Şuşanın dağları: tədqiqatçı sorağında

12:31 / 02.03.2021


Əziz Şuşa, sən azadsan! Əziz Şuşa, biz qayıtmışıq! Əziz Şuşa, biz səni dirçəldəcəyik! - Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Müzəffər Ordumuzun Ali Baş Komandanı İlham Əliyevin Şuşanın azad olunması münasibətilə xalqa müraciətində dediyi bu məşhur ifadələr son 30 ildə eşitdiyimiz ən xoş xəbər kimi hələ uzun müddət qulaqlarımızda səslənəcəkdir. Bu gün bütün şuşalılar, qarabağlılar kimi hər bir azərbaycanlının, o cümlədən mənim də ürəyim o yerləri görmək, tədqiq etmək üçün çırpınır, amma hələ bir qədər də səbrimizi basmalıyıq.

Şuşanı heç görməmişəm, onu kitablardan, filmlərdən, bir də mahnılardan tanıyıram. Xoşuma gələn belə mahnılardan biri unudulmaz sənətkarımız Xan Şuşinskinin ecazkar ifasında "Şuşanın dağları"dır. Maraqlıdır ki, bu mahnının sözlərini də elə sevimli Xalq artistimiz özü bəstələmişdi. Düzdür, mahnını başqa müğənnilərimiz də oxuyub, indi də oxuyurlar, amma hər halda, Xan əminin avazı tamam başqa aləmdir. Onun ürəyəyatımlı, ruha sığal çəkən səs tembrlərində sanki peşəkar rəssamın Şuşa tablosu təsvir edilir və gözümüz önündə Şuşanın təbiəti, ötən günləri, etnoqrafiyası canlanır. Sadə sözlərdən ibarət bu mətndə bir araşdırmaçı, hətta üçrəngli, aylı-ulduzlu bayrağımıza işarələrin olduğunu bildirmişdi. Deyə bilmərəm, ola bilər, amma məni bir geoloq kimi maraqlandıran bu mahnıdakı "başı dumanlı dağlar"dır.

Nədir, hansılardı bu dağlar, onları tanıyırıqmı? 28 ildir Şuşadan didərgin düşmüş şuşalılar yəqin ki, həsrətini çəkdikləri o dağları yaxşı tanıyırlar, amma bu azdır, gərək hamımız dağlarımızı, meşələrimizi, çaylarımızı, bir sözlə, vətənimizi, onun coğrafiyasını yaxşı tanıyaq. Tanıyaq ki, sevə bilək. Azərbaycan elminin görkəmli simalarından biri, mərhum professor Xudu Məmmədov demişdi: "Uşaqlara vətəni sevdirməyə çalışmayın. Siz onlara vətəni tanıdın, özləri sevəcəklər". Əslən qarabağlı olan, vətənin hər qarışını canından da artıq sevən dəyərli alimimizi elə Qarabağ savaşının ilk şəhidlərindən hesab etmək olar, onun narahat ürəyi hadisələrin ədalətsiz gedişinə dözmədi, 1988-ci ildə dayandı.

Şuşa rayonu bütövlükdə, hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 1000-2700 m arasında dəyişən dağlıq bir ərazidə, Kiçik Qafqazın Qarabağ silsiləsinin mərkəzi hissəsində yerləşir. Qarqarçay, onun qolları Xəlfəli və Zarıslı çayları öz başlanğıclarını məhz bu silsilənin dağlarından götürür. Silsilənin ən hündür zirvələri - Böyük Kirs (2725 m), Kiçik Kirs (2346 m), Sarıbaba (2295 m), Şiştəpə (2283 m), Uzunyal (1989 m), Qızıldaş (1952 m) və s. dağlardır ki, Şuşa şəhərini üç tərəfdən - cənub, qərb və şimaldan əhatə edərək şəhərdə məxsusi bir ab-hava, mülayim-isti, quru dağ-iqlim şəraiti formalaşdırır. Bu dağların yamaclarında tərkibi bir şəfa mənbəyi olan Turşsu, İsa bulağı kimi çoxlu bulaqlar qaynayır, onların bəzilərindən Şuşanın su təminatında istifadə edilmişdir. Bu gün də fəaliyyət göstərən məşhur Xanqızı bulağını hələ 1876-cı ildə Xurşudbanu Natəvan Kirs dağından öz vəsaiti hesabına çəkdirmişdi.

Şuşada havanın temperaturunun gün ərzində, xüsusilə payız, yaz mövsümlərində kəskin dəyişməsi buralarda tez-tez duman əmələ gəlməsi ilə nəticələnir. Yay və qış fəsillərində isə havanın əsasən tərtəmiz, şəffaf olması diqqət çəkir. Ətraf meşələrdən və alp çəmənliklərindən qalxan oksigenlə zəngin hava və təmiz bulaq sularının bolluğu hələ sovetlər dönəmində Şuşanı sanatoriya-kurort şəhəri kimi məşhur etmişdi. Üstəlik, şəhərin özünəməxsus arxitekturası, mədəni və dini tarixi abidələri şəhəri görmək istəyənlərin marağını daha da artırırdı. Amma şəhərə turizm marağının ən mühüm cəhətlərindən biri, bəlkə də birincisi, onun hündür sıldırım sal qayalar üstündə, azacıq meylli, nisbətən düzəngah ərazidə salınmasıdır. Bəs, dağlar arasında hər tərəfdən uçurum dərələrlə əhatələnmiş, öz hərbi-strateji mövqeyinə görə təbii qala olan bu relyef forması necə yaranmışdır?

Şuşa şəhərinin tarixi zəngin olsa da, o qədər qədim deyil, mənbələrdə onun əsasının 1752-ci ildə Qarabağın ilk xanı Pənahəli xan tərəfindən qoyulduğu bildirilir. Amma Şuşa dağlarının geoloji inkişaf tarixi çox qədimdir, Mezozoy erasının Orta, Üst Yura və qismən də Təbaşir dövrlərini əhatə edir. Sadə dillə desək, dağları təşkil edən süxurlar vulkan püskürmələri və dənizdə çöküntü toplanması nəticəsində 168 milyon il bundan əvvəl, təxminən 100 milyon il ərzində əmələ gəlmişdir. Şuşa şəhəri yerləşən maili plato dəniz səviyyəsindən  1300-1557 m hündürlükdə yerləşir və 300-400 metrlik sıldırım qayalarla dairəvi şəkildə əhatələnmişdir. Bu qayaları təşkil edən süxurlar Titon yaşlıdır, yəni 140-150 milyon il əvvəl dəniz dibində əmələ gəlmiş qalın əhəngdaşı laylarından ibarətdir. Amma zaman öz işini görmüş, sonrakı geoloji və tektonik proseslər nəticəsində bu süxur layları dəniz dibindən çıxaraq yavaş-yavaş yüksəlmiş və yüksəldikcə də çaylar vasitəsilə eroziyaya məruz qalaraq dərin dərələr yaranmış və nəticədə ərazidə bu gün gördüyümüz relyef formalaşmışdır.

Bəli, Şuşanın, Qarabağın dağları milyon illərlə ölçülən çox uzun bir geoloji dövrdə əmələ gəlmiş və bu günümüzə qədər dayanıb durmuşlar. Onların daxilində, milyon illərin arxasında gizlənmiş hələ bilmədiyimiz neçə-neçə sirlər yatır, bizim borcumuz onları tədqiq etmək, araşdırıb faydalı xüsusiyyətlərini tapmaq və xalqımızın istifadəsinə verməkdən ibarətdir. Artıq Şuşanın, Qarabağın bərpası, yeni konsepsiya əsasında yenidən qurulması işlərinə start verilmişdir. Bu işlərin daha sürətlə və nisbətən az məsrəflə yerinə yetirilməsi üçün mövcud yerli mineral-xammal ehtiyatlarını yenidən dəyərləndirmək və digərlərini aşkar edib istifadə etmək üçün o ərazilər, o dağlar yenidən daha müasir üsullarla tədqiq edilməlidir. İllərdir ki, elmi tədqiqatlardan uzaq düşmüş Qarabağ torpağı kompleks şəkildə, istər tarixi-arxeoloji cəhətdən, istərsə də geoloji, coğrafi, ekoloji  və s. cəhətdən yeni elmi araşdırmalar meydanına çevrilməlidir.

Müzəffər Ordumuzun Ali Baş Komandanı və o sıldırım, sərt qayaları dırmaşaraq Şuşanı düşmənlərdən azad etmiş rəşadətli əsgərlərimizin misilsiz şücaəti sayəsində indi Şuşa bizimdir, Qarabağ bizimdir və biz 28 ildir ki, məcburən ayrı düşdüyümüz Şuşa dağlarını görməyi və məhrum qaldığımız tədqiqatlarımızı davam etdirməyi səbirsizliklə gözləyirik.//http://www.science.gov.az/

Rəşid FƏTƏLİYEV, geologiya-mineralogiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent


Etiket:

Strategiya.az

Xəbərlər
06.07.2022

Bakıda reabilitasiya mərkəzində narkoman işgəncə nəticəsində ölüb

06.07.2022

Vilayət Eyvazov Türkiyə nümayəndə heyətini qəbul edib

06.07.2022

Bu gündən etibarən DİM-də imtahan protokollarının emalına başlanılır

06.07.2022

Nəqliyyat vasitəsində gizlədilən külli miqdarda dərman vasitələri aşkarlandı

06.07.2022

Prezident İlham Əliyev Ramana qəsəbəsində görülən abadlıq işləri ilə tanış olub

06.07.2022

 “Demokratik.az” saytının baş redaktoru Osman Rzayev tutulub

06.07.2022

Azərbaycan atleti Fransada qızıl medal qazanıb

06.07.2022

Abşeron çimərliklərində dəniz suyunun temperaturu 23-25 dərəcə olacaq

06.07.2022

Təhsil Nazirliyi müəllimlərin sertifikasiyası ilə bağlı açıqlama yayıb

05.07.2022

İtaliyada koronavirusa gündəlik yoluxma sayı 100 mini ötüb

05.07.2022

Qızıl filiz yataqları barədə xarici şirkətlərlə bağlanmış Sazişdə Dəyişiklik sənədi təsdiqləndi

05.07.2022

Azərbaycan və Türkiyə arasında Əlavə Prosedur Müqavilə təsdiqləndi

05.07.2022

Çovdar İnteqrəolunmuş Regional Emal Sahəsinə növbəti tanıtım səfəri təşkil olunub

05.07.2022

Binəqədi rayonunda narkotik vasitə satan və quldurluq edən şəxslərə qarşı əməliyyatlar keçirilib

05.07.2022

Azərbaycan Ordusunun Ermənistanla sərhəddə atəş açması barədə məlumatlar yalandır - MN

05.07.2022

Baş Prokurorluq: “Çağrı Mərkəzi” və “Qaynar xətt” barədə yayılan məlumatlar həqiqətəuyğun deyil

05.07.2022

Marketdə son istifadə müddəti bitmiş məhsullar aşkar edilib

05.07.2022

Akademik: Xəzəri Aral dənizinin aqibəti gözləyə bilər

05.07.2022

Azərbaycan nefti bahalaşıb

05.07.2022

Azərbaycana gətirilən meymunçiçəyi testləri Səhiyyə Nazirliyinə təhvil verilib

05.07.2022

Baş Prokurorluq Bakıda qırılan liftlə bağlı MƏLUMAT YAYDI

05.07.2022

Neft bahalaşıb

05.07.2022

Pensiyalar bu tarixdə ödəniləcək

05.07.2022

Kür çayından qanunsuz qum-çınqıl daşıyan şəxsin işi məhkəməyə göndərildi

05.07.2022

DİM abituriyentlərə müraciət edib

05.07.2022

Azərbaycan və Yaponiya XİN-ləri arasında siyasi məsləhətləşmələrin növbəti iclası keçirilib

05.07.2022

1930-cu illərdə Şuşada toxunan xalça Milli Xalça Muzeyinə hədiyyə olunub

05.07.2022

Ağdamın "Qarabağ" klubu bu gün UEFA Çempionlar Liqasında mübarizəyə başlayacaq

04.07.2022

Müdafiə Nazirliyi adıçəkilən şirkətlə hər hansı alqı-satqı müqaviləsi bağlamayıb

04.07.2022

Ceyhun Bayramov İran İslam Şurası Məclisinin sədri ilə görüşüb

04.07.2022

Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən son bir ildə aparılmış yoxlama və xidməti araşdırmaların nəticələri açıqlanıb

04.07.2022

DİM məlumat yaydı

04.07.2022

Prezident İlham Əliyev Cozef Baydenə təbrik məktubu göndərib

04.07.2022

Azərbaycanda 17 nəfər COVID-19-a yoluxub, ölən yoxdur

04.07.2022

Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin əməkdaşları təltif edildi - SƏRƏNCAM

04.07.2022

Hazırda Zaqatala rayonunun ərazisindən axan bir neçə çaydan sel keçir

04.07.2022

Daşkənddə Türk Dövlətləri Aqrobiznes Forumu keçirilib

04.07.2022

Motosikletlə narkokuryerlik edənlər şəxslər tutuldu

04.07.2022

ANAMA Qarabağda fəaliyyət göstərən minaaxtaran itlərin sayını artırır

04.07.2022

Şarl Mişel Prezident İlham Əliyevə zəng edib

04.07.2022

Geologiya və Geofizika İnstitutunda ADNSU-nun kafedrasının filialı fəaliyyət göstərəcək

04.07.2022

Bakı–Şamaxı–Yevlax–Aşağı Güzdək yolunun tikintisinə 1,4 milyon manat ayrıldı

04.07.2022

Azad olunmuş ərazilərin bərpası üçün əlavə 470 milyon manat ayrılıb

04.07.2022

“Nəşr məhsullarının satınalınması” müsabiqəsinin nəticələri açıqlanıb

04.07.2022

Təbiətə 40 min manat məbləğində ziyan vurulub

04.07.2022

Rəşad Babayev və Şükür Səfərov barəsində 4 aylıq həbs qətimkan tədbiri seçilib

04.07.2022

Marketdə kütləvi zəhərlənmənin səbəbi məlum oldu - SİYAHI

04.07.2022

Uyğunlaşma tədbirlərinin işlənib hazırlanması bütün Xəzəryanı ölkələr və region üçün həyati əhəmiyyətli məsələdir

04.07.2022

Rusiya quru sərhədlərini açır

04.07.2022

Prezident büdcəyə dəyişiklikləri təsdiqlədi