İran regionda geosiyasi faktor kimi: ABŞ-Aİ-Rusiya "üçbucağı"nın ziddiyyətləri fonunda

08:12 / 21.05.2019

Yaxın Şərqdə vəziyyətin mürəkkəb olaraq qalması müxtəlif geosiyasi "oyunlar"ı meydana gətirməkdədir. Amerikanın İrana qarşı sanksiyaları gücləndirməsi və ona hərbi-informasiya təzyiqləri etməsi digər böyük gücləri də hərəkətə gətirib. Bu proses Mayk Pompeonun Avropa və Rusiya turnesindən sonra yeni dinamika alıb. Onun ardınca Avstriyanın prezidenti Aleksander Van der Bellen Soçiyə gedib. Onun Rusiya prezidenti ilə söhbətində əsas məsələ yenə də İran olub. Brüsselin bu məsələ ilə bağlı konkret təklifləri vardır. Ancaq Vladimir Putin fərqli düşündüyünü ifadə edib. Bununla həm Avropanın İranla bağlı narahatlığı, həm də Rusiyanın özünü başlıca geosiyasi güc kimi aparmağa başlaması ekspertlərin diqqətindən yayınmayıb. Bu bağlılıqda yaranmış vəziyyətin geosiyasi təhlili üzərində dayanmağa ehtiyac görürük.

Vaşinqtondan sonra Brüssel: Soçidəki görüşlər

Amerikanın İranla bağlı son dövrlərdə atdığı sərt addımların qlobal və regional geosiyasi proseslərə təsirinin əlamətləri artıq hiss edilir. Ekspertlər hesab edirdilər ki, bu təsirlər başlıca olaraq gərginləşmə istiqamətində olacaq. Görünür, onlar haqlı imişlər. Bu məsələ ətrafında böyük geosiyasi güclərin yeni səviyyədə manevrləri start götürüb. O cümlədən Avropa İttifaqı Rusiya ilə İran problemi ətrafında müzakirələrə başlayıb. Avstriya prezidentinin Soçidə Vladimir Putinlə görüşməsi və orada birbaşa İranla əlaqədar fikir mübadiləsi aparması bunun konkret əlamətlərindəndir.

Soçidə Avstriya prezidentinin əməkdaşlıqla bağlı təklifinə Rusiyanın dövlət başçısı diplomatik ibarələrlə cavab verib ki, İranın əvəzinə qərar qəbul edə bilməz və Rusiya "yanğınsöndürən deyil ki, hər yerdə hər şeyə vaxtında müdaxilə edə bilsin". Yəni İran elə məsələdir ki, öncə qlobal miqyasda böyük dövlətlər onun barəsində ortaq fikrə gəlməlidirlər. Və Rusiya heç zaman Tehrana güc tətbiq etməklə və ya təzyiq göstərməklə onu Vaşinqtonun iradəsini qəbul etməyə məcbur edə bilməz.

Rusiya, ümumiyyətlə, İrana münasibətdə bu formatı məqbul hesab etmir. V.Putin həm M.Pompeoya, həm də Avstriya prezidentinə Kremlin problemə öz baxışı olduğunu çatdırıb. Moskva müstəqil və əsas geosiyasi oyunçulardan biri kimi, maraqlarının təmin olunduğu formata razı ola bilər. Bu səbəbdən istər Amerika, istərsə də Aİ öncə bütövlükdə dünyaya baxışlardakı incəlikləri araşdırıb, ortaq nəticəyə gəlib, ümumi qərara gəlsələr, həmin əsasda hərəkət edib, İran məsələsini həll etmək olar.

Bununla Qərb siyasi xadimlərinin Soçiyə dalbadal gəlmələrinin başlıca səbəbi aydın olur. Onlar İran məsələsində Kremllə ortaq mövqeyə gəlməyi hədəfləyiblər. Bu isə nəinki İranın, hətta bütün Yaxın Şərqin siyasi taleyini həll etmək deməkdir. Hələlik tərəflərin heç bir ortaq fəaliyyət planı yoxdur. Lakin aydın olur ki, ABŞ-ın öz mövqeyi var və Aİ də həmin mövqe ilə razı deyil. Belə ki, Avropa açıq bəyan edir ki, İranla nüvə sazişi qalmalıdır və bu, xilas yoludur. Əks halda, Yaxın Şərqlə yanaşı, Avropada da sabitliyə ciddi təhlükələr meydana gələ bilər. O cümlədən İranın ballistik nüvə raketlərinə sahib olması ciddi geosiyasi gərginlik yarada bilər (qərblilərin məntiqi ilə).

Moskva isə həm İranın nüvə planlarına təmkinlə yanaşır, həm də avropalıların nə istədiklərini yaxşı bilir. Bu da İran məsələsində böyük dövlətlərin ortaq fəaliyyəti ehtimalını çox aşağı salır. Lakin yenə də müxtəlif səviyyələrdən Rusiya ilə Aİ-nin birgə fəaliyyət göstərməsinə çağırışlar eşidilir (bax: məs., Андрей Кортунов, Мишель Дюкло. Иран на Ближнем Востоке: часть проблемы или часть решения? / РСМД, 13 may 2019).

Həmin bağlılıqda ekspertlər hesab edirlər ki, İranı "aldanmış kəvakib" vəziyyətinə salmaq kimsənin xeyrinə deyil. Bunun siyasi, tarixi, geosiyasi və mədəni səbəblərini göstərməyə çalışırlar. İdeya bundan ibarətdir ki, İran tarixən Yaxın Şərqlə sıx bağlı olub və onu indi oradan kənarda tutmaq mümkün deyildir. Vaşinqtonun bu istiqamətdə addımlar atması isə bütövlükdə regionu və dünyanı təhlükəyə atır. Belə ki, Yaxın Şərqdə kifayət qədər gücə malik olan İran bir çox yerlərdə dağıdıcı fəaliyyət göstərə bilər. Deməli, Avropa və Rusiya məsələnin bu tərəfinə diqqət yetirməlidirlər. Konkret olaraq, İran regionun əhəmiyyətli dövlətlərindən biri kimi qəbul edilməli və Yaxın Şərqdə onun geosiyasi rolu müəyyənləşməlidir. Müəyyənləşmə altında ekspertlər hər şeydən öncə İranın regiondakı təsirlərinin sərhədlərinin qoyulmasını nəzərdə tuturlar. Bunun adi dildə ifadəsi ondan ibarətdir ki, Avropa, Rusiya və Çin İranın müasir mərhələdə geosiyasi rolunu müəyyənləşdirib, onu nəzarət altında saxlamağı təmin etməlidirlər (bax: əvvəlki mənbəyə).

Tehran üçün üç addım: Yaxın Şərqin "geosiyasi ağaları"

Bunun üçün ilkin addım nüvə sazişini xilas etməkdən ibarət olmalıdır. Çünki Tehranın nüvə silahına malik olması böyük dövlətlər üçün təhlükədir. Nüvə istiqamətində tədqiqatların dayandırılması isə həm İranın aqressivliyinin qarşısını alar, həm də onu Avropa, Rusiya və Çinlə əməkdaşlığa açıq saxlayar.

İkinci addım kimi İranın Suriyadakı rolu ilə bağlı qarşılıqlı anlaşma əldə etmək düşünülə bilər. Bu məsələyə ekspertlər ciddi əhəmiyyət verirlər. Tehranın Suriyadan tamamilə sıxışdırılması mümkün deyil. Moskva bu addıma heç getməz də. Çünki İran regionun yeganə dövlətidir ki, Dəməşq onun ölkədə hərbi mövcudluğuna razıdır. İran həm də Rusiyanın orada müttəfiqi, Astana prosesinin iştirakçısıdır. Tehran Bəşər Əsəd ordusuna indi də böyük kömək edir. Əslində, ekspertlərin fikrinə görə, həmin ordu sıralarında İrandan olan hərbçilər üstünlük təşkil edirlər.

Bütün bunların fonunda İranı Suriyadan geosiyasi və hərbi qüvvə olaraq necə ata bilərlər? Amerika və İsrail məhz buna çalışırlar. Nəticədə, regionda gərginlik daha da çoxalır. Təbii ki, Avropanın bu cür düşünməsi təəccüblü deyil. Ancaq əsas məsələ yenə də İranın Suriyadakı varlığının məzmun və miqyasının kim tərəfindən müəyyənləşdirilməsindədir. Avropa arzulayır ki, bu məsələdə də ip Aİ ilə Rusiyanın əlində olsun. Tehran üçün kənardan sərhəd müəyyənləşdirsinlər və o, ona sözsüz əməl etsin. İranın belə bir mövqeni qəbul etməsi mümkünsüz görünür.

Üçüncü addım kimi İranın regionun gələcək təhlükəsizlik sistemində yeri və rolunu müəyyənləşdirmək nəzərdə tutulur (bax: əvvəlki mənbəyə). Bu bənd daha çətin, lakin ən əhəmiyyətli hesab edilir. İranı hər hansı bir şəkildə Yaxın Şərqin gələcək təhlükəsizlik sistemində nəzərdə tutmaq, faktiki olaraq, bu sistemi yaratmamaq deməkdir. Heç bir arqument bu tezisi dəyişə bilməz. Bunun tarixi, siyasi, geosiyasi və hərbi səbəbləri vardır.

Ancaq hesab edilir ki, İranın da daxil olduğu "inklüziv kollektiv təhlükəsizlik sistemi"nin hətta 3-5 ilə yaranması çox çətindir. Buna baxmayaraq, "Rusiya və Avropanın belə bir sistemə ortaq baxışının olması mühüm nailiyyət və həm Tehran, həm də onun regiondakı rəqibləri üçün aydın siqnal olardı" (bax: əvvəlki mənbəyə). Görünür, bu mesajda əsas məqam ABŞ-la İran arasındakı münaqişənin Yaxın Şərqin taleyində həlledici olmaya da bilməsindən ibarətdir. Bu kontekstdə Avropa ilə Rusiya İranla region dövlətləri arasında etibarlığı artıra biləcək incə addımlar ata bilərlər. Konkret deyilsə, Avropa Rusiyanı öz yanına çəkib, Vaşinqtonun planlarını pozmağı təklif edir.

Bütün bunlar təbii ki, maraqlı olduğu qədər də düşündürücüdür. Çünki hiss olunur ki, İran məsələsi ətrafında bütövlükdə Yaxın Şərqdə geosiyasi mənzərənin yenidən formatlaşdırılması prosesi meydana gəlir. Burada görünən başlıca məqam ondan ibarətdir ki, regionun taleyini yerli xalqların və dövlətlərin deyil, kənarda olan böyük geosiyasi güclərin müəyyənləşdirməsinin vacibliyi kursu seçilib. Bu baxımdan kənar qüvvənin Amerika, Aİ, Rusiya və ya Çin olmasının elə bir əhəmiyyəti yoxdur. Yanaşmanın fəlsəfəsi İkinci dünya müharibəsindən sonrakı ab-havanın saxlandığına dəlalət edir. Supergüclər indi də özlərini yeni müharibənin qalibləri kimi aparmağa çalışır və bu mövqedən çıxış edərək dünyanın istənilən regionunda özlərinə uyğun bölgü aparmağı düşünürlər.

Məsələn, onlar istəyirlər ki, regionun geosiyasi düzəni "belə olsun", İranın oradakı rolu "elə olsun", filan dövlətlər də filanlarla "barışsın" və s. Bu göstərişi verənlər də növbəti dəfə dünyanın aparıcı kəsimi kimi qalsınlar və bir neçə ildən sonra hər şey yenidən başlasın: dünyanı yenidən bölmək üçün müsəlmanların canına daraşsınlar!

Şübhə yoxdur ki, bu cür düşüncə bəşəri deyil və milyonlarla insanın yeni fəlakətlərə sürüklənməsinə yol açır. Yaxın Şərqin taleyini regionda yerləşən dövlətlər və orada yaşayan xalqlar müəyyən etməlidirlər. Kənardakılar müdaxilə etməməlidirlər. Suriya necə dövlət olacaq və ya İraqda hansı quruluş seçiləcək, İranda hansı silahlar istehsal olunacaq kimi məsələlər həmin dövlətlərin daxili işləridir!

Newtimes.az


Etiket:

Strategiya.az

Xəbərlər
20.06.2019

"Ermənistanın regional təhdidi" mövzusunda Beynəlxalq Forum keçirib

20.06.2019

İyunun 23-də I və IV ixtisas qrupları üzrə qəbul imtahanı keçiriləcək

20.06.2019

Gömrük nəzarətinə bəyan edilməyən siqaretlərin ölkəyə gətirilməsi cəhdinin qarşısı alınıb

20.06.2019

Bugünkü hərracda manatın ortaçəkili məzənnəsi 1,7000 səviyyəsində formalaşıb

20.06.2019

Müəllimlərin işə qəbulu üzrə müsabiqəyə start verilir

20.06.2019

Kaşıkçı qətlinin səs yazısı yayıldı: İlk dəfədir, cəsədi yerdə kəsirəm

20.06.2019

Paytaxtın bu yolunda rənglənmə işləri aparılacaq

20.06.2019

Messi qol vurdu, Argentina heç-heçə etdi

20.06.2019

Gülnara Kərimovanın xaricdəki aktivləri geri qaytarılır

20.06.2019

Qanunsuz saxlanılan odlu silahlar və artan insidentlər – VİDEO

20.06.2019

Azərbaycanda əmək pensiyalarının artırılması üçün qanunvericiliyə dəyişiklik edilir

20.06.2019

ABŞ-ın İran üzrə xüsusi nümayəndəsi Yaxın Şərqə səfər edib

20.06.2019

Məmmədyarov Vaşinqtonda həmsədrlərlə görüşdü

20.06.2019

Gömrük nəzarətinə bəyan edilməyən müxtəlif məhsullar aşkarlanıb

20.06.2019

Ali təhsil müəssisələrinə imtahansız qəbul olmaq istəyən 1881nəfərin ərizəsi təsdiqlənib

20.06.2019

Gəncədə xəstəxananın həyətində yüksək dozada narkotik qəbul edən şəxs öldü

20.06.2019

Neftin qiyməti bahalaşıb

20.06.2019

“Azeri Light”ın bir barreli 63,47 dollara satılır

20.06.2019

Mingəçevirdə 2 otaqlı mənzil yanıb

20.06.2019

Dövlət qulluğunda inzibati rəhbər vəzifələr üzrə müsabiqənin test imtahanına qeydiyyat başlanıb

20.06.2019

İyunun 20-də xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri

20.06.2019

Atəşkəs 20 dəfə pozulub - İriçaplı pulemyotlarla

20.06.2019

"Milan"da yeni baş məşqçi - rəsmi

20.06.2019

Rusiyada 70 karat çəkidə olan almaz daşına “Saxalin” adı verilib

20.06.2019

İran ABŞ-a məxsus PUA-nı vurub

20.06.2019

Yunan-Roma güləşi üzrə Azərbaycan yığması Avropa ikincisi olub

20.06.2019

Lənkəranda tank əleyhinə 3 ədəd mina aşkarlanıb

20.06.2019

Elmar Məmmədyarov ABŞ Dövlət Katibinin Avropa və Avrasiya məsələləri üzrə köməkçisi ilə görüşüb

20.06.2019

Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi ölkə ərazisində fitosanitar müşahidələri davam etdirir

20.06.2019

Cənubi Koreya müharibə zamanı məcburi əməyə görə Yaponiya ilə danışıqların şərtlərini açıqlayıb

19.06.2019

Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyeva paytaxtın 4 və 3 nömrəli internat məktəblərində olub

19.06.2019

ABŞ-ın Federal Ehtiyyatlar Sistemi baza faiz dərəcəsini dəyişilməz saxlayıb: 2,25-2,5%

19.06.2019

Elmar Məmmədyarov Con Boltonla Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanmasını müzakirə edib

19.06.2019

Magistraturaya qəbul üçün keçirilmiş müsabiqənin nəticələri açıqlanıb

19.06.2019

Yaxın Şərq: dörd istiqamətdə geosiyasi gərginlik 

19.06.2019

"Kaspi" liseyi bu il növbəti məzunlarını buraxdı - VİDEO

19.06.2019

Bakıda 40 min manatlıq qızıl-zinət əşyaları oğurlanıb

19.06.2019

Məmməd Məmmədov idarə etdiyi “Vaz 2106” markalı avomobillə saxlanılıb

19.06.2019

Daxili İşlər Nazirliyi sürücülərə müraciət edib

19.06.2019

Prezident İlham Əliyev: Azərbaycan müxtəlif mədəniyyətlərin ahəngdar münasibətlərinə və humanitar əməkdaşlıq ideyalarına hərtərəfli dəstək verir

19.06.2019

Dövlət Taxıl Fondu üçün 2019-cu ildə ölkədə istehsal olunmuş yüksək keyfiyyətli ərzaqlıq buğdanın tədarükünü elan edilir

19.06.2019

Elman Nəsirov: Son sərəncamlar bir daha göstərdi ki, Prezidentin siyasətinin mərkəzində Azərbaycan vətəndaşının rifahı dayanır

19.06.2019

Baş prokuror Türkiyənin Baş Ombudsmanı ilə görüşüb

19.06.2019

"Facebook"dan YENİLİK: maliyyə sektorunu silkələyəcək

19.06.2019

Sona Vəliyeva ilə "Könül Dünyamız" - Video

19.06.2019

Artilleriya rəisləri ilə toplanış keçirildi - VİDEO

19.06.2019

Azərbaycanda 3 palçıq vulkanının püskürməsi gözlənilir

19.06.2019

Bu avtobusların hərəkətində dəyişiklik edilib

19.06.2019

İŞİD taktika dəyişir: yeni terror dalğası mümkündür

19.06.2019

Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzinin baş direktoru Rusiyada elmi jurnalın redaksiya heyətinə üzv seçilib