''G-20'': Buenos-Ayresdə üç tarixi razılaşma

11:01 / 06.12.2018

Dünyanın iyirmi ən güclü iqtisadiyyatına malik dövlətlərinin rəhbərlərinin Argentinanın paytaxtında keçirilən sammitinə maraq böyük idi. Ekspertlər və media nümayəndələri böyük dövlətlər arasında münaqişəli situasiyaların necə həll ediləcəyi ilə maraqlanırdılar. Doğrudan da, hazırda qlobal miqyasda ciddi problemlər mövcuddur. Məsələn, Amerika-Rusiya münasibətlərindəki gərginlik ciddi geosiyasi təhlükələrə yol aça bilər. Vaşinqton-Pekin xəttindəki anlaşılmazlıqlar dünya ticarətini risklərə atır. İqlim dəyişikliyi ilə əlaqəli imzalanan müqavilənin taleyinin qeyri-müəyyənliliyi narahatlıq doğurur. Bunlara son günlər meydana gəlmiş Kerç böhranı da əlavə olunub. Beləliklə, ''G-20'' ("Böyük iyirmilik") qrupu üçün kifayət qədər vacib məsələlərin həlli aktuallaşmışdı. Yuxarıda vurğulanan geosiyasi məqamlar üzərində geniş dayanmağa ehtiyac görürük.

Aktual müzakirələr: nə dərəcədə səmərəli oldu?

Argentinanın paytaxtı Buenos-Ayres şəhəri noyabrın 30-dan dekabrın 1-dək dünya mediasının diqqət mərkəzində oldu. "Böyük iyirmilik" ölkələrinin sammitinə maraq həmişə yüksək olur. Bu dəfə hadisə daha çox böyük dövlətlərin münasibətləri aspektində əhəmiyyət daşıyırdı. Çünki sammitə qədər ABŞ, Fransa, Rusiya, Çin və digər dövlətlər arasında gərginlik mövcud idi. Üstəlik, Kerç boğazı ilə bağlı Rusiya-Ukrayna ixtilafı əlavə çətinlik yaradırdı. Ətraf aləmin qorunması, miqrasiya, azad ticarət kimi dünya üçün aktual olan problemlərin də müzakirəsi maraqla gözlənilirdi. Etiraf etmək lazımdır ki, sammit bəslənən ümidləri doğrultdu. Bu o demək deyil ki, üzv dövlətlər bütün məsələlər üzrə razılıq əldə edə bildilər. Belə olmadı, ancaq müzakirələr də nəticəsiz qalmadı.

Hətta ekspertlərin tarixi adlandırdıqları üç məsələdə razılıq əldə edildi. Onlardan biri ABŞ, Kanada və Meksika arasında azad ticarət zonası ilə bağlı yeni sazişin imzalanması; ikincisi, Çinin ABŞ-la ticarət kəsirini örtməklə bağlı razılıq əldə etməsi; üçüncüsü isə beynəlxalq ticarətdə "çoxtərəflilik prinsipi" və Ümumdünya Ticarət Təşkilatında (ÜTT) islahatlar haqqında ortaq fikrə gəlinməsidir. Onların hər biri ayrıca problem yaradır və dövlətlər arasında münasibətlərdə gərginliyə səbəb olurdu. İndi həmin problemlərin aradan qaldırıldığını birmənalı olaraq demək mümkün olmasa da, yolun açıldığı barədə danışmaq olar.

Ekspertlər üçün Şimali Amerika azad ticarət zonası haqqında sazişin (NAFTA) taleyi çox maraqlı idi. Uzun müddət idi ki, Donald Tramp bu sazişin Amerika üçün ədalətsiz olduğunu ifadə edirdi. Onun fikrincə, NAFTA Kanada və Meksikanı ABŞ qarşısında ticari baxımdan daha şanslı edir. Məsələn, Kanada ABŞ fermerlərinin süd məsullarına çox vergi ödədiyi halda, özünün məhsullarına Amerika vətəndaşlarından daha çox vergi tuturdu. Meksika da Amerika şirkətlərinin məhsullarının öz ərazisində istehsalını təşkil edirdi ki, bu da ABŞ-da işsizliyin artmasına səbəb olan faktorlardan biri olurdu. Çünki Meksikada əməkhaqları Amerikadan azdır. Nəticədə, ABŞ dövlət olaraq NAFTA-dan itirirdi ki, bu da büdcə kəsirlərini artıran səbəblərdən biri olmuşdu.

Yeni üçtərəfli saziş USMCA (United States-Mexico-Canada Agreement) adlanır. Sazişdə yuxarıda vurğulanan nöqsanlar demək olar ki, aradan qaldırıldı. Ekspertlər hesab edirlər ki, indiki saziş daha ədalətlidir. Mexiko ilə Ottava onu qəbul etməyə məcbur qalıblar. Çünki ABŞ-la olan ticarət zonasının itirilməsi hər iki dövlət üçün zərərli olardı. Məsələn, Vaşinqton Kanadadan idxal edilən məhsullara vergini kəskin artıra və ya Meksika ilə əlaqələrə məhdudiyyət qoya bilərdi.

Vaşinqton Buenos-Ayresdə ikinci bir uğura imza atıb. Pekin Amerika ilə ticarətdə yaranmış büdcə kəsirini ödəyə biləcək addım atıb. Donald Trampla Si Szinpinin görüşündə Çin tərəfi ABŞ-ın bununla bağlı tələblərini qəbul edib ki, bunu da ekspertlər "ticarət savaşında Pekinin geriyə addımı" kimi qiymətləndiriblər. ABŞ rəhbərliyi də bunun qarşılığında vergiləri ikiqat artırmaq prosedurunu müvəqqəti dayandırıb. Müəyyən müddətdən sonra Pekin sözünə əməl etməsə, Vaşinqton vergi artırmasını həyata keçirəcək.

D.Tramp və S.Szinpin Çinin sənaye siyasəti məsələlərinə dair danışıqlara başlamaq barədə razılığa gəliblər. Buraya amerikan texnologiyalarının məcburi lisenziyalaşması məsələsi də daxildir. Kommersiya sirlərinin oğurlanması ilə bağlı da müzakirələr aparılmalıdır. D.Tramp bu məsələlər üzrə razılıqları yüksək qiymətləndirib. Çinə satılan Amerika mallarının qiyməti də Vaşinqtonun istəyinə uyğun dəyişə bilər. Eyni zamanda, Çindən idxal olunan mallara əvvəlki güzəştlər edilməyəcək. Bunlardan başqa, Çində istehsalını quran Amerika şirkətləri üçün də şərtlər yeniləşə bilər. Bütün bunların nəticəsində ABŞ tərəfindən Çindən idxal edilən 200 milyard dollarlıq mala əlavə vergi 90 gün müddətində qoyulmayacaq.

Mühüm razılaşmalar: problemlər tam həll edildimi?

Doğrudur, bəzi ekspertlər bunları elə də böyük uğur hesab etmirlər. Ancaq Amerika Prezidenti əmindir ki, irəliyə doğru mühüm addım atılıb. Gələcək kimin haqlı olduğunu göstərəcək. Eyni fikri "Böyük iyirmilər"in sammitində qəbul edilmiş beynəlxalq ticarətdə "çoxtərəflilik prinsipi" və ÜTT-də islahatlarla bağlı demək olar. Məlumdur ki, bu məsələlər təşkilata üzv olan bütün ölkələri maraqlandırırdı. Çünki ölkələr ticarətdəki proteksionizmdən zərər görürlər. Qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq prinsipi deyil, güclünün maraqlarının təmin olunması qaydası üstünlük təşkil edir. Bu da ölkələr arasında münasibətlərdə xeyli sayda problemlər yaradır.

''G-20'' üzvlərinin bu məsələdə ən çox iradı ABŞ-adır. Amerika rəhbərliyi isə ittihamları qəbul etmirdi. Buenos-Ayresdə bu istiqamətdə irəliyə addım atılıb. D.Tramp "çoxtərəflilik prinsipi"ni qəbul edib. Hətta bu ifadəni o, "proteksionizmə qarşı" ifadəsi ilə əvəz etməyi təklifini edib. Eyni zamanda, Amerika rəhbərliyi ÜTT-də islahatların aparılması haqqında tələb irəli sürüb. Bu tələbdə təşkilatda ticari qaydaların ABŞ-ın zərərinə ola biləcək qisminə yenidən baxılması nəzərdə tutulur. Ekspertlər hesab edirlər ki, bütövlükdə "çoxtərəflilik prinsipi"nin qəbul edilməsi dünya səviyyəsində ticari əlaqələrin sağlamlaşmasına yeni təkan verə bilər. Və bu məqam böyük əhəmiyyət kəsb edir. O cümlədən böyük dövlətlər arasındakı bir sıra problemlərin aradan qaldırılması üçün çox səmərəli ola bilər.

Bunlara baxmayaraq, Vaşinqton heç də bütün məsələlərdə asanlıqla razılığa gəlməyib. Belə ki, Amerika iqlim haqqındakı sazişi imzalamayıb. Ekspertlərə görə, bu, müsbət hal deyil. Çünki gələcəkdə müəyyən problemlər yaradacaq. Hələlik ABŞ rəhbərliyinin bu məsələdəki mövqeyini aradan qaldırmaq mümkün olmayıb.

"Böyük iyirmilik" ölkələri liderlərinin Buenos-Ayres sammitinin gedişində Rusiya ilə Ukrayna arasındakı Kerç probleminin müzakirəsi də diqqəti çəkib. Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın təklifi ilə bu məsələnin "Normand dördlüyü" (Fransa, Almaniya, Rusiya və Ukrayna) formatında həll edilməsi barədə razılıq əldə olunub. Media nümayəndələri bütövlükdə Türkiyə Prezidentinin mühüm fikirlər irəli sürdüyünü və bu mənada tədbir iştirakçıları arasında fərqləndiyini vurğulayırlar. Onun D.Tramp və V.Putinlə görüşü də uğurlu keçib.

Yuxarıda "İyirmilik" qrupu ilə bağlı vurğulanan məqamları ümumiləşdirsək, geosiyasi kontekstdə hansı nəticələri çıxara bilərik? Belə təəssürat yaranır ki, ''G-20'' üzvləri dünyanın qlobal problemlərinin həllində daha fəal olmağa can atırlar. Bu format daha çox səmərə verməyə başlayıb. Ancaq supergüclər arasında ciddi geosiyasi məsələlərin həllinə yardım edə bilmir. Məsələn, Buenos-Ayresdə V.Putin D.Trampla danışa bilməyib. Doğrudur, Rusiya KİV-lərinin verdiyi məlumata görə, V.Putin konkret faktlar üzrə A.Merkel və E.Makrona baş verənləri anladıb. Lakin onlar fikirlərini dəyişməyiblər.

Bunlardan belə qənaətə gəlmək olar ki, ''G-20'' sammiti qlobal geosiyasi problemləri həll etmək iqtidarında deyil. Məsələləri beynəlxalq hüquq normaları çərçivəsində həll etmək üçün fərqli formata ehtiyac var. Bu keyfiyyətdə çox güman ki, BMT başlıca rol oynaya bilər. BMT-nin fəaliyyətinin səmərəli olması üçün isə islahatlara ehtiyacı var. Deməli, beynəlxalq münasibətlərdə müəyyən mənada qapalı dairə yaranmış olur.

''G-20'' ilə bağlı isə qlobal kontekstdə onu demək olar ki, bu təşkilatın əsas güc mərkəzlərindən birinə çevrilmək istiqamətində cəhdləri davam edir. Sonuncu sammitdə bu aspektdə müəyyən irəliləyiş əldə olundu. Ancaq bu məsələ ilə bağlı dolğun fikir bildirmək tezdir. Bundan sonrakı proseslər təşkilatın imkanlarının dəqiq olaraq hara qədər çatdığını təsdiq edəcək. Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, təşkilata daxil olan ölkələrin inkişaf templəri fərqli olduğundan, qüvvələr nisbəti dinamik olaraq dəyişir. Bu mənada növbəti sammitdə hansı dövlətin hansı səviyyədə təmsil olunacağı haqqında da dəqiq proqnoz vermək çətindir. "Böyük iyirmilik" tarixinin həssas bir dönəmindən keçir.

Newtimes.az


Etiket:

Strategiya.az

Xəbərlər
21.04.2019

Azərbaycan komandası AGF Junior Trophy beynəlxalq turnirində beş halqa ilə qrup hərəkətlərində qızıl medal qazanıb

21.04.2019

Sabahın hava proqnozu

21.04.2019

Çaylarda sululuq səviyyəsi dəyişib

21.04.2019

Şri-Lankada törədilən partlayışlarda 25 nəfər ölüb

21.04.2019

Ermənistan silahlı qüvvələri atəşkəsi 22 dəfə pozub

21.04.2019

Ukraynada prezident seçkilərinin ikinci turunda səsvermə başlayıb

21.04.2019

Sabahdan Formula 1 ilə əlaqədar avtomobillərin hərəkəti məhdudlaşdırılacaq yolların SİYAHISI

21.04.2019

PSJ klubu "Monako" ilə oyuna 500 yanğınsöndürən dəvət edib

21.04.2019

Bu gün 29 şəhər və rayonda 22 min 748 şagird imtahan verəcək

21.04.2019

Türkiyədə son 117 ildə 210 güclü zəlzələ baş verib

21.04.2019

"Yuventus" vaxtından əvvəl İtaliya çempionu olub

21.04.2019

Sumoçumuz Avropa çempionatında qızıl medal qazanıb

20.04.2019

Qar 60-dan çox kəndin yolunu bağladı

20.04.2019

İndi də İsfəndiyar Axundovun qardaşı oğlu... 

20.04.2019

Azərbaycana qış geri döndü – Bakıya yağış, bölgələrə qar, dolu YAĞDI - VİDEO

20.04.2019

Yaxın Şərqdə iki təhlükəli proses: dağıdıcı trendlərin güclənməsi

20.04.2019

Sosial şəbəkə "bəyənmə"ləri yığışdırır - SƏBƏB

20.04.2019

3 alpinist İTKİN DÜŞDÜ: əşyaları tapıldı, özləri isə...

20.04.2019

Zakir Həsənov Türkiyə tərəfinə başsağlığı verib

20.04.2019

Elxan Ələsgərov: Ermənistan XİN rəhbəri işlətdiyi iki cümlədə azı yeddi səhvə yol verib

20.04.2019

DİQQƏT! Qaz sayğacınızda bu yazılar çıxırsa deməli...

20.04.2019

Makron Türkiyəni qəzəbləndirdi

20.04.2019

Yeni tikililərin işıq problemi daha tez həll olunacaq - QƏRAR

20.04.2019

Əlilliyə görə pensiyaların da elektron qaydada təyinatına başlanıb

20.04.2019

Elçin Əhmədov: Anti-Azərbaycan qüvvələrin ölkəmizə təzyiq göstərmək, onu öz yolundan döndərmək cəhdləri əbəsdir

20.04.2019

Türkiyədə yenə zəlzələ oldu

20.04.2019

“Azərbaycan dilinin Orfoqrafiya Normaları” təsdiq edilib

20.04.2019

İsrail Qəzza zolağına zərbələr endirib

20.04.2019

Poroşenko rəqibindən Vaşinqtona şikayət etdi

20.04.2019

"İdeal olmaq mümkün deyil" -Qvardiola

20.04.2019

Şimal bölgəsinin dağlıq ərazilərində temperatur mənfi 8 dərəcəyədək aşağı düşüb

20.04.2019

Bəzi geyimlər sağalmaz xəstəliklər yarada bilər - XƏBƏRDARLIQ - VİDEO

20.04.2019

İranın təhlükəsizlik naziri: ABŞ-ın casus şəbəkəsi aşkar edilib

20.04.2019

Ermənistan silahlı qüvvələri atəşkəsi 21 dəfə pozub

20.04.2019

Ukraynada prezident seçkilərinin ikinci turu ilə bağlı sükut günüdür

20.04.2019

Dolların aprelin 22-nə olan məzənnəsi 

20.04.2019

Yaponiya Olimpiya Oyunları zamanı ABŞ aviabazasından istifadə etmək istəyir

20.04.2019

Superliqada 29-cu tur başladı

20.04.2019

Dövlət Dil Komissiyası yanında Monitorinq Mərkəzi yaradıldı

19.04.2019

Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyeva sağlamlıq imkanları məhdud uşaq və gənclərin, sosial müəssisə sakinlərinin sərgisi ilə tanış olub

19.04.2019

Mixail Qorbaçov İndoneziyada keçirilən seçkilərdə məğlub olub

19.04.2019

Göyərtəsində 5 ton narkotik maddə aşkarlanan gəmi İzmir limanına gətirilib

19.04.2019

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı

19.04.2019

DİN: Külli miqdarda narkotik vasitə dövriyyədən çıxarılıb

19.04.2019

Azərbaycan Ordusunun nümayəndələri NATO-nun təlimində iştirak edib

19.04.2019

Aprelin 22-dən problemli krediti olan şəxslərə kompensasiya ödənişlərinin verilməsinə başlanacaq

19.04.2019

Müğənni Rüfət Axundov və Rəşad İlyasov məhkəməyə gəlmədi

19.04.2019

ABŞ Çavuşoğlunun təklifinə müsbət cavab verməyib

19.04.2019

Bakıda adam öldürməyə cəhddə təqsirləndirilən şəxsə ağır cəza

19.04.2019

Diqqət! Bu yollarda xətlənmə işləri aparılacaq