəələri dəxi binizamdır.

Məsələn, hürufat xəzinəsini (qassəsini) alalım. Bunun adını müsəlmanca (azərbaycanca-N.N.) eşitmədiyimizdən özümüzdən ad qoyub, "hürufat xəzinəsi" deyirəm. Bu hürufat xəzinəsi məmalik (məmləkətlər-N.N.) islamiyyənin hər yerində bir tövr deyil. Məsələn, Bakı mətbəələrində qassələr bir tövrdür, Tiflisdə ayri tövrdür. Əgərçi tərzi ilə yerinə tökülməyibdir. Həmçinin İçəri Rusiyada olan müsəlman (qassə)ləri bir ayrı şəkildədir. Xorasanda isə eşitdiyimizə görə xasdır (özlərinə məxsusdur-N.N.). Orada bir növ (qassə) qayurublər ki, tuli ( uzunluğu_N.N.) bir sajından uzun olub, eni də arşın yarımacan olan uzunluqda və iki barmaq enindədir. Və yenə Bakı mətbəələrinin birində bir tövr (qassə) var ki, onu qədim zamanda Bakıda müsəlmani qassə olmayanda bir nəfər mürəttib icad edibdir və indiyə kimi durur və qassədə də o mürəttibdən başqə, heç kəs düzə bilməz. Bu səbəblərə görə hərgah bir mürəttib bu şəhərdən o biri şəhərə və yəniki bir məmləkətdən o biri məmləkətə keçsə, gərək ki, ac qalsın və yəniki qalmasa da bir aya kimi gərək qüvvəti-ləyamutə (əbədilik qüvvəsinə-N.N.) davam edib, qassəni mütaliə edib ögrənsin, sonra işləməyə başlasın. Bir böylə zamanda ki cəmi xarici millətlərin mürəttibləri şəhərlərdə özləri üçün cəmiyyətlər təxşis (tanıma-N.N.)  verib, ehtiyat sərmayəsi yığırlar, yainki bikar vəqtlərində ac qalmasınlar və bir şəhərdən o biri şəhərə gedib, özlərinə iş tapanacan o pul ilən güzəran etsinlər. Biz müsəlman mürəttibləri kar və kor adamlar kimi dayanıb baxırıq, guya heç bir adamlardan deyiliz. Qardaşlar, biz cəhalətimizdən cəmiyyətlər təşkil edib, ehtiyat sərmayəsi yığmaqdan və xarici mürəttib yoldaşlarımıza qoşulmaqdan ürkürükisə, laməhalə (heç olmasa-N.N.) öz qassələrimizi tərtibə salaq və hamısını bir tövrdə edək, yainki bir qərib vilayətə gedəndə ac qalıb, qeyrilərə möhtac olmayaq və buna görə lazımdır ki, qassələrimizi Osmanlı və Misir qassələri tərziylə edək, çünki onlar mətbəə işlərində bizdən çərxdədirlər (yüksəkdədirlər-N.N.). Onların qassələri bizlərinkindən səliqəlidir. O tövr qassələrdən düzülən xətlər bizlərinkindən gögçəkdir və düzülməsi də asandır. Mürəttib qardaşlar! 


Hər cəmaət, hər sinif sənətkarları öz hallarını və güzəranlarını yaxşılaşdırmağa çalışırlar. Nə üçün gərək biz çalışmayaq? Məgər bizə insanlıq lazım degil? Məgər biz insan degiliz? Çalışmaq lazımdır. Baxmaq ilən heç zad olmaz. Və bir də bizim bəzi müsəlman mürəttiblərimizin əqidəsi bunadır ki, şagird ögrətmək lazım degil, çünki onlar sonragəlib, bizim çörəyimizə guya mane olarlar. Bilmək olmayır ki, bunlar bu əsri görməyirlər? Bu elmin tərəqqisini və çap işinin artmasını başa döşməyirlər? Bə ya inki özlərinin dünya uzunu yaşamalarına inanırlar? Xaricilər bizim dilimizin mürəttibligindən çörək yeyirlər. Amma biz öz millətimizin balalarına (bunu-N.N.) ögrətmək istəməyürük, yainki onlarda çörək yesinlər... "Mürəttib M.Ə.R" Yazının sonunda "Həyat" qəzetinin idarə heyəti məqalədə qaldırılan məsələlərə "İDARƏDƏN" qeydi ilə öz münasibətini bildirir.

Qeyd edək ki, "İDARƏ"ni təmsil edən "Həyat"ın müdir və mühərrir Əli bəy Hüseynzadə idi. İdarədən Müsəlman mürəttibligi sənətinin də tərəqqisi lazımdır. Bu da cəmiyyət və üzviyyət (orqanizasiya) ilə olur. Əvvəllər hər şəhərin mürəttibləri yerli bir cəmiyyət təşkil edirlər və bu cəmiyyətlərdə öz nəqavislərini (nöqsanlarını-N.N.) mövqeyi-müzakirəyə qoyarlar. İkmal (mükəmməlləşdirmə-N.N.) çalışarlar, sonra bir ölkənin, Qafqazın, məsələnbəladidindən (bəla görmüşündən-N.N.) iki-üç ildə bir kərə vəkilləri bir şəhərə yığıb, məşvərət edərlər, sonra işi daha böyüdüb, beynəlmiləl bir islam mürəttib konqresi dəvət edərlər...

O vəqt qassə də və sair ehtiyaclar da yoluna girər!

Anladınızmı?


P.S. 1.Bir ildən sonra Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Bakıda "Molla Nəsrəddin"ə vəkillik edir (İstədiyiniz kimi başa düşə bilərsiniz-N.N.). 2....dekabr ayının əvvəlindən təzə 1908-ci il üçün abunə dəftərimiz açılır.

...Bakıda məcmuəmizin vəkilləri "İrşad" idarəsində -"Nicat" cəmiyyətinin sədricənab Məhəmmədəmin Rəsulzadə və Parapetdə"Nadejda" kontorunda məzkur (həmin-N.N.)cəmiyyətin xəzinədarıcənab Əsədulla Axundovdur.("Molla Nəsrəddin" jurnalı, 09 .12.1907-ci il, N44,səh.2)

 


Ədəbiyyat

1. Mürəttib Mətbəələrimizə dair. "Həyat" qəzeti. 14.12.1905-ci il, N118


2. Nazim Nəsrəddinov . Mətbəələrimizə dair .. "Novruz" qəzeti. 30.10.1992-ci il, N 40 (95.


3."Molla Nəsrəddin" jurnalı. 09.12.1907-ci il , N44, səh.2


4.Ərəb və fars sözləri lüğəti. Bakı,1967.(kult.az)

5.В.Г.Дмитриев.Скрывшие свое имя.  Издательство "Наука",   Москва. 1977



Strategiya.az

Xəbərlər
20.05.2019

Şuranın dəstəyi ilə QHT-lərin fəaliyyəti haqqında həftəlik xəbərlər proqramı hazırlanacaq

20.05.2019

Vurğun Vəkilovun solo konserti keçiriləcək

20.05.2019

Bu telefon və kompüterlərdən istifadə edənlərin DİQQƏTİNƏ:artıq işləməyəcək

20.05.2019

"Qolf da oynasam, "Real"da qalacam" - Beyl getmir

20.05.2019

Ərdoğan Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələrinin təlimlərini izləyəcək

20.05.2019

Taekvondoçumuz ardıcıl ikinci dəfə dünya çempionu oldu

20.05.2019

Rufiz Qonaqov: Prezident İlham Əliyevin daxili və xarici siyasətinin əsasını xalqımızın milli maraqları təşkil edir

20.05.2019

Hicabla bağlı DAHA BİR QADAĞA: bundan sonra...

20.05.2019

Bakı-Sumqayıt şosesində hərəkət məhdudlaşdırılır

20.05.2019

Mbappe PSJ-dən ayrılır? - Özü açıqladı

20.05.2019

Buzovna sakinində 5 kq-dan artıq marixuana aşkar olunub

20.05.2019

Sabah Bakıda və rayonlarda yağış yağacaq

20.05.2019

Zelenski: "Ukrayna itirdiyi əraziləri qaytaracaq"

20.05.2019

“AzerGold” QSC Finlandiya təcrübəsini nəzərdən keçirir

20.05.2019

“Exxon Mobil” İraqdakı neft yatağında çalışan işçilərini evakuasiya edir

20.05.2019

UEFA Avropa Liqasının final günü xəttə əlavə avtobuslar buraxılacaq

20.05.2019

“Alyans” “viki”çiləri təltif etdi

20.05.2019

II və III ixtisas qrupları üzrə qəbul imtahanlarının düzgün cavabları DİM-in saytında yerləşdirilib

20.05.2019

Daxili orqanında narkotik vasitə və psixotrop maddə aşkarlanıb

20.05.2019

AMB vəsaitlərin cəlb edilməsi üzrə növbəti hərracını keçirib

20.05.2019

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva Ramazan ayı münasibətilə Azərbaycan xalqına xoş arzularını çatdırıb

20.05.2019

Sumqayıt Təlim, Tədris Mərkəzi şagird qəbulu üçün müsabiqə keçirir

20.05.2019

Vladimir Zelenskinin andiçmə mərasimi başlayıb

20.05.2019

İki gündə yol qəzalarında 6 nəfər ölüb

20.05.2019

QLOBAL ÇAĞIRIŞLAR KONTEKSTİNDƏ SIĞORTA FƏALİYYƏTİNİN SOSİAL-İQTİSADİ ASPEKTLƏRİ

20.05.2019

Azərbaycan qida məhsullarının Çinin İvu şəhərinə ixracına dair müzakirələr aparılıb

20.05.2019

Avro-2020-nin ən ucuz biletləri Bakıda - UEFA açıqladı

20.05.2019

BQXK Dilqəm Əsgərov və Şahbaz Quliyevə növbəti dəfə baş çəkdi

20.05.2019

Aprelin 7-də keçirilən buraxılış imtahanlarının nəticələri elan olunub

20.05.2019

"Qarabağ" üçün 13 potensial rəqib

20.05.2019

Neftin qiyməti bahalaşıb

20.05.2019

DİM bakalavrlara müraciət edib

20.05.2019

Hacıqabulda yük avtomobili piyadanı vurub

20.05.2019

STRATEJİ İNNOVASİYA PROSESLƏRİNİN VƏ İDARƏ EDİLMƏSİNİN SƏMƏRƏLİLİK PROBLEMLƏRİ

20.05.2019

Atəşkəs 21 dəfə pozulub

20.05.2019

Zaqatalada yağış fəsadlara səbəb oldu

20.05.2019

Mayın 20-də xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri

20.05.2019

Döyüş xatirələri

20.05.2019

Azərbaycan Ordusunun genişmiqyaslı təlimləri başlayıb

20.05.2019

Tacikistanda həbsxanada qiyam: ölənlərin sayı 32-yə çatdı (YENİLƏNİB)

20.05.2019

Balakəndə çantada narkotik daşıyan Şəki sakini saxlanılıb

20.05.2019

Ramazanın 15-ci günü: dua, imsak və iftar vaxtı

20.05.2019

Energetika naziri Pərviz Şahbazov Səudiyyə Ərəbistanında bir sıra görüşlər keçirib

20.05.2019

"Qalatasaray" 22-ci dəfə Türkiyə çempionu olub

20.05.2019

''Avro Qrand'' MMC 119 mənzilli binadan 120-ci evi necə satdı... - ŞİKAYƏT - VİDEO

19.05.2019

Türkiyədə məcburi hərbi xidmət 6 aya endiriləcək

19.05.2019

YUNESKO: Dünyada hər ay ən azı bir xalqın dil yox olur

19.05.2019

Bakıda bədii gimnastika üzrə 35-ci Avropa çempionatının finalı keçirilir

19.05.2019

Fransada “sarı jiletlər” etiraz aksiyasının 27-ci aktına 15 mindən çox nümayişçi qatılıb

19.05.2019

Bakı finalı "Arsenal"dakı son oyunu olacaq