Şuşanın dağları: tədqiqatçı sorağında

12:31 / 02.03.2021


Əziz Şuşa, sən azadsan! Əziz Şuşa, biz qayıtmışıq! Əziz Şuşa, biz səni dirçəldəcəyik! - Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Müzəffər Ordumuzun Ali Baş Komandanı İlham Əliyevin Şuşanın azad olunması münasibətilə xalqa müraciətində dediyi bu məşhur ifadələr son 30 ildə eşitdiyimiz ən xoş xəbər kimi hələ uzun müddət qulaqlarımızda səslənəcəkdir. Bu gün bütün şuşalılar, qarabağlılar kimi hər bir azərbaycanlının, o cümlədən mənim də ürəyim o yerləri görmək, tədqiq etmək üçün çırpınır, amma hələ bir qədər də səbrimizi basmalıyıq.

Şuşanı heç görməmişəm, onu kitablardan, filmlərdən, bir də mahnılardan tanıyıram. Xoşuma gələn belə mahnılardan biri unudulmaz sənətkarımız Xan Şuşinskinin ecazkar ifasında "Şuşanın dağları"dır. Maraqlıdır ki, bu mahnının sözlərini də elə sevimli Xalq artistimiz özü bəstələmişdi. Düzdür, mahnını başqa müğənnilərimiz də oxuyub, indi də oxuyurlar, amma hər halda, Xan əminin avazı tamam başqa aləmdir. Onun ürəyəyatımlı, ruha sığal çəkən səs tembrlərində sanki peşəkar rəssamın Şuşa tablosu təsvir edilir və gözümüz önündə Şuşanın təbiəti, ötən günləri, etnoqrafiyası canlanır. Sadə sözlərdən ibarət bu mətndə bir araşdırmaçı, hətta üçrəngli, aylı-ulduzlu bayrağımıza işarələrin olduğunu bildirmişdi. Deyə bilmərəm, ola bilər, amma məni bir geoloq kimi maraqlandıran bu mahnıdakı "başı dumanlı dağlar"dır.

Nədir, hansılardı bu dağlar, onları tanıyırıqmı? 28 ildir Şuşadan didərgin düşmüş şuşalılar yəqin ki, həsrətini çəkdikləri o dağları yaxşı tanıyırlar, amma bu azdır, gərək hamımız dağlarımızı, meşələrimizi, çaylarımızı, bir sözlə, vətənimizi, onun coğrafiyasını yaxşı tanıyaq. Tanıyaq ki, sevə bilək. Azərbaycan elminin görkəmli simalarından biri, mərhum professor Xudu Məmmədov demişdi: "Uşaqlara vətəni sevdirməyə çalışmayın. Siz onlara vətəni tanıdın, özləri sevəcəklər". Əslən qarabağlı olan, vətənin hər qarışını canından da artıq sevən dəyərli alimimizi elə Qarabağ savaşının ilk şəhidlərindən hesab etmək olar, onun narahat ürəyi hadisələrin ədalətsiz gedişinə dözmədi, 1988-ci ildə dayandı.

Şuşa rayonu bütövlükdə, hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 1000-2700 m arasında dəyişən dağlıq bir ərazidə, Kiçik Qafqazın Qarabağ silsiləsinin mərkəzi hissəsində yerləşir. Qarqarçay, onun qolları Xəlfəli və Zarıslı çayları öz başlanğıclarını məhz bu silsilənin dağlarından götürür. Silsilənin ən hündür zirvələri - Böyük Kirs (2725 m), Kiçik Kirs (2346 m), Sarıbaba (2295 m), Şiştəpə (2283 m), Uzunyal (1989 m), Qızıldaş (1952 m) və s. dağlardır ki, Şuşa şəhərini üç tərəfdən - cənub, qərb və şimaldan əhatə edərək şəhərdə məxsusi bir ab-hava, mülayim-isti, quru dağ-iqlim şəraiti formalaşdırır. Bu dağların yamaclarında tərkibi bir şəfa mənbəyi olan Turşsu, İsa bulağı kimi çoxlu bulaqlar qaynayır, onların bəzilərindən Şuşanın su təminatında istifadə edilmişdir. Bu gün də fəaliyyət göstərən məşhur Xanqızı bulağını hələ 1876-cı ildə Xurşudbanu Natəvan Kirs dağından öz vəsaiti hesabına çəkdirmişdi.

Şuşada havanın temperaturunun gün ərzində, xüsusilə payız, yaz mövsümlərində kəskin dəyişməsi buralarda tez-tez duman əmələ gəlməsi ilə nəticələnir. Yay və qış fəsillərində isə havanın əsasən tərtəmiz, şəffaf olması diqqət çəkir. Ətraf meşələrdən və alp çəmənliklərindən qalxan oksigenlə zəngin hava və təmiz bulaq sularının bolluğu hələ sovetlər dönəmində Şuşanı sanatoriya-kurort şəhəri kimi məşhur etmişdi. Üstəlik, şəhərin özünəməxsus arxitekturası, mədəni və dini tarixi abidələri şəhəri görmək istəyənlərin marağını daha da artırırdı. Amma şəhərə turizm marağının ən mühüm cəhətlərindən biri, bəlkə də birincisi, onun hündür sıldırım sal qayalar üstündə, azacıq meylli, nisbətən düzəngah ərazidə salınmasıdır. Bəs, dağlar arasında hər tərəfdən uçurum dərələrlə əhatələnmiş, öz hərbi-strateji mövqeyinə görə təbii qala olan bu relyef forması necə yaranmışdır?

Şuşa şəhərinin tarixi zəngin olsa da, o qədər qədim deyil, mənbələrdə onun əsasının 1752-ci ildə Qarabağın ilk xanı Pənahəli xan tərəfindən qoyulduğu bildirilir. Amma Şuşa dağlarının geoloji inkişaf tarixi çox qədimdir, Mezozoy erasının Orta, Üst Yura və qismən də Təbaşir dövrlərini əhatə edir. Sadə dillə desək, dağları təşkil edən süxurlar vulkan püskürmələri və dənizdə çöküntü toplanması nəticəsində 168 milyon il bundan əvvəl, təxminən 100 milyon il ərzində əmələ gəlmişdir. Şuşa şəhəri yerləşən maili plato dəniz səviyyəsindən  1300-1557 m hündürlükdə yerləşir və 300-400 metrlik sıldırım qayalarla dairəvi şəkildə əhatələnmişdir. Bu qayaları təşkil edən süxurlar Titon yaşlıdır, yəni 140-150 milyon il əvvəl dəniz dibində əmələ gəlmiş qalın əhəngdaşı laylarından ibarətdir. Amma zaman öz işini görmüş, sonrakı geoloji və tektonik proseslər nəticəsində bu süxur layları dəniz dibindən çıxaraq yavaş-yavaş yüksəlmiş və yüksəldikcə də çaylar vasitəsilə eroziyaya məruz qalaraq dərin dərələr yaranmış və nəticədə ərazidə bu gün gördüyümüz relyef formalaşmışdır.

Bəli, Şuşanın, Qarabağın dağları milyon illərlə ölçülən çox uzun bir geoloji dövrdə əmələ gəlmiş və bu günümüzə qədər dayanıb durmuşlar. Onların daxilində, milyon illərin arxasında gizlənmiş hələ bilmədiyimiz neçə-neçə sirlər yatır, bizim borcumuz onları tədqiq etmək, araşdırıb faydalı xüsusiyyətlərini tapmaq və xalqımızın istifadəsinə verməkdən ibarətdir. Artıq Şuşanın, Qarabağın bərpası, yeni konsepsiya əsasında yenidən qurulması işlərinə start verilmişdir. Bu işlərin daha sürətlə və nisbətən az məsrəflə yerinə yetirilməsi üçün mövcud yerli mineral-xammal ehtiyatlarını yenidən dəyərləndirmək və digərlərini aşkar edib istifadə etmək üçün o ərazilər, o dağlar yenidən daha müasir üsullarla tədqiq edilməlidir. İllərdir ki, elmi tədqiqatlardan uzaq düşmüş Qarabağ torpağı kompleks şəkildə, istər tarixi-arxeoloji cəhətdən, istərsə də geoloji, coğrafi, ekoloji  və s. cəhətdən yeni elmi araşdırmalar meydanına çevrilməlidir.

Müzəffər Ordumuzun Ali Baş Komandanı və o sıldırım, sərt qayaları dırmaşaraq Şuşanı düşmənlərdən azad etmiş rəşadətli əsgərlərimizin misilsiz şücaəti sayəsində indi Şuşa bizimdir, Qarabağ bizimdir və biz 28 ildir ki, məcburən ayrı düşdüyümüz Şuşa dağlarını görməyi və məhrum qaldığımız tədqiqatlarımızı davam etdirməyi səbirsizliklə gözləyirik.//http://www.science.gov.az/

Rəşid FƏTƏLİYEV, geologiya-mineralogiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent


Etiket:

Strategiya.az

Xəbərlər
28.07.2021

Azərbaycan MN: Ermənistan atəşkəs rejiminin tələblərinə əməl etmir

28.07.2021

Mustafa Şentopla Ceyhun Bayramov görüş keçirib

28.07.2021

Tələbə təhsil kreditini 10 ilə qaytara bilər

28.07.2021

Mustafa Şəntop: Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan-Türkiyə əlaqələri üçün çox əhəmiyyətlidir

28.07.2021

Ərazi bütövlüyümüzə qarşı atılacaq hər hansı addımlar qətiyyətlə cavablandırılacaq - XİN

28.07.2021

Kəlbəcər istiqamətində gərginlik davam edir - MN

24.07.2021

“Qənərçay” qum-çınqıl yatağı hərrac qaydasında istifadəyə verilib

24.07.2021

Hazırda Ermənistan-Azərbaycan dövlət sərhədinin Kəlbəcər sahəsində vəziyyət sabitdir - MN

24.07.2021

Son 24 saatda dünyada koronavirusa 573 mindən çox yoluxma qeydə alınıb

24.07.2021

Bölmələrimiz tərəfindən havaya heç bir PUA qaldırılmayıb 

23.07.2021

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

23.07.2021

“Ltv 7” kanalının direktoru və bir neçə əməkdaşı barəsində cinayət işi başlanılıb

23.07.2021

Jerom Lamber: Qarabağ müharibəsinin əsas səbəblərindən biri Minsk qrupunun diplomatik uğursuzluğudur

23.07.2021

Prezident İlham Əliyev: Bu gün Ermənistanın siyasi gündəliyini müəyyən dərəcədə biz formalaşdırırıq və bu, həqiqətdir

23.07.2021

Prezident İlham Əliyev: Müharibədən ən çox əziyyət çəkən ölkə Azərbaycandır, amma pulu Ermənistana verirlər

22.07.2021

Rezidenturaya qəbul imtahanının 1-ci mərhələsinin 2-ci cəhdində iştirak etmək üçün qeydiyyat başa çatır

22.07.2021

22 iyul Azərbaycanda Milli Mətbuat Günüdür

22.07.2021

Prezident İlham Əliyevin adından Kəlbəcərdə şəhid olmuş jurnalistlərin ailələrinə mənzil sənədləri təqdim edildi

20.07.2021

Toya dəvət edilən qonaqlar içərisində koronavirus xəstəsi aşkarlandı 

20.07.2021

Qurban bayramı ilə əlaqədar bayram namazı qılınıb

20.07.2021

“Azeri Light” neftinin bir bareli 69,33 dollara satılır

20.07.2021

Zərdabda karantin qaydalarının pozulduğu toy məclisləri aşkarlanıb

20.07.2021

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva Qurban bayramı münasibətilə xalqımızı təbrik edib

20.07.2021

Ermənistan XİN-in Azərbaycanı tarix və ərazi iddialarında ittiham edən açıqlaması növbəti cəfəngiyyatdır

20.07.2021

Naxçıvan istiqamətində mövqelərimiz atəşə tutulub, hərbi qulluqçumuz yaralanıb

16.07.2021

Ermənistan Naxçıvanda Azərbaycan Ordusunun mövqelərini atəşə tutub

16.07.2021

Şuşa Şəhəri Dövlət Qoruğu İdarəsinin İdarə Heyətinə sədr təyin edilib - SƏRƏNCAM

16.07.2021

Rusiya ilə Azərbaycan arasında sığorta Memorandumu imzalanıb

16.07.2021

Vətən Müharibəsi Qəhrəmanları üçün nəzərdə tutulan güzəştlər məlum olub - SİYAHI

16.07.2021

Ağdamda növbəti yeni hərbi hissənin açılışı olub

15.07.2021

Prezident İlham Əliyev Türkiyədə 15 iyul dövlət çevrilişi cəhdinin beşinci ildönümü ilə bağlı Ərdoğana məktub ünvanlayıb

15.07.2021

Nəqliyyat, Rabitə və Yüksək Texnologiyalar üzrə İşçi Qrupunun növbəti iclası keçirilib

15.07.2021

Səfirlik Azərbaycan vətəndaşlarını qısa zamanda Rusiya ərazisində hüquqi vəziyyətlərini tənzimləməyə çağırıb

15.07.2021

Prezident İlham Əliyevdən Ermənistana xəbərdarlıq: Sonra gec ola bilər

15.07.2021

Şükürbəyli-Cəbrayıl-Hadrut avtomobil yolunun tikintisi davam etdirilir

15.07.2021

Azərbaycan Ordusunun Şuşa ətrafındakı mövqeləri atəşə tutulub

13.07.2021

Leyla Abdullayeva: Azərbaycanın beynəlxalq sərhədləri çərçivəsindəki ərazisinə edilən hər hansı səfər Ermənistan tərəfindən şərh belə oluna bilməz

13.07.2021

İlin ikinci yarısında qlobal neft tələbatı sutkada 4,6 milyon barel artacaq

13.07.2021

Azərbaycana gələn 31 nəfərdə "Delta" ştammı aşkarlanıb

13.07.2021

Prezident İlham Əliyev-Qlobal səhiyyə böhranı fonunda “peyvənd millətçiliyi” narahatlıq doğurur

13.07.2021

COVID-19 sertifikatları artıq “myGov”da

13.07.2021

Prezident İlham Əliyev Rusiya Federasiyasının Baş nazirinin müavinini qəbul edib

13.07.2021

Hərbi qulluqçunun özünü öldürməsi ilə bağlı cinayət işi açıldı

13.07.2021

HEYDƏR ƏLİYEV - YENİ MİLLİ İNTİBAHIN VƏ MÜSTƏQİL DÖVLƏTÇİLİYİN ƏSASINI QOYMUŞ TARİXİ LİDER

11.07.2021

İtkin düşən daha bir hərbi qulluqçunun şəhid olduğu müəyyənləşdi - Hərbi Prokurorluq

10.07.2021

DİN narkotikə qarşı təbliğat üçün vətəndaşlara müraciət edib

10.07.2021

Ermənistan Gədəbəy istiqamətində mövqelərimizi atəşə tutub - MN

10.07.2021

Azərbaycan neftinin qiyməti 77 dollara çatır

09.07.2021

Qəbul imtahanlarında bu suallar salınmayacaq 

09.07.2021

Qubadlı və Laçın rayonlarında Dövlət Sərhəd Xidmətinin iki yeni hərbi hissəsi xidməti istifadəyə verilib