Ayrı-seçkiliyin anlayışı və hüquqi məzmunu, ona qarşı mübarizə

08:00 / 28.10.2018

Aygün Mehdiyeva
AMEA Tarix İnstitutu

Ayrı-seçkiliyin anlayışına çoxsaylı ədəbiyyatlarda müxtəlif formalarda rast gəlmək olur. Ayrı-seçkilik – bir dövlətin və ya cəmiyyətin bəzi fərdlərinin digərlərinə təmin edilmiş müəyyən hüquq və imtiyazlardan məhrum edilməsidir. Bəzi şəxslər yaxud qruplar “kateqoriya olaraq ayrı seçkiliyin” mövzusu olurlar, çünki ictimai cəhətdən “irq, din, cinsiyyət və ya bir cəmiyyətin üzvlərini bir-birindən fərqləndirməkdə istifadə olunan hər hansısa bir anlayış səbəbi ilə” müəyyən bir təsnifata aid edilirlər. [6] Bu vəziyyət istər qanundan doğan, istərsə də müəyyən bir fərdin gəldiyi qənaət və ya hər hansısa bir fərziyyəyə söykənməsindən irəli gələn və müəyyən qrup insana mənfi təsir göstərərək onların daha da pis davranışa məruz qalmaları ilə səciyyələnir. Bu isə öz növbəsində bu cür “mənfi fikirlərin” tərəfdarı olan insan qruplarının artmasına səbəb olur.
Digərləri “doğulandan malik olduqları üstünlükləri, yaxud sahib olduqları maddi imkan, təhsil, ya da vəzifələri baxımından” daha artıq hüquq və imtiyazlara malikdirlər. [7] Ənənəvi və ya hüquqi səbəblərlə müşayət olunan bu ayrı seçkilik həmin cəmiyyətin üzvlərindən bəzilərinə rəngləri və ya fərz edilən digər irqi xüsusiyyətləri səbəbi ilə bərabər olmayan ölçüdə davranıldığında irqi ayrı seçkilik halına gətirib çıxarır.
Hər nə qədər də olsa bəzi cəmiyyətlər “bərabər rəftara” ehtiyac duymasalar da və “məqbul” bir səviyyədə qaldığı müddət ərzində sinifləndirməni “sanki qəbul edirlərmiş” kimi davransalar da, bu cür ayrı seçkilik bir çox hallarda milli və ya beynəlxalq qarşıdurmaların səbəbi olur. [9]
Bəzi cəmiyyətlərin konstitusional sistemləri və orqanları, qrupların bir hissəsinin üstünlüyünə, digərlərinin isə daha aşağı səviyyədə olduğu fərziyyəsinə söykənərək tətbiq edilməkdədir. Zaman keçdikcə imtiyazlı olanlar daha artıq imtiyazlar əldə etdikləri halda, hüquq və imtiyazlardan məhrum edilənlərin vəziyyəti daha da ağırlaşır. Bu vəziyyətdə üstün qrup imtiyaz və immunitetlərini qorumaq üçün qarşıdurmanı intensivləşdirərək, daha artıq təzyiqdən istifadə edirlər. Beləliklə müəyyən olunmuş düşmənçiliklər qanlı mübarizələr də daxil olmaqla, fərqli ölçülərdə qarşıdurmalara gətirib çıxarır. Bu qarşıdurmalar isə ayrı-seçkiliyə son qoyulanadək davam edir. [5]
Bəzi ədəbiyyatlarda qeyd olunur ki, ayrı-seçkilik halları ona görə baş verir ki, müəyyən fərdlər qrupu digərlərindən daha güclü olmaq, daha geniş hüquq və azadlıqlardan istifadə eləmək arzusunda olur. Bu zaman özünü daha üstün hesab edən qrup digər təbəqələrə aid olan insanları özlərini onlardan daha aşağı hiss eləməyə vadar edir. Hamıya məlum olduğu kimi Amerika tarixində afroamerikalılar hər zaman öz dəri rənglərinə görə ayrı-seçkiliyə məruz qalmışlar və zaman keçdikcə bu hal daha da qlobal xarakter almağa başlamışdır. Hal-hazırda isə bu növ ayrı-seçkilik yalnız Amerikada deyil, bütün dünyada mövcuddur.
Ayrı-seçkilik coğrafi, irqi, sinfi, dini və mədəni sərhədləri aşır. Hər bir insan gündəlik həyatında ayrı-seçkiliyin bu və ya digər forması ilə rastlaşır. Qeyd olunmalıdır ki, bu cür böyük problemdən heç bir ölkə sığortalanmayıb. Ayrı-seçkiliyə qarşı mübarizə və insanların hər növ ayrı-seçkilikdən müdafiəsi məsələsi beynəlxalq hüquqda da çox aktualdır. Ayrı-seçkiliklə bağlı atılan ciddi addımlara baxmayaraq heç bir dövlət bu sahədə immunitetə malik deyil.
Ayrı-seçkilik halları birbaşa və dolayı yollarla baş verə bilər. Eyni vəziyyətdə olan şəxslərlə fərqli şəkildə rəftar “birbaşa” ayrı-seçkilik adlanır. Avropa İnsan hüquqları Konvensiyasına əsasən, birbaşa ayrı-seçkilik hallarına qarşı obyektiv və əsaslı şəkildə müdafiə təmin olunmalıdır, Avropa İttifaqı qanunvericiliyinə əsasən isə birbaşa ayrı-seçkilikdən qanuni müdafiə tədbirləri müəyyən dərəcədə məhduddur. Eyni zamanda, ayrı-seçkiliyi qadağan edən qanunlar, fərqli vəziyyətdə olan şəxslərin konkret imkanlardan başqaları ilə eyni əsaslarla istifadə etmələri üçün şərait yaratmaq məqsədilə həmin şəxslərlə zəruri dərəcədə fərqli tərzdə rəftarı nəzərdə tutur. Bununla da, konkret tədbirlər həyata keçirildiyi və ya konkret hüquqi normalar işlənib hazırlandığı zaman, müvafiq “müdafiə olunan” əsaslar nəzərə alınmalıdır. Fərqli vəziyyətdə olan şəxslərlə müvafiq şərait yaradılmadan, fərqli tərzdə rəftaretmə “dolayı” ayrı-seçkilik hesab olunur. Müvafiq iddia ərizəsi Avropa İnsan hüquqları Konvensiyasına və ya Avropa İttifaqı qanunvericiliyinə əsaslanmasından asılı olmayaraq, dolayı ayrı-seçkiliyin bütün formalarına qarşı obyektiv və əsaslı şəkildə müdafiə təmin olunmalıdır. [8] Həyata keçirilmə formasından asılı olmayaraq nəticə etibarilə hər biri öz mənfi və dağıdıcı təsirini göstərir. Məhz bu səbəbdən də ayrı-seçkilik qlobal problem olaraq dünya əhalisini narahat edir. Ayrı-seçkiliyin bütün formaları istənilən insan cəmiyyətinin ideallarına ziddir. Təəssüflər olsun ki, müasir dövrdə də dünyanın bir çox dövlətlərində ayrı-seçkiliyin bu və ya digər formasına rast gəlinir. Ən çox da irqi ayrı-seçkilik təzahürləri, eləcə də irqi üstünlüyə, yaxud irqi nifrətə əsaslanan dövlət siyasəti müşahidə olunur.
Qeyd etmək istərdim ki, hal-hazırda dünya praktikasında ən mühüm və diqqət cəlb edən məsələlərdən biri ayrı-seçkilik problemidir. Bu cür halların qarşısını almaq üçün müxtəlif müdafiə mexanizmlərindən istifadə olunmalıdır. Ümumilikdə isə, insan hüquqlarının təmin olunması hər bir dövlətin demokratiya yolu ilə inkişaf etdiyinin ən mühüm göstəricisidir.
Azərbaycanda da bu prinsiplər dövlət siyasəti səviyyəsində tanınır, tətbiq edilir və daim təkmilləşir. Müvafiq beynəlxalq standratlara uyğunluğu təmin etmək məqsədilə mövcud qanunvericilikdə boşluqların müəyyənləsdirilməsi və əlaqədar strategiyaların, qanunların və hüquqi vasitələrin təkmilləşdirilməsi sahəsində ölkə potensialını gücləndirmək üçün ayrı-seçkiliyə qarşı mübarizə sahəsindəki qanuvericilik bazasının və istiqamətləndirmə mexanizmlərinin ümumiləşdirilərək vahid bir sənəd formasında tərtib edilməsi Azərbaycanda bu istiqamətdə aparılan ilk işlərdəndir. Azərbaycan dövlətinin əsas məqsədi fərdlərin heç bir ayrı-seçkilik halları olmadan, onların dinindən, irqindən, inancından, etnik mənsubiyyətindən və digər hallardan asılı olmayaraq öz hüquq və vəzifələrindən eyni dərəcədə faydalandığı mühitə nail olmaqdır. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında da bərabərlik hüququ müdafiə olunur, bu hüquqlara dövlət tərəfindən təminat verilir. Belə ki, Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 25-ci maddəsinin 1-3 bəndlərində qeyd olunur: “Hamı qanun və məhkəmə qarşısında bərabərdir.Kişi ilə qadının eyni hüquqları və azadlıqları vardır. Dövlət, irqindən, etnik mənsubiyyətindən, dinindən, dilindən, cinsindən, mənşəyindən, əmlak vəziyyətindən, qulluq mövqeyindən, əqidəsindən, siyasi partiyalara, həmkarlar ittifaqlarına və digər ictimai birliklərə mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, hər kəsin hüquq və azadlıqlarının bərabərliyinə təminat verir. İnsan və vətəndaş hüquqlarını və azadlıqlarını irqi, etnik, dini, dil, cinsi, mənşəyi, əqidə, siyasi və sosial mənsubiyyətə görə məhdudlaşdırmaq qadağandır.” [1] İnsan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının irqi, milli, dini və digər əsaslara görə məhdudlaşdırılmasının yolverilməzliyi prinsipi Konstitusiya ilə yanaşı, Cinayət, Cinayət-Prosessual, Mülki-Prosessual, Ailə, Əmək məcəllələrində və digər qanunvericilik aktlarında təsbit edilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, şəxsin milliyyətindən, irqindən, dinindən, dilindən, cinsindən, mənşəyindən, əmlak vəziyyətindən, qulluq mövqeyindən, əqidəsindən, siyasi partiyalara, həmkarlar ittifaqlarına və digər ictimai birliklərə mənsubiyyətindən asılı olaraq hüquq və qanuni mənafelərinə zərər vurmağa görə Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 109-cu (təqib), 111-ci (irqi ayrı-seçkilik (aparteid), 154-cü (bərabərlik hüququnu pozma), 283-cü (milli, irqi və ya dini düşmənçiliyin salınması) maddələrində məsuliyyət nəzərdə tutulur. [3]
Eyni zamanda qeyd etmək istərdim ki, cəmiyyətin bütövlüyünün qorunması dövlətimizin əsas prioritet istiqamətlərindəndir. Bu mənada, Azərbaycan Respublikası Hökuməti müxtəlif qruplara mənsub insanların ayrı-seçkiliyə məruz qalmadan birgə yaşamalarını qarşıya məqsəd qoymuşdur.
İnsan hüquqları haqqında Ümumi Bəyannamə bütün insanların ləyaqətcə və hüquqca bərabər və azad doğulduğunu və hər bir insanın heç bir fərq, o cümlədən irqinə, dərisinin rənginə, yaxud milli mənşəyinə görə fərq qoyulmadan, orada elan edilən bütün hüquq və azadlıqlara malik olmasının vacibliyini bəyan edir.
Qeyd etmək lazımdır ki, bütün insanlar qanun qarşısında bərabərdirlər və onların hər cür ayrı-seçkilikdən və ayrı-seçkiliyə təhrikdən qanunla bərabər şəkildə qorunmaq hüququ vardır.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatı harada və hansı formada təzahür etməsindən asılı olmayaraq, müstəmləkəçiliyi, onunla bağlı seqreqasiya və ayrı-seçkilik praktikasını pisləmiş və Müstəmləkə ölkələrinə və xalqlarına istiqlaliyyət verilməsi haqqında 1960-cı il 14 dekabr tarixli Bəyannaməsində (Baş Məclisin 1514(XV) nömrəli qətnaməsi) bütün bunlara təcili surətdə və qeyd-şərtsiz son qoyulmasının zəruriliyini təsdiq və elan etmişdir.
Eyni zamanda, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı İrqi ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv edilməsi haqqında 1963-cü il 20 noyabr tarixli Bəyannaməsində (Baş Məclisin 1904(XVIII) nömrəli qətnaməsi) bütün dünyada irqi ayrı-seçkiliyin bütün forma və təzahürlərinin tezliklə ləğv edilməsinin və şəxsiyyətin, insan ləyaqətinin dərk edilməsinin və ona hörmətin təmin olunmasının zəruriliyinin təsdiqləmişdir.[4]
Bundan başqa Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 14-cü maddəsində də ayrı-seçkiliyin qadağan olunması öz əksini tapır. Qeyd olunur ki, bu Konvensiyada təsbit olunmuş hüquq və azadlıqlardan istifadə cins, irq, dərinin rəngi, dil, din, siyasi və digər baxışlar, milli və ya sosial mənşə, milli azlıqlara mənsubiyyət, əmlak vəziyyəti, doğum və ya hər hansı digər əlamətlərə görə ayrı seçkilik olmadan təmin olunmalıdır.[2]
Ayrı-seçkiliyin qadağan olunması ilə bağlı qanunların məqsədi bütün şəxslərə müvafiq cəmiyyətdə mövcud olan imkanlardan bərabər və ədalətli şəkildə istifadə etmək üçün şərait yaratmaqdan ibarətdir. İlk növbədə bu qanunvericiliklər oxsar vəziyyətdə olan şəxslərlə bərabər səviyyədə rəftar olunmanı və onlarla sadəcə olaraq hansısa “müdafiə olunan” xüsusiyyətlərinə görə qeyri-münasib şəkildə rəftar etməməni nəzərdə tutur.
Ümumiyyətlə insan hüquqlarına hörmət cəmiyyətin sağlam inkişafının göstəricilərindən biridir. İnsan hüquqları sahəsində də ayrı-seçkilik halları yol verilməzdir. Bu cür hallar cəmiyyətin möhkəm əsaslarını daxildən oynadır və süqutuna gətirib çıxardır. Ayrı-seçkilik hər bir halda, hər zaman, hər bir şəxsin insan hüquqlarının pozulması deməkdir. Ayrı-seçkilik hallarının qarşısının alınması, demokratik cəmiyyətin prinsiplərinə uyğun insan həyatının təhlükəsizliyin təmin olunması, hüquq və azadlıqların həyata keçirilməsi, hüquq normalarına riayət edilməsi, insani dəyərlərin formalaşması problemlərinin həll edilməsi ilə bağlıdır.

Ədəbİyyat
1. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyası, maddə 25. Bakı: Qanun, 2009
2. Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyası, maddə 14. 1950
3. Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsi. Hüquq Yayım Evi 2017
4. İrqi ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv edilməsi haqqında Konvensiya 1965
5. Prof. Dr.Türkkaya Ataöv, Çatışmaların kaynağı olarak Ayrımcılık, Ankara 1996, s. 2
6. Ellis Cashmore, Dictionary of Race and Ethnic Relations, London, Routledge,1988, p.79
7. Edward Conrad Smith and Arnold John Zurcher, A Dictionary of American Politics, New York, Barnes and Noble, 1944, p.102.
8. Handbook on European non-discrimination law, 2010, p.21.
9. Б.Н.Пономарева,Политический Словарь, Москва, Государственное Издательство Политической Литературы, 1958, стр.175.

Açar sözlər: ayrı-seçkilik,cəmiyyət,mübarizə,insan hüquqları, hüquq və azadlıqlar
Key words: discrimination, society, struggle, human rights, rights and freedoms
Ключевые слова: дискриминация, общество, борьба, права человека, права и свободы


The concept and the legal content of discrimination and the ways of countering it
Resume
In the modern world on the background of changing public relations adiscrimination problem and fight against it become increasingly important from the perspective of human rights.
With regards to this, the subjects of international law, particularly states, carry out an effective policy to resolve this global problem. Nevertheless, the existence of discrimination in the modern world makes the issue of struggling highly relevant. To this end, the concept and the legal content of discrimination and countering it have been studied in this article from the various aspects.

Понятие и юридический контент дискриминации,
борьба с ней
Аннотация
В современном мире на фоне меняющихся общественных отношений проблема дискриминации и борьба с ней приобретает особую важность с точки зрения прав человека. В связи с этим субъекты международного права, в частности государства, осуществляют эффективную деятельность для урегулирования этой глобальной проблемы. Несмотря на это, существование дискриминации в современном мире делает вопрос борьбы с ней крайне актуальным. С этой целью в данной статье понятие и юридический контент дискриминации, а так же борьба с ней были изучены с разных аспектов.

 

"GEOSTRATEGİYA" jurnalı №04 (46) İYUL-AVQUST 2018



Strategiya.az

Xəbərlər
11.07.2020

Yol polisi yenidən dayanma-durmaya görə cərimə yazacaq

11.07.2020

Karantin qaydalarını pozaraq Bakıdan bölgələrə sərnişin aparan sürücü və müştəriləri həbs olunublar

11.07.2020

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

10.07.2020

DTX XİN-in Konsulluq İdarəsinin rəisi Faiq Bağırov ilə bağlı məlumat yaydı

10.07.2020

Biləsuvarda qızını evdə zəncirləyən ata tutulub 

10.07.2020

Bu gün BMT Baş Assambleyasının xüsusi sessiyası keçiriləcək

10.07.2020

Bir gündə karantin postlarından keçməyə cəhd edən 330 avtomobil geri qaytarılıb

10.07.2020

Bakıda karantin postları yenidən qurulub

10.07.2020

Azərbaycan neftinin qiyməti ucuzlaşıb

10.07.2020

COVİD-19 virusuna yoluxmuş xəstələrin simptomlara əsasən təsnifatı açıqlandı

09.07.2020

Böyük Şor gölünün 50 faizi çirkabdan təmizlənib 

09.07.2020

Azərbaycanda daha 548 nəfər koronavirusa yoluxdu, 491 nəfər sağaldı, 10 nəfər öldü

09.07.2020

Böyük Şor gölünün üzərində yaranmış qatı çirkab örtüyün təmizlənməsinə başlanılıb

09.07.2020

BQXK nümayəndələri Dilqəm Əsgərov və Şahbaz Quliyevə baş çəkib

09.07.2020

Bakı Dövlət Universiteti və Yasamal Rayon İcra Hakimiyyətinin birgə təşkilatçılığı ilə Ulu Öndərin hakimiyyətə gəlməsinin 51-ci ildönümünə həsr olunmuş onlayn tədbir keçirilib

09.07.2020

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevanın tapşırığı ilə ATU-nun koronavirusa yoluxmuş həkiminin səhhəti xüsusi nəzarətə götürülüb

09.07.2020

DİN rayonlarda əməliyyata başladı, 10-dan artıq şirkət rəhbəri saxlanıldı

09.07.2020

Xaçmazın giriş-çıxışlarında postlar quruldu, hərəkətə ciddi nəzarət başladı

09.07.2020

Sərt karantin elan olunan ərazilərdə bir gündə qayda pozan 1081 nəfər cərimləndi

09.07.2020

General-leytenant Fuad Məmmədov  vəzifəsindən azad edilib

09.07.2020

Əkin sahələri və meyvə bağları ciddi zərər çəkib

09.07.2020

Sağalan COVİD xəstələrinə arayış necə verilir? - RƏSMİ AÇIQLAMA

08.07.2020

Ekspres xətlər üzrə avtobusların iş qrafiki dəyişdirilib

08.07.2020

Azərbaycanda daha 542 nəfər koronavirusa yoluxdu, 465 nəfər sağaldı, 9 nəfər öldü

08.07.2020

Bakıda polisə hücum etdiyi deyilən şəxslər aşkarlandı

08.07.2020

Dolu düşəcəyi gözlənilir

08.07.2020

Dövlət Nəfəs alətləri orkestrinin bədii rəhbəri həbs edildi

08.07.2020

Karantin postlarından 500 avtomobil geri qaytarılıb

08.07.2020

Abşeron magistral kanalında yenidənqurma işlərinin başa çatdırılması üçün 8,5 milyon manat ayrıldı - SƏRƏNCAM

07.07.2020

Hüquq fakültəsində magistr dissertasiyalarının onlayn müdafiəsi keçirilib

07.07.2020

Azərbaycanda daha 537 nəfər koronavirusa yoluxdu, 453 nəfər sağaldı, 7 nəfər öldü

07.07.2020

Böyük Şor gölündən götürülən su nümunəsi ilə bağlı analizlərin nəticəsi məlum olub

07.07.2020

Bir sıra icazələr yenidən aktivləşdirildi

07.07.2020

Prezident İlham Əliyevin müsahibəsi - TAM MƏTN

07.07.2020

Ağdərə rayonunun Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğalından 27 il keçir

07.07.2020

İyulun 7-də xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri

06.07.2020

Prezident İlham Əliyev: Qabaqlayıcı tədbirlərin görülməsi ilə vəziyyəti nəzarətdə saxlaya bildik

06.07.2020

Azərbaycanda daha 513 nəfər koronavirusa yoluxdu, 440 nəfər sağaldı, 8 nəfər öldü

06.07.2020

Daha 4 rayona prokuror vəzifəsini icra edən şəxslər təyin edildi

06.07.2020

BDU-da virtual elmi seminar keçirilib

06.07.2020

DTX XİN-in vəzifəli şəxslərinə qarşı keçirilən əməliyyatla bağlı məlumat yaydı

06.07.2020

Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Bakının Xətai rayonunda modul tipli hospitalın açılışında iştirak ediblər

06.07.2020

Botanika İnstitutu: Qafqazdakı bitkilərin 64%-nə Azərbaycanda rast gəlinir

06.07.2020

Dünya şöhrətli bəstəkar Ennio Morrikone vəfat edib

06.07.2020

Karantin rejimini pozan 4 nəfər həbs edilib, 2 294 nəfər cərimələnib - DİN

06.07.2020

Ukraynada koronavirusa yoluxanların sayı 50 minə yaxınlaşır

06.07.2020

Əsgərlikdən qayıdan oğluna yığıncaq keçirən ata və qonaqları cərimələndi

06.07.2020

Elman Nəsirovun “Koronavirus pandemiyasından sonra Qarabağın gələcəyi” adlı məqaləsi ərəb mətbuatında nəşr olunub

06.07.2020

İyulun 6-da xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri

05.07.2020

Azərbaycanda daha 523 nəfər koronavirusa yoluxdu, 451 nəfər sağaldı, 9 nəfər öldü