Yeni qüvvələr nisbəti: ABŞ-Aİ-Rusiya-Çin-Hindistan xəttinin qeyri-müəyyənlikləri və riskləri

09:47 / 05.08.2019

Qlobal geosiyasi proseslərin hərəkət vektoru və dinamikasında köklü dəyişikliklərin müşahidə edildiyi haqqında ekspertlər fikir bildirirlər. Bu zaman bütöv mənzərəni çox fərqli parametrlər üzrə təsvir etməyə çalışırlar. Belə bir tezis irəli sürülür ki, böyük geosiyasətdə həm iştirakçıların tərkibi yenilənir, həm də vəziyyət daha da mürəkkəbləşir. Konkret olaraq, getdikcə daha çox mütəxəssis Hindistanı dünya miqyaslı proseslərin əsas oyunçularından biri kimi təqdim edir. Bununla yanaşı, Çinin sürətli inkişafı, ABŞ-ın Aİ, Rusiya və Çinlə getdikcə daha çox ziddiyyətli məqamlara baş vurması ayrıca vurğulanır. Bu iki prosesin fonunda müasir dünya siyasətinin qeyri-müəyyənliklərə daha çox meyl etməsi tezisi irəli sürülür. Bütün bunların prizmasından dünyada yaranmış mənzərəni təhlil etməyə ehtiyac görürük.

Münasibətlərin dinamikası: fərqli müstəviyə keçir

Beynəlxalq səhnədə qüvvələr nisbətinin sürətlə dəyişdiyini ekspertlər getdikcə daha tez-tez vurğulamağa başlayıblar. Gətirilən arqumentlərə baxdıqda, aydın olur ki, onların bu cür proqnoz verməyə əsasları kifayət qədərdir. Qlobal geosiyasi dinamikaya birbaşa təsir edə bilən güclər arasında münasibətlər sürətlə dəyişir. Bunun fonunda digər güclər də qruplaşaraq ümumi mənzərəyə təsir etməyə cəhd göstərirlər. Hər iki gücün ortaq təsiri isə digər qüvvələrin manevrlərinin sürətləndirilməsi zərurətini ortaya qoyur. Nəticədə, mürəkkəb bir mənzərə əmələ gəlir ki, onun əsas xarakteristikası da qeyri-müəyyənlik və risklərin artması olur.

Qeyri-müəyyənlik hazırda qlobal siyasətdə ciddi rol oynayan parametr kimi qəbul edilir. O cümlədən heç kəs təminat verə bilmir ki, çoxsaylı faktorlardan hansı nə zaman həlledici rol oynayacaq. Hətta sırf təsadüf sayıla biləcək və ya ciddi hesab edilməyən bir amil bütövlükdə mənzərəni dəyişə bilər. Bunun nümunələri kimi İtaliyada "Beş ulduz" hərəkatının uğurlarını, Ukraynada Vladimir Zelenskinin qələbəsini, Fransada Marin Le Penin populyarlığının artmasını, Böyük Britaniyada Naycel Fərəcin daha çox tərəfdar qazanmasını göstərmək olar. Bütün bu misallar Avropada qanunauyğunluq hesab edilən proseslərdən "kənara çıxmaları" ifadə edir. Yəni Avropa siyasi mühiti dəyişir. Özü də öncədən proqnozlaşdırılmayan istiqamətdə yeniləşir.

Daha maraqlısı odur ki, bu kimi proseslər dünyanın böyük gücləri arasında münasibətlərin transformasiyası ilə müşayiət olunur. Ekspertlər bu keyfiyyətdə ABŞ, Aİ, Rusiya, Çin və Hindistan arasında mövcud olan münasibətlərin dinamikasını nəzərdə tuturlar. ABŞ-Aİ-Rusiya-Çin "ənənəvi dördlüyü"nə Hindistanın əlavə edilməsi maraqlı haldır. Bu, başqa əlamətlərlə yanaşı, mübarizənin məkanının daha da genişləndiyini göstərir. Belə ki, artıq əsas mübarizə Avrasiya qitəsində getməlidir. Onun iştirakçılarından ikisi – Çin və Hindistan dünyanın ən çox insan ehtiyatına malik ölkələridirlər. Rusiya ən böyük ərazisi olan ölkədir. ABŞ və Aİ də yüksək texnologiyalara və iqtisadi-hərbi imkanlara malik nəhəng güclərdir.

Belə çıxır ki, yeni siyasi dinamikaya ancaq əsas iştirakçıların sayının artması təsir etməyəcək. Başlıca faktor ondan ibarətdir ki, müxtəlif parametrlərə görə sürətlə inkişaf edən beş fərqli güc mərkəzi qarşı-qarşıya durub. Bəli, məhz qarşı-qarşıya, çünki onların ortaq fəaliyyət göstərmək kimi bir davranışı gözə dəymir. Bu cür vəziyyətin fonunda qlobal geosiyasət kifayət qədər qeyri-müəyyən və mürəkkəb dinamikaya malik sistem təsiri bağışlayır.

Burada diqqəti çəkən məqam ondan ibarətdir ki, ənənəvi olaraq güclü müttəfiqlər sayılan ABŞ ilə Aİ arasında ciddi fikir ayrılıqları dərinləşir. Təkcə onu misal gətirək ki, bu ilin may ayının ortalarında Angela Merkel "Süddeutsche Zeitung" qəzetinə verdiyi müsahibədə açıq bəyan etmişdi ki, "Avropa güc toplamalı və üç çağırışa cavab verməlidir: Rusiyanın, Çinin və ABŞ-ın çağırışlarına". Bu, adi sözlər deyil, əksinə, arxasında çox ciddi faktorların dayandığı mövqedir. Təcrübə göstərir ki, son illər Amerika ilə Aİ arasında bir sıra prinsipial geosiyasi məsələlərdə fərqli mövqelər mövcuddur. Konkret olaraq, Vaşinqton Avratlantik məkanını parçalamaqla məşğuldur. İqlim və ticarət məsələlərində əbədi müttəfiqlər arasında ziddiyyətlər qalmaqdadır. ABŞ təhlükəsizlik sisteminin formalaşdırılmasında avropalılarla mühüm parametrlərdə razılaşmır. Bunlardan başqa, Amerika Rusiya və İran məsələlərində Aİ-yə təzyiqlərini davam etdirir. Çin ilə Avropa ölkələrinin ticari-iqtisadi əlaqələrini müstəqil qurması Vaşinqtonu qəzəbləndirir. Bunlarla yanaşı, Amerika Avropanın özünün ordusunun və təhlükəsizlik sisteminin olmasını qəbul etmək istəmir.

Konfiqurasiya dəyişir: qlobal trendlərin qarşılıqlı əlaqəsi

Aİ-Rusiya münasibətləri də özünəməxsus dramatizmlə müşayiət olunur. Rusiya ilə Ukrayna məsələsində ciddi ziddiyyətlər hələ də qalır. Son zamanlar isə Avropa ölkələri Rusiyanı onların daxili işlərinə qarışmaqda ittiham etməyə başlayıblar. Böyük Britaniyada iki keçmiş rus kəşfiyyatçısının zəhərlənməsi, Fransanın "sarı jilet"lər məsələsində Moskvanı günahlandırması, Avstriyada meydana çıxan məlum siyasi qalmaqal, Qərb mətbuatının Serbiya, Kosovo və bütövlükdə Balkan məsələsində Kremli ittiham edən məqalələr dərc etməsi bu baxımdan düşündürücü görünür. Hətta bir sıra Avropa ekspertləri hesab edir ki, Rusiya bütövlükdə Aİ-ni dağıtmağa çalışır.

Aİ-nin Çin ilə də xeyli çətinlikləri mövcuddur. Burada daha çox Çinin yeni texnologiyaları Avropadan qanunsuz çıxarması xatırlanır. Bir neçə ildir ki, Fransa, Almaniya, Böyük Britaniya siyasətçiləri çinlilərə anlatmaq istəyirlər ki, bu sahədə qanunla hərəkət etmək gərəkdir. Son illər müəyyən fərq meydana gəlsə də, ümumilikdə problemlər qalır. Bundan başqa, Çinin hərbi sahədə sürətli inkişafı Avropada təlaş yaradır. Aİ təhlükəsizliyin təmini üçün buna qarşı da nə isə bir tədbir görməlidir. İki böyük güc arasında Mərkəzi Asiya uğrunda gedən mübarizəni də unutmaq olmaz.

Əslində, Mərkəzi Asiyada Aİ ABŞ, Rusiya və Çinlə eyni zamanda mübarizə aparmalı olur. Təsadüfi deyil ki, bu təşkilat həmin regionla əməkdaşlığı nəzərdə tutan yeni strategiya təqdim edib. Orada dünyanın böyük gücləri ilə mübarizədə siyasi, hərbi, iqtisadi və ticari aspektlərlə yanaşı, ideoloji mübarizə də ciddi yer tutur. İdeoloji mübarizə isə daha çox Çinin təsirini azaltmaq kontekstində başa düşülür.

Beləliklə, təkcə Aİ-nin geosiyasi maraqları prizmasından bu təşkilatın Amerika, Rusiya və Çinlə münasibətində özünü göstərən mürəkkəb məqamların kifayət qədər olduğu məlum olur. Buraya getdikcə daha çox təsirə malik olan Hindistanı da əlavə etdikdə, vəziyyətin nə dərəcədə mürəkkəb olduğu aydınlaşır. Onu deyək ki, Narendra Modinin Hindistan parlamentinə seçkidə qalib gəlməsi, Dehlinin milliyyətçi siyasətini davam etdirəcəyi kimi qiymətləndirilir. Deməli, Hindistan öz maraqlarının təmin olunması üçün daha fəal mövqe tuta bilər. Bu isə onu dünya siyasətində əsas güclərdən biri kimi diqqətə almağın lazımlığını göstərir.

Eyni məntiqlə digər əsas geosiyasi oyunçular arasında münasibətlərin ümumi mənzərəsini yaratmaq olar. Bütöv halda bu mənzərə ziddiyyətli məqamlarla xarakterizə olunur. Və burada situasiyaların sürətli dəyişməsi müşahidə edilir. Onların hər birinə təsiri olan faktorlardan biri kimi isə dünyada Amerikaya olan münasibətin dəyişməsi ilə bağlı olması göstərilir. Belə ki, Fərid Zəkəriyyənin də fikrinə görə, getdikcə daha çox ölkənin Amerikanın siyasəti ilə razılaşmadığı müşahidə olunur. Hətta ABŞ-ın yaxın dostları belə ona olan münasibətini dəyişib.

Bu baxımdan "Pew Research Center" "beyin mərkəzi"nin 2015-ci illə müqayisədə ABŞ-a münasibəti dəyişən ölkələrdə apardığı sosioloji tədqiqat maraq doğurur. Alınan nəticələrə görə, Meksikada bu göstərici 49 faizdən 6 faizə düşüb, Kanadada o, 76 faizdən 25 faizə enib, Fransada isə 83 faizdən 9 faizə düşüb. Bundan başqa, birbaşa Amerikanın siyasətini tənqid edən siyasətçilərin sayı durmadan artır. Keçmiş siyasətçi Pyer Şöri (İsveç) hesab edir ki, "Vaşinqton Avropa İttifaqının ən pis düşmənləri ilə müttəfiqlik yaradır".

Bütün bunlar ona dəlalət edir ki, müasir mərhələdə qlobal miqyasda cərəyan edən sürətli dəyişmələr dünyanın geosiyasi mənzərəsində yeni risklər meydana gətirir. Qeyri-müəyyənliklərin artması fonunda bu prosesin dayanıqlı trendə çevrilməsi təhlükəsi göz önündədir. Onun aradan qaldırılması isə indiki zamanda çox çətin görünür. Çünki böyük qüvvələr arasında münasibətlərin aydınlaşdırılması prosesi başa çatmayıb. Əksinə, yeni oyunçuların meydana gəlməsi daha mürəkkəb bir vəziyyət yaradır. Onların fonunda isə güclərini getdikcə artıran bir sıra dövlətlərin yaratmaq istədikləri qruplar vardır. Belə çıxır ki, məsələ yalnız qüvvələr nisbətinin dəyişməsində deyil, həm də bu dəyişmənin dinamikasının özünün qeyri-müəyyənliyindədir. Bu ikiqat riskli situasiyadan dünya necə xilas ola bilər? Cavab hələ yoxdur.

Newtimes.az


Etiket:

Strategiya.az

Xəbərlər
19.09.2019

Tramp: Bir zənglə istənilən ölkəyə girə bilərik

19.09.2019

Səhiyyə Nazirliyi İsmayıllıda baş verən zəhərlənmə ilə bağlı: Yardım göstərilir

19.09.2019

Sərhəddə tutulan şəxs narkotiklə dolu çantanı çəpərin əks tərəfinə atdı

19.09.2019

Bakının Baş planının hazırlanması üzrə qurumlararası İşçi Qrupun növbəti iclası keçirilib

19.09.2019

Hacı Əliyev barədə hakimlər son qərarını açıqladılar - RƏSMİ

19.09.2019

Əfqanıstanda aviazərbələr nəticəsində ən azı 30 dinc insan həlak olub

19.09.2019

Yasamalda ağac kəsənlər barəsində məlumatlar şəhər prokurorluğuna göndərilib

19.09.2019

Sabah 34 dərəcə isti olacaq

19.09.2019

Nazir: TANAP-la indiyədək 2,5 milyard kubmetrdən çox təbii qaz göndərilib

19.09.2019

İmişlidə özlərini çaya atmaq istəyən qadın və oğlu xilas edilib

19.09.2019

Millimizin mövqeyi açıqlandı - yeni reytinq

19.09.2019

ABŞ və Səudiyyə Ərəbistanı neft obyektlərinə hücumda İranı ittiham edir, sübut isə yoxdur

19.09.2019

Yediyimiz dönərlər: Leş yığanlar əti 50 qəpiyə alırlar – VİDEO

19.09.2019

Ermənistanda istefaya göndəriləcək nazirlərin adları açıqlandı

19.09.2019

Nazir müavini: Azərbaycan Xəzəryanı ölkələrin hər biri ilə siyasi və iqtisadi sahədə sıx əməkdaşlıq edir

19.09.2019

“Azeri Light”ın bir barreli 67,33 dollara satılır

19.09.2019

Xaçmazda dəyərindən ucuz təklif olunan qızıllar oğurluq imiş

19.09.2019

Hava meteohəssas insanlarda narahatlıq yarada bilər

19.09.2019

Zakir Həsənov müşavirə keçirdi, təlimləri izlədi

19.09.2019

"Əsrin müqaviləsi"- Azərbaycanı qlobal dünya iqtisadiyyatının tərkib hissəsinə çevirən layihə

19.09.2019

İran prezidenti BMT Baş Assambleyasında iştirak etməyə bilər - Vizası yoxdur

19.09.2019

Azərbaycana aksiz markasız alkoqollu içkilər gətirən şəxs ifşa olunub

19.09.2019

Əhməd Cavadın həyatı film oldu - VİDEO

19.09.2019

“İTBAŞI” romanının 2-ci hissəsi çapdan çıxdı

19.09.2019

Bu rayonlarda direktor yerləri boşdur

19.09.2019

Ukrayna bütün təmas xətti boyunca qoşunlarını geri çəkir

19.09.2019

"Qarabağ" "Sevilya"ya qarşı 

19.09.2019

Atəşkəs snayperlərlə pozuldu - 19 dəfə

19.09.2019

Azərbaycanda “Qida təhlükəsizliyi haqqında” qanun qəbul olunacaq

19.09.2019

Bakıda iki küçədə hərəkət məhdudlaşdırılacaq

19.09.2019

Sentyabrın 19-da xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri

19.09.2019

Neft yenidən bahalaşıb

19.09.2019

Xətai rayonu ərazisində kompleks tədbirlər həyata keçirilir

19.09.2019

UEFA Çempionlar Liqasının qrup mərhələsinin birinici turu yekunlaşıb

19.09.2019

Bu ölkənin əhalisi son iki ildə 3 milyon nəfər azalıb

19.09.2019

Lənkəranda "Mercedes" "07" ilə toqquşdu, sürücü öldü

19.09.2019

Kürdəmirdə mağazadan 3 min manatlıq oğurluq edən şəxs saxlanılıb

19.09.2019

UEFA Çempionlar Liqasının birinci turunun ən yaxşı qolunun müəllifi kim olacaq?

19.09.2019

Xəzər dənizində zəlzələ olub

18.09.2019

 Mindən çox abonentin qaz təminatı dayandırılıb

18.09.2019

Prezidentin köməkçisi Əli Həsənov Türkiyənin ingilisdilli TRT WORLD kanalına müsahibə verib - Video

18.09.2019

Bakıda Üzeyir Hacıbəyli XI Beynəlxalq Musiqi Festivalının təntənəli açılış mərasimi olub

18.09.2019

Bakıda kirayə qalan 32 yaşlı qadın küçədə ürəyindən bıçaqlandı

18.09.2019

Elmar Məmmədyarov: Minsk Qrupunun üzvü kimi İtaliyanın Qarabağ münaqişəsini diqqətdə saxlaması vacibdir

18.09.2019

Polis inspektorunu təhqir edən sürücü həbs olunub

18.09.2019

"Deputatların əməkhaqqı artdı, amma pensiyada o artım olmadı. Bu məsələ həll ediləcək”

18.09.2019

Gələn ildən sosial müdafiə məqsədlərinə ayrılan vəsaitin həcminin 10 faiz artırılması ehtimal edilir

18.09.2019

Müvəkkil Hüquq Mərkəzi maarifləndirilmə tədbirlərini yekunlaşdırıb

18.09.2019

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

18.09.2019

Dilqəm və Şahbazla bağlı RƏSMİ AÇIQLAMA