Yeni qlobal böhran: dünyanı silkələyən iqtisadi faktorlar

11:21 / 05.08.2019

Mütəxəssislər yeni və uzunmüddətli iqtisadi böhran təhlükəsi barədə danışırlar. Müxtəlif "beyin mərkəzləri" və görkəmli ekspertlər bu prosesə təkan verən çox sayda səbəbləri göstərirlər. Onların analizləri göstərir ki, doğrudan da, müasir mərhələdə böhrana səbəb ola biləcək iqtisadi, ticari, maliyyə, siyasi və geosiyasi amillər mövcuddur. Hətta iqlim dəyişikliyinin belə dərin iqtisadi böhran yarada biləcəyi haqqında proqnozlar verilir. Bunlar küll halında dünya iqtisadiyyatında qeyri-müəyyənlik yaradır. Ekspertlər bu kontekstdə meydana gələn risklərdən bəhs edir, həmin sırada ABŞ və Çin iqtisadiyyatlarının inkişaf dinamikasının zəifləməsi və ya resessiyasını vurğulayır, onlarla bərabər, Avropa iqtisadiyyatında meydana çıxmaqda olan bir sıra riskli faktorları qeyd edirlər. Digər parametrlərdən də bəhs edilir. Bütün bunların fonunda qlobal iqtisadi böhran ehtimalı və onun mümkün geosiyasi nəticələri üzərində geniş dayanmağa ehtiyac görürük.

Müasir mərhələnin riskli faktorları

İqtisadçılar son zamanlar tez-tez həyəcan təbili çalırlar. Onlar növbəti dünya böhranının yaxın illərdə özünü göstərəcəyini proqnozlaşdırırlar. Konkret vaxt deyənlər də vardır. Daha çox 2020-ci və 2021-ci illər göstərilir. Bu cür bədbin proqnozlar üçün mütəxəssislər müxtəlif faktları sadalayırlar. Yeni böhranın bir neçə qaynağı ola bilər. Əsas olaraq isə ABŞ iqtisadiyyatında gözlənilən resessiya (inkişaf tempinin zəifləməsi və hətta ciddi surətdə tormozlanması) göstərilir. Bundan başqa, Çin iqtisadiyyatında müşahidə edilən artım tempinin zəifləməsinə işarə edilir.

Dünya iqtisadiyyatını böhrana sürükləyən faktorlar sırasında Avropa İttifaqının rolu da vurğulanır. Avropa iqtisadiyyatı həm ABŞ, həm də Çin tərəfdən mümkün neqativ təsirlər altında böhrana düşə bilər. Bu sırada ABŞ-la Çin arasında müşahidə edilən ticarət müharibəsi həlledici rol oynaya bilər. Eyni zamanda, Vaşinqtonun Meksika və sürətlə inkişaf edən digər dövlətlərlə ticarətə məhdudiyyət qoymaqla hədələməsi də dünya miqyasında iqtisadiyyata mənfi təsir göstərir. Artıq indidən bir sıra iqtisadi sistemlər "qorxu içindədirlər".

Maraqlıdır ki, bəzi ekspertlər qlobal iqtisadi böhranın yaranmasında iqlim dəyişikliyinin roluna ciddi əhəmiyyət verirlər. Məsələn, ABŞ-ın fyuçerslər üzrə ticarət komissiyasının üzvü Rostin Behnam hesab edir ki, iqlim faktoru qlobal iqtisadiyyata təsir göstərə bilər (bax: Экономисты разглядели приближение мирового кризиса / Взгляд.ру, 23 iyul 2019).

Göründüyü kimi, mütəxəssislər qlobal iqtisadi böhranın bir neçə mənbəyini qeyd edirlər. Bəs bu vəziyyəti yaradan konkret mexanizmlər hansılardır? İlk öncə, ekspertlər ABŞ iqtisadiyyatında müşahidə edilən trendlərə diqqət yetirirlər. Son 11 ildə Amerikada iqtisadiyyat fasiləsiz olaraq inkişaf edib. Bu, artıq bir dövrün başa çatması deməkdir. Yəni, hesab edilir ki, belə uzunmüddətli inkişaf mütləq əks proseslə – tənəzzüllə və ya yavaşıma ilə əvəz olunmalıdır.

Həmin kontekstdə ekspertlər bir faktı da önə çəkirlər. Son illərdə ilk dəfə olaraq Amerikanın dövlət səhmlərinin gəlirlərində ciddi fərqlər meydana gəlib. Uzunmüddətli səhmlərin gəlirləri qısamüddətli səhmlərin gəlirlərindən geridə qalıb. Məsələn, üçaylıq səhmlərin gəlirləri 10 illik səhmlərin gəlirlərindən 11 punkt irəlidədir!

Bu fərq nəticəsində qrafikdə dəyişiklik baş verib. Ona mütəxəssislər "qrafikin inversiyası" deyirlər. Yəni uzunmüddətli səhmlərin gəlirlərinin üstünlük təşkil etdiyi qrafikin əyrisi indi tərsinədir. Bu isə qlobal iqtisadi böhranın ilk əlamətlərindən biri sayılır. Çünki deyilənlər nadir hallarda baş verir və adətən, ondan 311 gün sonra Amerika iqtisadiyyatının zəifləməsi (müəyyən hallarda, tənəzzülü) başlayır (bax: əvvəlki mənbəyə). Lakin bəzi ekspertlər hesab edirlər ki, bu, heç də həmişə belə olmur. Bu səbəbdən invertə olunmuş qrafikin birmənalı resessiya yaradacağı ehtimalı yüksək qiymətləndirilmir.

Ancaq böhranla bağlı proqnozlar yalnız bu faktorla məhdudlaşmır. Bir çox ekspertlər Çin iqtisadiyyatında son illər baş verən prosesləri analiz edərək qlobal böhran üçün şəraitin yarandığından bəhs edirlər. Belə ki, Çin iqtisadiyyatı 2010-cu ildə 10,4 faiz artım göstərmişdisə, 2017-ci ilə bu rəqəm 6,8 faiz, 2018-ci ildə isə 6,6 faiz olub. 2019-cu ilin ikinci kvartalında isə birinci kvartaldakı 6,4 faizdən 6,2 faizə düşüb (bax: Китай пугает мир новым экономическим кризисом / Взгляд.ру, 15 iyul 2019). Deməli, fərq cüzidir, lakin bunun da qlobal iqtisadiyyata ciddi təsir edə biləcəyindən ehtiyatlanırlar. Çünki Çin faktiki olaraq dünya ölkələrinin böyük əksəriyyəti ilə sıx iqtisadi bağlantıdadır və Çinin iqtisadi sistemində yüngül dəyişikliyə belə başqa ölkələrin bazarları ağrılı reaksiya verə bilərlər.

Bu, geoiqtisadi baxımdan maraqlı bir mənzərəni ortaya qoyur. Belə çıxır ki, artıq dünya iqtisadiyyatı iki parametrdən – ABŞ və Çindən eyni dərəcədə asılıdır. Öncəki mərhələlərdə bu rolda ancaq Amerika çıxış edə bilirdisə, indi dünya iqtisadiyyatının "iki nizamlama parametri" vardır – Amerika və Çin. Belə bir vəziyyətdə qlobal iqtisadi sistemin dinamikasının necə dəyişəcəyi analiz edilməlidir. Praktiki olaraq isə hələlik təcrübə yoxdur. Bu o deməkdir ki, indiki iqtisadi vəziyyəti öncəki mərhələlərlə birbaşa müqayisə etmək elmi baxımdan bir qədər qüsurludur. Ancaq bu qənaəti də mütləq həqiqət kimi qəbul etmək risklidir.

Mümkün ssenarilər və fərqli ehtimallar

Çünki mürəkkəb sistemlərin istənilən sistem dəyişikliyinə reaksiyasını öncədən proqnozlaşdırmaq mümkün deyildir. Bu isə o deməkdir ki, hazırda dünya iqtisadiyyatının mümkün təkamül ssenariləri barədə konkret elmi fikir söyləmək çətindir. Gözlənilən ssenarilər arasında böhran variantı daha çox ehtimal olunandır.

Bu çərçivədə ABŞ-Çin ticarət müharibəsinin qlobal iqtisadiyyatın təkamülünə daha çox təsir edə biləcəyi nəticəsini çıxara bilərik. Ekspertlər ticarət müharibələrinin zəifləyəcəyi haqqında konkret proqnoz verə bilmirlər. Onlar hesab edirlər ki, yaxın perspektivdə bu ehtimal çox azdır. Həmin səbəbdən də dünya iqtisadiyyatında böhranın başlaması ehtimalı da çox deyildir. Bu variantda digər böyük dövlətlərin bu böhrana necə reaksiya verə biləcəyi problemi ortaya çıxır. Məsələn, Rusiya, Türkiyə, Meksika, Braziliya, Avropa İttifaqı bu ssenaridə hansı təsirləri görə bilərlər?

Rusiyalı ekspertlər hesab edirlər ki, Kreml mümkün böhran vəziyyətinə qarşı lazım olan tədbirləri görüb. Sanksiyalar Rusiyanı öz iqtisadi sistemini daha müstəqil duruma gətirməyə məcbur edib. Yəni kənardan olan şok təsirlərə Rusiya iqtisadiyyatı artıq öncəki kimi həssas deyil.

Həyata keçirilən bir sıra qeyri-populyar tədbirlər bu baxımdan müsbət rol oynamaqdadır. Məsələn, Rusiyada təqaüd yaşının artırılması büdcəyə müəyyən miqdarda qənaət etməyə imkan verir. Bununla yanaşı, ölkənin xarici borclarının azalması da müsbət tendensiya sayılır. Nəticədə, Rusiya iqtisadiyyatı dünya iqtisadi böhranından ən az zərər görən sistemlər sırasında ola bilər.

Analoji vəziyyət Türkiyə iqtisadiyyatında hiss olunur. Ankara bəyan edir ki, artıq dünya miqyasında baş verən silkələnmələrin süni surətdə Türkiyə iqtisadiyyatına təsirini nəzarət altına almaq mümkündür. Təcrübə göstərir ki, türk iqtisadi sistemi kənar silkələnmələrə daha dayanıqlı olub. Bu səbəbdən Türkiyənin də qlobal böhrana hazır olduğu qənaətinə gəlmək olar.

Bəs Azərbaycan kimi ölkələr bu durumda hansı təsirlərə məruz qala bilərlər? Azərbaycan iqtisadiyyatının artıq uzun illərdir ki, qlobal böhrana qarşı xeyli dayanıqlı olduğunu təcrübə sübut edib. Belə ki, hələ 2008-ci ildə dünya maliyyə böhranı ilə üzləşəndə Azərbaycan ən az zərər görən ölkələr sırasında idi. Üstəlik, bütün sahələrdə islahatlar davam edirdi. Maliyyə vəziyyətinin kəskin pisləşməsi səbəbindən meydana gələn qüsurlu vəziyyət sürətlə aradan qaldırıldı.

Azərbaycan indi iqtisadi cəhətdən daha müstəqil və perspektivli bir vəziyyətdədir. Onun iqtisadiyyatı şaxələnib, yeni proqramlar reallaşdırılır. Müxtəlif beynəlxalq layihələr həyata keçirən Azərbaycanın imkanları getdikcə artır. Deməli, Azərbaycan hətta yeni qlobal iqtisadi böhran şəraitində belə davamlı inkişafda olacaq.

Bütövlükdə dünyanın növbəti qlobal iqtisadi böhran ərəfəsində olması geosiyasi dəyişikliklərə də gətirib çıxara bilər. Konkret olaraq, deyə bilərik ki, bundan daha çox Amerika qazana bilər. Çünki böhran indi mövcud olan reallıqları aradan qaldıra bilər və Çinin yüksələn inkişafı faktoru yoxa çıxar. Bütün dünya üçün yeni iqtisadi-maliyyə münasibətlərinin formalaşdırılması zərurətə çevrilər. Bu sahədə aparıcı rolu, şübhəsiz ki, ABŞ oynayacaq. Belə olduqda, növbəti böhran, əslində, Amerikanın liderliyinə yeni məzmun verə bilər. Məsələnin bu tərəfi geosiyasi baxımdan çox maraqlıdır. Bu prizmadan ABŞ-ın Federal Ehtiyatlar Sisteminin (FED) uçot dərəcələrini artırması və ya azaltması faktı olduqca düşündürücüdür. Çünki bu mexanizm vasitəsilə dünya iqtisadiyyatının idarə edildiyi təəssüratı yaranır!

Newtimes.az


Etiket:

Strategiya.az

Xəbərlər
18.10.2019

Yaşıl dalğa” ekoloji hərəkatının növbəti aksiyası keçirilib

18.10.2019

Nazirlik Bakıda küçəyə atılan birgünlük körpə ilə bağlı məlumat yaydı

18.10.2019

Bakı-Tbilisi-Ərzurum kəməri ilə cari ildə 7,4 milyard kubmetrdən çox təbii qaz göndərilib

18.10.2019

ABŞ səfirliyindən Azərbaycanın Müstəqillik Günü ilə bağlı paylaşım

18.10.2019

Azərbaycan boksçusu Məhəmmədrəsul Məcidovun ikinci görüşdəki rəqibi dəqiqləşib

18.10.2019

UEFA "Qarabağ"ın oyunlarında baş verənlərlə bağlı qərarları təxirə salıb

18.10.2019

Yenilənmiş Azərbaycana yeni müxalifət lazımdır: radikal və dağıdıcı müxalifətdən qurtuluşun zamanı yetişib

18.10.2019

AMEA-nın doktoranturasına qəbul şərtləri dəyişdirilib

18.10.2019

Metropolitendə telefon oğurlayan Masallı sakini saxlanılıb

18.10.2019

Qorbaçov Putinə müraciət etdi

18.10.2019

Bakıda birgünlük körpəni küçəyə atdılar 

18.10.2019

"Azeri Light" nefti ucuzlaşıb

18.10.2019

Bu şəxslərin maaşları 25 faiz artırıldı

18.10.2019

Ərdoğan və Pensin bu görüntüsü izlənmə rekordu qırır - VİDEO

18.10.2019

“Brexit” reallaşmaq üzrədir – Britaniya Avropaya 33 milyard funt odəyəcək

18.10.2019

Postmodern oyun - “Müəmmalı bir qətlin üç versiyası”

18.10.2019

Ukrayna bu ifaçıların “Eurovision”da iştirakına icazə verməyəcək

18.10.2019

Oktyabrın 18-də xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri

18.10.2019

Atəşkəs cəbhənin müxtəlif istiqamətlərində 21 dəfə pozuldu

18.10.2019

Bu rayonlarda qaz olmayacaq 

18.10.2019

"El Klassiko"nun vaxtı dəyişdirildi

18.10.2019

Neftin ucuzlaşması davam edir

18.10.2019

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva Dövlət Müstəqilliyi Günü münasibətilə Azərbaycan xalqını təbrik edib

18.10.2019

Bir adamın dərd yükü = hər adamın - dərd yükü...

18.10.2019

Azərbaycanın dövlət müstəqilliyini bərpa etməsindən 28 il ötür

17.10.2019

Sona Vəliyevanın səssiz nəğməsi - Akademik Dusko M.Petroviç

17.10.2019

Mətbuat bütün hallarda dövlətin və xalqın milli maraqlarını müdafiə etməlidir

17.10.2019

Mərkəzi Bank növbəti hərrac keçirib - Manat sabitdir

17.10.2019

Qazaxda 2 ədəd top mərmisi aşkarlanıb

17.10.2019

Türkiyə Prezidenti Ankarada ABŞ-ın vitse-prezidenti ilə görüşüb

17.10.2019

Azərbaycan əhalisinin sayı açıqlanıb

17.10.2019

Gənclər üçün 13-cü qrant müsabiqəsinin nəticələri açıqlanıb

17.10.2019

ATƏT Minsk qrupunun həmsədrləri regiona səfərləri ilə bağlı bəyanat yaydı

17.10.2019

Azərbaycanın Müdafiə naziri Çinə işgüzar səfərə gedir

17.10.2019

Azərbaycan Prezidenti: Bakının həm qəsəbələrarası, həm də qəsəbədaxili yolları təmir olunmalıdır, yeni yollar çəkilməlidir

17.10.2019

18 oktyabr- Müstəqillik haqqında Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Aktının qəbuluna dair 5 tezis

17.10.2019

Rusiya XİN: Suriyanın şimalında həbsdə olan İŞİD-çilərin mühafizəsindən narahatıq

17.10.2019

İran yeni reaktiv təyyarəsini təqdim edib

17.10.2019

“Rosneft” İraqdakı yataqda işlərini dayandırıb

17.10.2019

“Traktor” “Barış Pınar”ına dəstək olan futbolçuya sahib çıxdı

17.10.2019

Problemli krediti olanların nəzərinə: Siyahı hazırlandı

17.10.2019

Böyük Britaniya və Aİ arasında “Brexit” üzrə yeni razılaşma əldə olunub

17.10.2019

Prezidentin media həssaslığı: islahatlara alternativ yoxdur

17.10.2019

2020-ci ildən Azərbaycanda müəllimlərin mərhələli şəkildə sertifikasiyasına başlanılacaq

17.10.2019

Angela Merkel: Aİ İrlandiya adasında sərt sərhədə yol verə bilməz

17.10.2019

Nazirdən vahid məktəbli forması ilə bağlı - AÇIQLAMA

17.10.2019

Sabahın hava proqnozu

17.10.2019

Narkotik alveri ilə məşğul olan "Volk Qədir” tutuldu - Meşədə

17.10.2019

Gürcüstandan Azərbaycana qanunsuz yolla gətirilən pirotexniki vasitələr aşkarlanıb

17.10.2019

Özil qərarını açıqladı