Qarşılıqlı təhdid: Vaşinqton və Tehranın əzələ nümayişi

09:03 / 30.05.2019

Ekspertlər Amerika ilə İran rəhbərliyinin bir-birini təhdid etməsini narahatlıqla qarşılayıblar. Faktiki olaraq, hər iki tərəf hərbi zərbə endirməyə hazır olduğunu bəyan edir. Donald Tramp, ümumiyyətlə, İranı yer üzündən silə biləcəklərindən bəhs edir. Tehran da buna çox sərt cavab verərək, düşmənə ağır zərbə vura biləcəyini ifadə edir. Bu söz atışmalarının fonunda regionda müəyyən hərbi təxribatlar da baş verir. Onları kimin törətdiyi dəqiq bilinməsə də, Vaşinqton İranı suçlayır. Regionun digər böyük dövlətləri də yaranmış vəziyyətə reaksiya verirlər. Ərəb Dövlətləri Liqasının (ƏDL) növbədənkənar sammitini təşkil etmək haqqında çağırış olub. Digər böyük dövlətlər də gedişatdan narahatdırlar. Bütün bunlar qlobal miqyasda yeni təhlükə mənbəyinin və risklərin meydana gələ biləcəyi düşüncəsini yaradır. Həmin kontekstdə ABŞ-İran münasibətləri üzərində bir qədər geniş dayanmağa ehtiyac görürük.

Təhlükəli bəyanatlar: məhv etməkdən danışırlar

Belə görünür ki, Vaşinqtonla Tehranın barışmaq fikirləri yoxdur. Onların bir-birini təhdid etməsi davam edir. Amerika Prezidenti Donald Tramp "Twitter" səhifəsində yazıb ki, əgər İran müharibəyə başlasa, bu, "onun rəsmi sonu olacaq". Yəni Amerika İranı məhv edə bilər. Tehrandan cavab gecikməyib. Xarici işlər naziri Məhəmməd Cavad Zərif bəyan edib ki, heç kim İranı qorxuda bilməz. İran güclü hərbi zərbə endirməyə qadir dövlətdir. Hətta M.C.Zərifə görə, müharibə ona görə olmayacaq ki, İran bunu istəmir və "regionda elə bir dövlət yoxdur ki, İrana qarşı dura bilmək xülyasına qapılsın" (bax: Над Ираном сгустился Twitter. Дональд Трамп пригрозил Тегерану "официальным концом" / "Коммерсантъ", 21 may 2019).

Prezident Həsən Ruhani də qeyd edib ki, "İran dialoq tərəfdarıdır, lakin qorxu və hədə ilə düşmən tərəf onu danışıqlara getməyə məcbur etməyə çalışırsa, dünya bir olsa belə, heç kim İranı təslim edə bilməz" (bax: əvvəlki mənbəyə). Ekspertlər hesab edirlər ki, İranın bu cür sərt davranması, onun Rusiyaya arxalanması ilə bağlıdır. Məlumdur ki, Moskva Tehranı nüvə sazişi məsələsində dəstəkləmişdi və həm Amerikaya, həm də Avropaya İrana qarşı addım atmayacağını ifadə etmişdi.

Hər bir halda, İranın özünümüdafiə hüququ vardır və bu istiqamətdə addımlar ata bilər. Xüsusilə də proseslər Amerikanın deyil, İranın sərhədləri yaxınlığında cərəyan edir. Digər tərəfdən, məsələ yalnız söz atışması ilə məhdudlaşmır. Hər iki dövlət qarşılıqlı hərbi əzələ nümayiş etdirirlər. Amerikalılar regiona kifayət qədər böyük hərbi qüvvə göndərmək fikrindədirlər. Onlar, eyni zamanda, regionda baş verən hərbi təxribatlarda Tehranın əlinin olduğunu vurğulayırlar.

Artıq bir neçə dəfə ABŞ-ın Yaxın Şərqdəki müttəfiqlərinin ərazisində və obyektlərində partlayışlar törədilib. Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə məxsus obyektlərdə hərbi təxribatlar baş verib. Bundan dörd tanker və iki neftçıxarma məntəqəsi zərər görüb. Sonuncu dəfə bu hücumu İranın təsiri altında olan husilərin etdiyi haqqında Ər-Riyaddan informasiyalar yayılıb. Bunlardan başqa, Bağdadın mərkəzini də atəşə tutublar. Burada əsasən amerikalılar yaşayırlar.

Bunların fonunda Səudiyyə Ərəbistanı Kralının Məkkədə ƏDL-ə üzv ölkələrin növbədənkənar toplantısını keçirmək haqqında təklif verməsi maraq doğurub. Bu ölkənin dövlət naziri A.Əl-Cübeyr isə bəyan etmişdi ki, "Əgər digər tərəf müharibəni seçsə, Krallıq bütün gücü və qətiyyəti ilə cavab verəcək" (bax: əvvəlki mənbəyə).

Regionun digər dövlətlərinin bu proseslərə münasibəti maraq doğurur. Yaxın Şərqdə hələlik aktiv surətdə hansısa tərəfin yanında olduğunu bildirən dövlət yoxdur. Ankara bəyan edib ki, İranın mövqeyi haqlıdır. Çünki ona qarşı ikili standartlar həyata keçirilir. İranın da özünümüdafiə hüququ vardır. Ancaq İrana qarşı tətbiq olunan sanksiyalardan yaxa qurtarmaq mümkün deyil. Vaşinqton aydın və birmənalı bəyan edir ki, sanksiyanı pozanın özü sanksiya altına düşəcək. Başqa tərəfdən, Türkiyənin özünün Amerika ilə münasibətləri normal deyil. O cümlədən Ankaraya qarşı da sanksiyaların tətbiqi istisna edilmir. Konkret olaraq, amerikalılar S-400 məsələsinə görə Türkiyəni "cəzalandırmağa" çalışır. Deməli, regionun digər böyük dövləti olan Türkiyənin də başını müəyyən məsələlərlə qatırlar. Hələlik belədir. İran məsələsi həll olunduqdan sonra Türkiyəyə münasibətin necə olacağı məlum deyil.

Daha riskli mənzərə: böyük dövlətlərin savaşı

Regionun digər dövlətlərinin də mövqeyində birlik müşahidə edilmir. Bu, müəyyən məqamlardan xəbər verir. Mümkündür ki, ərəb dövlətlərinin bir qrupu İrana qarşı koalisiya yaratsınlar. Belə olduqda, vəziyyət daha təhlükəli mərhələyə qədəm qoymuş olacaq. Çünki bununla müsəlman dünyası faktiki olaraq iki yerə parçalanmış olur. Bu, baş verərsə, regionun geosiyasi mənzərəsi neqativə doğru kəskin dəyişə bilər. Ona görə ki, bütün hallarda regionun müsəlman əhalisi zərər görmüş olacaq.

ABŞ-İran münasibətlərinin yeni səviyyədə kəskinləşməsi qlobal geosiyasətdə ciddi qarşıdurmalar meydana gətirə bilər. İlk olaraq Rusiya-Amerika münasibətlərində gərginlik arta bilər. Çünki Moskva Tehranı açıq müdafiə edir. Bununla yanaşı, regionda terror qruplarının yeni dalğası fəallaşa bilər. Rusiya kəşfiyyatı dəfələrlə belə bir təhlükənin mövcudluğu barədə məlumatlar yayıb. Yəni məsələ yalnız ABŞ və İran ordusunun savaşması ehtimalı ilə deyil, həm də terrorun tüğyan etməsi ilə əlaqəlidir.

Məsələnin bu tərəfi Avropanı da narahat edir. Yaxın Şərqdə böyük savaşın ortaya çıxması miqrasiya məsələsi ilə yanaşı, terroru da Avropa üçün daha həssas faktora çevirə bilər. Amerika ilə Aİ ölkələri arasında təhlükəsizliklə bağlı özünü göstərən ziddiyyətlərin fonunda bu aspekt Brüssel üçün kifayət qədər əhəmiyyətli görünür. Sirr deyil ki, Avropa İttifaqı rəsmiləri İranla hərbi toqquşmanın baş verməməsi üçün diplomatik fəallığı artırıblar. Onları daha çox narahat edən isə Tehranın nüvə silahına sahib ola bilməsi ehtimalının artmasıdır. İndiki vəziyyət məhz həmin istiqamətə aparır.

Belə ki, Tehran nüvə sazişi üzrə danışıqlar üçün Avropa ölkələrinə 60 gün vaxt verib. Bu müddət ərzində vəziyyət dəyişməsə, İran sazişin bəzi bəndlərinə əməl etməyi dayandırır, yəni nüvə silahı istehsalı üçün araşdırmaları bərpa edir. Avropa bunu kifayət qədər qorxulu hal adlandırır. İran məsələsinin mümkün geosiyasi əks-sədası bu məsələlərlə də məhdudlaşmır. Ekspertlər ABŞ-İran qarşıdurması kontekstində Vaşinqtonla Pekinin münasibətlərinin dinamikasına da maraq göstərirlər.

Bu istiqamətdə də vəziyyət ürəkaçan görünmür. Son dövrlərdə dünyanın iki böyük dövləti arasında gərginlik daha da çoxalıb. Onlar indi hərbi aspektdə də qarşı-qarşıya gələ bilərlər. Asiya-Sakit okean hövzəsi ilə yanaşı, Əfqanıstan və Mərkəzi Asiya istiqamətlərində də tərəflər arasında anlaşılmazlıq artır. Xüsusilə enerji sferasında və təhlükəsizliyin təminində problemlər meydana gəlir. Çin regionda fəallaşdıqca, Amerika daha sərt mövqe tutur.

Bütün bunları nəzərə alaraq, ekspertlər hesab edirlər ki, Amerikanın Yaxın Şərqdə hərbi iştirakını gücləndirməsi, əslində, son nəticədə Çin məsələsi ilə bağlıdır. Əgər İran səddi aşılsa, amerikan hərbi qüvvələri Çin səddinə daha da yaxınlaşacaqlar. Bununla Çin faktiki olaraq bir neçə istiqamətdən və bir neçə aspektdə mühasirəyə alınmış olur. Əlbəttə, bütün bunlar İran məsələsini Çin üçün də aktual edir. Pekinin atacağı addımlar maraqla gözlənilir.

Beləliklə, Yaxın Şərq növbəti dəfə çox həssas bir durumla üzləşib. Regionda bir neçə münaqişə alovu var. İsrail-Ərəb münaqişəsinə, Suriya, Yəmən, İraqla bağlı yaranmış gərginliyə İran da əlavə olunur. Eyni zamanda, bu qədər münaqişələrin mövcud olması və onlarda terror faktorunun ciddi rol oynaması çox təhlükəlidir. Bu prosesin qarşısını real olaraq almaqdan söhbət getmir. Əksinə, yeni-yeni ziddiyyətlər əlavə olunur. Təbii ki, bu cür gedişat son dərəcə böyük narahatlıq yaradır. Böyük dövlətlərin bir-biri ilə savaşması həmişə milyonlarla insanın həyatını itirməsi ilə nəticələnir.

Bundan başqa, onsuz da dünyada humanitar fəlakət yüksək həddə çatıb. Onun daha da artması bütövlükdə dünyaya yeni çətinliklər yaradacaq. Bu bağlılıqda BMT-nin nüvə müharibəsi ehtimalından bəhs etməsi son dərəcə böyük narahatlığa səbəb olub. BMT ekspertləri hesab edirlər ki, dünya nüvə müharibəsinə çox yaxınlaşıb. ABŞ-İran qarşıdurmasına bu təhlükə prizmasından baxsaq, mənzərənin nə qədər riskli olduğuna əmin ola bilərik.

Newtimes.az


Etiket:

Strategiya.az

Xəbərlər
31.05.2020

Azərbaycanda daha 248 nəfər koronavirusa yoluxdu, 101 nəfər sağaldı, 2 nəfər öldü

31.05.2020

Müdafiə Nazirliyi: Silah gücü düşmənlə danışılacaq yeganə dildir

31.05.2020

Azərbaycana 90 günədək səfər edən Türkiyə vətəndaşları üçün viza ləğv olunub

31.05.2020

Həvəsləndirmə yerlərinin tətbiq olunduğu müəllim yerlərinin sayı açıqlandı

31.05.2020

Bu gündən Azərbaycanda xüsusi karantin rejiminə dair məhdudiyyətlərin bir qismi aradan qaldırılıb

31.05.2020

Mayın 31-də xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri

30.05.2020

Gənc riyaziyyatçılara çağırış - BDU-da Elmi Konfrans olacaq

30.05.2020

Azərbaycanda daha 257 nəfər koronavirusa yoluxdu, 202 nəfər sağaldı, 3 nəfər öldü

30.05.2020

Azərbaycan-Rusiya sərhədindəki sıxlıqla bağlı DGK açıqlama yaydı

30.05.2020

 SALAM, SERGEY YESENİN!

30.05.2020

Azərbaycan neftinin qiyməti 37 dolları ötüb

30.05.2020

Neftin qiyməti bahalaşır

30.05.2020

Vətəndaşların nəzərinə! Kafe və restoranlar bu qaydalar əsasında işləyəcək

29.05.2020

Azərbaycanda xüsusi karantin rejiminin müddəti uzadıldı

29.05.2020

Dövlət qurumlarında işçilərin say həddinin məhdudlaşdırılması ləğv olunur

29.05.2020

İyunun 15-dək uzadıldı

29.05.2020

Müştəri ilə təmasın minimuma endirilməsi məqsədilə ofisiantların çağırılması üçün onlayn idarəetmə sisteminin yaradılması vacibdir

29.05.2020

Cavanşir Feyziyev öz seçiciləri ilə görüşüb - Fotolar

29.05.2020

“Millət dininə, dilinə sahib çıxmalıdır...Torpağımızı, millətimizi sevməliyik”

29.05.2020

Ləğv prosesində olan bankların kreditorlarına yenidən müraciət edildi

29.05.2020

“Azeri Light”ın bir barreli 35,84 dollara satılır

29.05.2020

Dünyada COVID-19-dan sağalanların sayı 2,5 milyonu ötüb

28.05.2020

Prezident İlham Əliyev: Dağlıq Qarabağ probleminin həlli tarixi məsələdir və biz bu məsələni birdəfəlik və tam həll etməliyik

28.05.2020

Azərbaycanda daha 191 nəfər koronavirusa yoluxdu, 125 nəfər sağaldı, 2 nəfər vəfat etdi

28.05.2020

AİHM erməni “zinvor”un həyatına 15 min funt qiymət qoyub

28.05.2020

Rusiya portalı Paşinyanın babasına görə özünə bəraət qazandırmaq üçün göstərdiyi uğursuz cəhdlərdən yazır

28.05.2020

Sona Vəliyevanın miniatür şeirlər kitabı çap olunub

28.05.2020

Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva məcburi köçkünlər üçün salınmış “Qobu Park-3” yaşayış kompleksinin açılışında iştirak ediblər

28.05.2020

“Azeri Light”ın bir barreli 35,13 dollara satılır

28.05.2020

Prezident İlham Əliyev Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin şərəfinə ucaldılmış abidəni ziyarət edib

28.05.2020

Birjalarda neftin qiyməti

28.05.2020

Azərbaycan Respublika Gününü qeyd edir

28.05.2020

Milli dövlətçilik tariximizin qürur mənbəyi: Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

28.05.2020

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva: Qoy müstəqilliyimiz əbədi olsun! Uca Tanrı doğma Azərbaycanımızı qorusun!

27.05.2020

Prezident İlham Əliyev: Əminəm ki, Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi əbədi yaşayacaq

27.05.2020

Azərbaycanda daha 165 nəfər koronavirusa yoluxdu, 78 nəfər sağaldı, 2 nəfər öldü

27.05.2020

28 MAY - TARİXİMİZİN VƏ MİLLİ YADDAŞIMIZIN HƏLLEDİCİ MƏQAMI

27.05.2020

Təhsil nazirinin müavini  ümumi təhsil müəssisələrinə məktub göndərib

27.05.2020

Azərbaycan neftinin bir barreli 36 dollara satılır

27.05.2020

Türkiyədə koronavirusla bağlı bir sıra məhdudiyyətlər aradan qaldırılacaq

27.05.2020

ABŞ-ın paytaxtında Azərbaycan Milli Günü bəyan edildi

26.05.2020

Azərbaycanda daha 132 nəfər koronavirusa yoluxdu, 78 nəfər sağaldı, 1 nəfər öldü

26.05.2020

Milli Məclis deputatların maaşı ilə bağlı məsələyə aydınlıq gətirdi

26.05.2020

Koronavirus pandemiyası Almaniya iqtisadiyyatına ağır zərbə vurub

26.05.2020

BNA və Baş Polis İdarəsi birgə əhalini maarifləndirmə tədbirlərinə başlayıb

26.05.2020

Ermənistanda koronavirusa yoluxanların sayı kəskin artıb

26.05.2020

Sumqayıtda ağır qəzada 4 hərbçi dünyasını dəyişib

26.05.2020

Balakənə diametri 12 millimetr olan dolu düşüb

25.05.2020

Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Şamaxıda Pir Ömər Sultan ziyarətgahında bərpa-konservasiya işləri ilə tanış olublar

25.05.2020

Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Heydər Əliyev Fondunun təşəbbüsü ilə Şamaxıda inşa olunan körpələr-evi uşaq bağçasının açılışında iştirak ediblər