Qlobal təhlükəsizliyə əsas təhdidlər: dünya sisteminin böhrana sürüklənməsi

08:47 / 05.02.2019

Keçən ildə bütövlükdə dünyanın təhlükəsizliyi üçün təhdid yarada bilən hadisələrin baş verdiyindən bəhs edilir. Onları müxtəlif kriteriyalarla təsnifatlaşdırmaq olar. Biz həmin hadisələrin sırasından qlobal səviyyədə daha çox rezonans doğuran və ciddi təsir gücünə malik prosesləri seçməyə çalışdıq. Onların sistemli təhlili göstərir ki, sözün həqiqi mənasında dünya üçün ciddi risklər meydana gəlməkdədir. Burada ilk olaraq beynəlxalq hüquq normalarının pozulması müşahidə edilir. Özü də bunu dünyanın ən güclü dövlətləri edirlər. Hesab edirik ki, həmin məqam xüsusi bir təhdiddir. Çünki təcrübə göstərir ki, belə hallarda situasiyaya hətta BMT kimi beynəlxalq təşkilat da təsir göstərə bilmir. Deməli, bu fakt ayrıca riskdir. Eyni zamanda, 2018-ci ildə digər hadisələr də qlobal böhranın yaranmasına təkan verib. Problemin bu aspekti üzərində geniş dayanmağa ehtiyac gördük.

ABŞ-Rusiya-Çin xətti: əsas gərginlik mənbəyi

Ekspertlər 2018-ci ildə qlobal miqyasda böhranın yaranmasına təkan verən hadisələri müəyyənləşdirməyə çalışırlar. Reallıqda bu barədə dəqiq fikir bildirmək xeyli çətindir. Çünki bir hadisə hansısa dövlətin maraqları baxımından böhran yarada, digəri üçün fərqli məna daşıya bilər. Ancaq bütövlükdə beynəlxalq hüquq normalarına uyğunluq kontekstində geosiyasi hadisələri təsnifatlaşdırmaq mümkündür. Belə ki, konkret hadisə beynəlxalq aləmdə qəbul edilmiş hüquqi normalara uyğun olur, ya da olmur. Bu baxımdan 2018-ci ildə hansı geosiyasi proseslərin özündə hüquqi, siyasi, iqtisadi və hərbi risk daşıdığı ilə əlaqədar analiz aparmaq və proqnoz vermək mümkündür.

İlk olaraq ABŞ-ın orta və qısa mənzilli raketlərin ləğv edilməsi ilə bağlı imzalanmış müqavilədən çıxmaq haqqında qərarı yada düşür. Bu müqavilə Amerika ilə SSRİ arasında imzalanmışdı. İndi Vaşinqton iddia edir ki, Moskva faktiki olaraq müqavilənin şərtlərini pozub və orta və qısa mənzilli raketlərin istehsalını genişləndirib. Onların yeni növlərini yaradıb, hətta döyüş meydanında belə istifadə edir. Kreml təbii ki, bunu təkzib edir. Ancaq reallıq ondan ibarətdir ki, beynəlxalq hüququn müddəaları pozulur. Dünyanın hərbi cəhətdən iki güclü dövləti bir-birini məhz bunda ittiham edirlər.

Məsələyə qlobal təhlükəsizliyin təmini aspektində baxdıqda, burada ən riskli məqam məhz iki supergücün beynəlxalq razılaşmaya əməl etməməkdə bir-birini qınamasından ibarətdir. Bu o deməkdir ki, söhbət həqiqi mənada beynəlxalq hüquq normalarının pozulmasından gedir (fərqi yoxdur, bunu konkret hansı tərəf edir). Deməli, geosiyasi-hərbi aspektdə dünyanın təhlükəsizliyi üçün riskli situasiya yaranıb.

Ekspertlər bu məqamı vurğulayırlar. Onlar hesab edirlər ki, dünya yenidən "soyuq müharibə"yə, yeni silahlanma yarışına və böyük dövlətlərin ixtilafları mərhələsinə qayıda bilər. Hətta bir sıra ekspertlər hazırkı vəziyyəti keçən əsrin 30-cu illərində özünü göstərən dünya böhranı mərhələsi ilə müqayisə edirlər. Bu da birbaşa yeni dünya savaşının meydana gəlməsi riskinin mövcudluğunu ifadə edir.

Həmin bağlılıqda başqa bir faktı – Amerikanın İranla imzalanmış və nüvə silahı ilə bağlı olan sazişdən çəkilməsini vurğulamaq lazım gəlir. Bu da kifayət qədər təhlükəli hadisədir. Bütün dünyanı qarışdıra biləcək və yeni risklər meydana atacaq olaydır. Məsələ ondan ibarətdir ki, İranla imzalanan sazişdən çıxmaq, avtomatik olaraq bu ölkəyə qarşı sanksiya siyasətini bərpa etmək deməkdir. Bu isə bir tərəfdən Yaxın Şərqdə geosiyasi-hərbi qarşıdurmanı radikal müstəviyə atır, digər tərəfdən isə çoxlu sayda şirkətin maliyyəsinə ciddi zərbə vurur.

Avropanın bir neçə inkişaf etmiş dövləti Vaşinqtonun bu qərarına qarşı çıxaraq etirazlarını bildirdilər. Lakin ABŞ rəhbərliyi təzyiqlərlə onları yerində oturtdu. İndi faktiki olaraq bir neçə böyük şirkət və banklar İranla işləməkdən imtina ediblər. Hətta Rusiyanın enerji sahəsində işləyən şirkətləri belə Amerika sanksiyasına uymağa məcbur qalıblar. Belə təsəvvür var ki, bu proses davam edəcək.

ABŞ-ın İranla imzalanan sazişdən çıxmasının qlobal fəsadlarından biri də Yaxın Şərqdə daha mürəkkəb geosiyasi mənzərənin yaranmasıdır. Burada Vaşinqton İrana qarşı koalisiya yaratmaqla məşğuldur. Bir neçə dövləti birləşdirməli olan bu addım regionda kifayət qədər böyük risklər meydana gətirəcək. Hər şeydən öncə, region ölkələri arasında müharibə təhlükəsi özünü göstərir. Müsəlman ölkələri bir-birinə düşmən olur. Bu işi təşkil edənlər isə kənarda qalırlar. Ancaq qloballaşma mərhələsində belə bir addımın dünyanın təhlükəsizliyi üçün nə dərəcədə böyük təhdid yaratdığını anlamaq çətin deyil. Bizcə, 2018-ci ildə dünya üçün ciddi risklər yaradan hadisələr sırasında bu məsələ xüsusi yer tutur.

Digər təhlükəli proses faktiki olaraq ABŞ-la Çin arasında ticarət savaşının başlamasıdır. Hər iki tərəf bir-birini ittiham edir. Amerika ilə Çin dövlət başçıları bir neçə dəfə həmin məsələni müzakirə etsələr də, konkret nəticə yoxdur. Vədlər verilir, lakin ortaya yeni maneələr çıxır. Belə görünür ki, iki böyük dövlətin 2018-ci ildə ticarət savaşına qədəm qoyması bütün dünya üçün ciddi təhdidə çevrilməkdədir. Artıq ekspertlər onun bir sıra təzahürlərindən bəhs edirlər.

Bu, Cənubi Çin dənizində hərbi vəziyyətin gərginləşməsi, Mərkəzi Asiyada terror təhlükəsinin artması və silah satışında mənasız rəqabətin daha da sərtləşməsindən ibarətdir. Bunlardan başqa, tərəflər kibersavaş da aparırlar. Bu sahədə onlar kifayət qədər geniş imkanlara malikdirlər. Vəziyyəti Pekinin ticarətdə bir sıra güzəştlərə getməsi də dəyişdirə bilməyib. Ticarət savaşı artıq Ümumdünya Ticarət Təşkilatına da sıçrayıb.

Avropa İttifaqı: "Köhnə qitə"nin yeni riskləri

Bütün bunların fonunda ABŞ Prezidenti Donald Trampın 2018-ci ilin son ayında Amerika qoşunlarının Suriyadan çıxarılması barədə bəyanatı ekspertlərin böyük marağına səbəb oldu. Onlar sual edirdilər ki, "doğrurdanmı Amerika Suriyadan çəkilir?". Çünki bu hadisə real olaraq Yaxın Şərqdə və deməli, dünyada gərginliyi azalda bilərdi. Ancaq hadisələrin gedişi göstərdi ki, bu məsələdə də dünya üçün ciddi risklər mövcuddur. Çünki D.Tramp, əslində, tamamilə başqa məqsəd güdürmüş.

Vaşinqton sadəcə olaraq Suriya hadisələrinə təsir üsulunu dəyişməyə çalışır. O, hesab edir ki, döyüş meydanından əsgərlərini çəkməlidir ki, onlar zərər görməsinlər. Əvəzində, meydana yerli radikal güclər yeridilir. Bunlar, əsasən, kürdlərdən təşkil edilmiş terror qruplarıdır. Onda belə çıxır ki, Amerika Yaxın Şərqdə faktiki olaraq yeni bir təhlükəli oyuna başlayır. Özünün yaratdığı terror qruplarını Yaxın Şərqin böyük dövlətləri ilə savaşa sürükləyir. Bunun bütün dünyada ciddi geosiyasi-hərbi risklərə səbəb olacağını sübut etməyə ehtiyac yoxdur. Ekspertlər hesab edirlər ki, həmin plan baş tutsa, Amerika Afrikadan tutmuş Çinə qədər geniş bir ərazidə terror dalğası yarada bilər. Bu da beynəlxalq böhran formalaşdırmaq deməkdir. Dünya uzun illər bu təhdidi aradan qaldırmaq üçün çapalaya bilər.

Bunlarla yanaşı, 2018-ci ildə dünya təhlükəsizliyinə risk yaradan proseslər yalnız ABŞ-Rusiya-Çin xəttində meydana gəlməyib. Ekspertlər Avropa İttifaqı məkanında da qlobal miqyasda təhlükə yaratmaq potensialına malik hadisələrin baş verdiyini də vurğulayırlar. Burada ilk olaraq Fransada "sarı jiletlilər" hərəkatını və onunla yanaşı "Breksit" ətrafında yaranmış vəziyyəti göstərmək olar.

Fransa sözün həqiqi mənasında inqilabın astanasındadır. Keçən ilin dekabrında vüsət alan etiraz hərəkatı 2019-cu ilin ilk günlərindən yenidən kükrəyib. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu etiraz dalğası yatırılmasa, Fransada xaos yaranacaq. Artıq etirazçılar Prezident Emmanuel Makronun yay rezidensiyasını zəbt etməyə cəhd göstəriblər. Onlar küçələrdə dağıdıcı hərəkətlər edir, polislə toqquşmalara gedir və E.Makronun istefasını tələb edirlər. Hökumət proseslərin kənardan idarə edildiyi barədə bəyanat verib. Konkret ünvan da göstərilir: Vaşinqton!

Aİ üçün "Breksit" də digər tərəfdən başağrısına çevrilib. 2018-ci ildə bu məsələ baş nazir Tereza Meyin siyasətdən getməsi barədə qərar qəbul etməsinə səbəb oldu. Onun fonunda Almaniyada Angela Merkelin də istefa qərarı beyinləri qarışdırdı. Bunlardan belə qənaət əldə edilir ki, Aİ-də qeyri-müəyyənlik getdikcə artır. Bu təşkilatın qlobal geosiyasi balansda rolu böyük olduğundan onun dünya təhlükəsizliyinə müəyyən dərəcədə xaos gətirə biləcəyindən danışmaq mümkündür. Hətta bir çox ekspertlər hesab edirlər ki, Avropa İttifaqı bir təşkilat kimi xeyli dərəcədə laxlaya bilər.

Bizcə, 2018-ci ildə qlobal geosiyasi dinamika aspektində bu hadisələr təsirli rol oynayıblar. Təbii ki, başqa təsnifat da ola bilər. Lakin birmənalı aydındır ki, vurğulanan proseslər qlobal təhlükəsizliyin xeyrinə deyil. Onlar özlərində kifayət qədər ciddi risklər daşıyırlar. Bu baxımdan həmin hadisələrin 2019-cu ildə dünya geosiyasi mühitinə hansı təsirləri göstərəcəklərini izləmək xeyli maraqlı olardı.

Newtimes.az


Etiket:

Strategiya.az

Xəbərlər
21.04.2019

Azərbaycan komandası AGF Junior Trophy beynəlxalq turnirində beş halqa ilə qrup hərəkətlərində qızıl medal qazanıb

21.04.2019

Sabahın hava proqnozu

21.04.2019

Çaylarda sululuq səviyyəsi dəyişib

21.04.2019

Şri-Lankada törədilən partlayışlarda 25 nəfər ölüb

21.04.2019

Ermənistan silahlı qüvvələri atəşkəsi 22 dəfə pozub

21.04.2019

Ukraynada prezident seçkilərinin ikinci turunda səsvermə başlayıb

21.04.2019

Sabahdan Formula 1 ilə əlaqədar avtomobillərin hərəkəti məhdudlaşdırılacaq yolların SİYAHISI

21.04.2019

PSJ klubu "Monako" ilə oyuna 500 yanğınsöndürən dəvət edib

21.04.2019

Bu gün 29 şəhər və rayonda 22 min 748 şagird imtahan verəcək

21.04.2019

Türkiyədə son 117 ildə 210 güclü zəlzələ baş verib

21.04.2019

"Yuventus" vaxtından əvvəl İtaliya çempionu olub

21.04.2019

Sumoçumuz Avropa çempionatında qızıl medal qazanıb

20.04.2019

Qar 60-dan çox kəndin yolunu bağladı

20.04.2019

İndi də İsfəndiyar Axundovun qardaşı oğlu... 

20.04.2019

Azərbaycana qış geri döndü – Bakıya yağış, bölgələrə qar, dolu YAĞDI - VİDEO

20.04.2019

Yaxın Şərqdə iki təhlükəli proses: dağıdıcı trendlərin güclənməsi

20.04.2019

Sosial şəbəkə "bəyənmə"ləri yığışdırır - SƏBƏB

20.04.2019

3 alpinist İTKİN DÜŞDÜ: əşyaları tapıldı, özləri isə...

20.04.2019

Zakir Həsənov Türkiyə tərəfinə başsağlığı verib

20.04.2019

Elxan Ələsgərov: Ermənistan XİN rəhbəri işlətdiyi iki cümlədə azı yeddi səhvə yol verib

20.04.2019

DİQQƏT! Qaz sayğacınızda bu yazılar çıxırsa deməli...

20.04.2019

Makron Türkiyəni qəzəbləndirdi

20.04.2019

Yeni tikililərin işıq problemi daha tez həll olunacaq - QƏRAR

20.04.2019

Əlilliyə görə pensiyaların da elektron qaydada təyinatına başlanıb

20.04.2019

Elçin Əhmədov: Anti-Azərbaycan qüvvələrin ölkəmizə təzyiq göstərmək, onu öz yolundan döndərmək cəhdləri əbəsdir

20.04.2019

Türkiyədə yenə zəlzələ oldu

20.04.2019

“Azərbaycan dilinin Orfoqrafiya Normaları” təsdiq edilib

20.04.2019

İsrail Qəzza zolağına zərbələr endirib

20.04.2019

Poroşenko rəqibindən Vaşinqtona şikayət etdi

20.04.2019

"İdeal olmaq mümkün deyil" -Qvardiola

20.04.2019

Şimal bölgəsinin dağlıq ərazilərində temperatur mənfi 8 dərəcəyədək aşağı düşüb

20.04.2019

Bəzi geyimlər sağalmaz xəstəliklər yarada bilər - XƏBƏRDARLIQ - VİDEO

20.04.2019

İranın təhlükəsizlik naziri: ABŞ-ın casus şəbəkəsi aşkar edilib

20.04.2019

Ermənistan silahlı qüvvələri atəşkəsi 21 dəfə pozub

20.04.2019

Ukraynada prezident seçkilərinin ikinci turu ilə bağlı sükut günüdür

20.04.2019

Dolların aprelin 22-nə olan məzənnəsi 

20.04.2019

Yaponiya Olimpiya Oyunları zamanı ABŞ aviabazasından istifadə etmək istəyir

20.04.2019

Superliqada 29-cu tur başladı

20.04.2019

Dövlət Dil Komissiyası yanında Monitorinq Mərkəzi yaradıldı

19.04.2019

Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyeva sağlamlıq imkanları məhdud uşaq və gənclərin, sosial müəssisə sakinlərinin sərgisi ilə tanış olub

19.04.2019

Mixail Qorbaçov İndoneziyada keçirilən seçkilərdə məğlub olub

19.04.2019

Göyərtəsində 5 ton narkotik maddə aşkarlanan gəmi İzmir limanına gətirilib

19.04.2019

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı

19.04.2019

DİN: Külli miqdarda narkotik vasitə dövriyyədən çıxarılıb

19.04.2019

Azərbaycan Ordusunun nümayəndələri NATO-nun təlimində iştirak edib

19.04.2019

Aprelin 22-dən problemli krediti olan şəxslərə kompensasiya ödənişlərinin verilməsinə başlanacaq

19.04.2019

Müğənni Rüfət Axundov və Rəşad İlyasov məhkəməyə gəlmədi

19.04.2019

ABŞ Çavuşoğlunun təklifinə müsbət cavab verməyib

19.04.2019

Bakıda adam öldürməyə cəhddə təqsirləndirilən şəxsə ağır cəza

19.04.2019

Diqqət! Bu yollarda xətlənmə işləri aparılacaq