Yeni qlobal böhran: dünyanı silkələyən iqtisadi faktorlar

11:21 / 05.08.2019

Mütəxəssislər yeni və uzunmüddətli iqtisadi böhran təhlükəsi barədə danışırlar. Müxtəlif "beyin mərkəzləri" və görkəmli ekspertlər bu prosesə təkan verən çox sayda səbəbləri göstərirlər. Onların analizləri göstərir ki, doğrudan da, müasir mərhələdə böhrana səbəb ola biləcək iqtisadi, ticari, maliyyə, siyasi və geosiyasi amillər mövcuddur. Hətta iqlim dəyişikliyinin belə dərin iqtisadi böhran yarada biləcəyi haqqında proqnozlar verilir. Bunlar küll halında dünya iqtisadiyyatında qeyri-müəyyənlik yaradır. Ekspertlər bu kontekstdə meydana gələn risklərdən bəhs edir, həmin sırada ABŞ və Çin iqtisadiyyatlarının inkişaf dinamikasının zəifləməsi və ya resessiyasını vurğulayır, onlarla bərabər, Avropa iqtisadiyyatında meydana çıxmaqda olan bir sıra riskli faktorları qeyd edirlər. Digər parametrlərdən də bəhs edilir. Bütün bunların fonunda qlobal iqtisadi böhran ehtimalı və onun mümkün geosiyasi nəticələri üzərində geniş dayanmağa ehtiyac görürük.

Müasir mərhələnin riskli faktorları

İqtisadçılar son zamanlar tez-tez həyəcan təbili çalırlar. Onlar növbəti dünya böhranının yaxın illərdə özünü göstərəcəyini proqnozlaşdırırlar. Konkret vaxt deyənlər də vardır. Daha çox 2020-ci və 2021-ci illər göstərilir. Bu cür bədbin proqnozlar üçün mütəxəssislər müxtəlif faktları sadalayırlar. Yeni böhranın bir neçə qaynağı ola bilər. Əsas olaraq isə ABŞ iqtisadiyyatında gözlənilən resessiya (inkişaf tempinin zəifləməsi və hətta ciddi surətdə tormozlanması) göstərilir. Bundan başqa, Çin iqtisadiyyatında müşahidə edilən artım tempinin zəifləməsinə işarə edilir.

Dünya iqtisadiyyatını böhrana sürükləyən faktorlar sırasında Avropa İttifaqının rolu da vurğulanır. Avropa iqtisadiyyatı həm ABŞ, həm də Çin tərəfdən mümkün neqativ təsirlər altında böhrana düşə bilər. Bu sırada ABŞ-la Çin arasında müşahidə edilən ticarət müharibəsi həlledici rol oynaya bilər. Eyni zamanda, Vaşinqtonun Meksika və sürətlə inkişaf edən digər dövlətlərlə ticarətə məhdudiyyət qoymaqla hədələməsi də dünya miqyasında iqtisadiyyata mənfi təsir göstərir. Artıq indidən bir sıra iqtisadi sistemlər "qorxu içindədirlər".

Maraqlıdır ki, bəzi ekspertlər qlobal iqtisadi böhranın yaranmasında iqlim dəyişikliyinin roluna ciddi əhəmiyyət verirlər. Məsələn, ABŞ-ın fyuçerslər üzrə ticarət komissiyasının üzvü Rostin Behnam hesab edir ki, iqlim faktoru qlobal iqtisadiyyata təsir göstərə bilər (bax: Экономисты разглядели приближение мирового кризиса / Взгляд.ру, 23 iyul 2019).

Göründüyü kimi, mütəxəssislər qlobal iqtisadi böhranın bir neçə mənbəyini qeyd edirlər. Bəs bu vəziyyəti yaradan konkret mexanizmlər hansılardır? İlk öncə, ekspertlər ABŞ iqtisadiyyatında müşahidə edilən trendlərə diqqət yetirirlər. Son 11 ildə Amerikada iqtisadiyyat fasiləsiz olaraq inkişaf edib. Bu, artıq bir dövrün başa çatması deməkdir. Yəni, hesab edilir ki, belə uzunmüddətli inkişaf mütləq əks proseslə – tənəzzüllə və ya yavaşıma ilə əvəz olunmalıdır.

Həmin kontekstdə ekspertlər bir faktı da önə çəkirlər. Son illərdə ilk dəfə olaraq Amerikanın dövlət səhmlərinin gəlirlərində ciddi fərqlər meydana gəlib. Uzunmüddətli səhmlərin gəlirləri qısamüddətli səhmlərin gəlirlərindən geridə qalıb. Məsələn, üçaylıq səhmlərin gəlirləri 10 illik səhmlərin gəlirlərindən 11 punkt irəlidədir!

Bu fərq nəticəsində qrafikdə dəyişiklik baş verib. Ona mütəxəssislər "qrafikin inversiyası" deyirlər. Yəni uzunmüddətli səhmlərin gəlirlərinin üstünlük təşkil etdiyi qrafikin əyrisi indi tərsinədir. Bu isə qlobal iqtisadi böhranın ilk əlamətlərindən biri sayılır. Çünki deyilənlər nadir hallarda baş verir və adətən, ondan 311 gün sonra Amerika iqtisadiyyatının zəifləməsi (müəyyən hallarda, tənəzzülü) başlayır (bax: əvvəlki mənbəyə). Lakin bəzi ekspertlər hesab edirlər ki, bu, heç də həmişə belə olmur. Bu səbəbdən invertə olunmuş qrafikin birmənalı resessiya yaradacağı ehtimalı yüksək qiymətləndirilmir.

Ancaq böhranla bağlı proqnozlar yalnız bu faktorla məhdudlaşmır. Bir çox ekspertlər Çin iqtisadiyyatında son illər baş verən prosesləri analiz edərək qlobal böhran üçün şəraitin yarandığından bəhs edirlər. Belə ki, Çin iqtisadiyyatı 2010-cu ildə 10,4 faiz artım göstərmişdisə, 2017-ci ilə bu rəqəm 6,8 faiz, 2018-ci ildə isə 6,6 faiz olub. 2019-cu ilin ikinci kvartalında isə birinci kvartaldakı 6,4 faizdən 6,2 faizə düşüb (bax: Китай пугает мир новым экономическим кризисом / Взгляд.ру, 15 iyul 2019). Deməli, fərq cüzidir, lakin bunun da qlobal iqtisadiyyata ciddi təsir edə biləcəyindən ehtiyatlanırlar. Çünki Çin faktiki olaraq dünya ölkələrinin böyük əksəriyyəti ilə sıx iqtisadi bağlantıdadır və Çinin iqtisadi sistemində yüngül dəyişikliyə belə başqa ölkələrin bazarları ağrılı reaksiya verə bilərlər.

Bu, geoiqtisadi baxımdan maraqlı bir mənzərəni ortaya qoyur. Belə çıxır ki, artıq dünya iqtisadiyyatı iki parametrdən – ABŞ və Çindən eyni dərəcədə asılıdır. Öncəki mərhələlərdə bu rolda ancaq Amerika çıxış edə bilirdisə, indi dünya iqtisadiyyatının "iki nizamlama parametri" vardır – Amerika və Çin. Belə bir vəziyyətdə qlobal iqtisadi sistemin dinamikasının necə dəyişəcəyi analiz edilməlidir. Praktiki olaraq isə hələlik təcrübə yoxdur. Bu o deməkdir ki, indiki iqtisadi vəziyyəti öncəki mərhələlərlə birbaşa müqayisə etmək elmi baxımdan bir qədər qüsurludur. Ancaq bu qənaəti də mütləq həqiqət kimi qəbul etmək risklidir.

Mümkün ssenarilər və fərqli ehtimallar

Çünki mürəkkəb sistemlərin istənilən sistem dəyişikliyinə reaksiyasını öncədən proqnozlaşdırmaq mümkün deyildir. Bu isə o deməkdir ki, hazırda dünya iqtisadiyyatının mümkün təkamül ssenariləri barədə konkret elmi fikir söyləmək çətindir. Gözlənilən ssenarilər arasında böhran variantı daha çox ehtimal olunandır.

Bu çərçivədə ABŞ-Çin ticarət müharibəsinin qlobal iqtisadiyyatın təkamülünə daha çox təsir edə biləcəyi nəticəsini çıxara bilərik. Ekspertlər ticarət müharibələrinin zəifləyəcəyi haqqında konkret proqnoz verə bilmirlər. Onlar hesab edirlər ki, yaxın perspektivdə bu ehtimal çox azdır. Həmin səbəbdən də dünya iqtisadiyyatında böhranın başlaması ehtimalı da çox deyildir. Bu variantda digər böyük dövlətlərin bu böhrana necə reaksiya verə biləcəyi problemi ortaya çıxır. Məsələn, Rusiya, Türkiyə, Meksika, Braziliya, Avropa İttifaqı bu ssenaridə hansı təsirləri görə bilərlər?

Rusiyalı ekspertlər hesab edirlər ki, Kreml mümkün böhran vəziyyətinə qarşı lazım olan tədbirləri görüb. Sanksiyalar Rusiyanı öz iqtisadi sistemini daha müstəqil duruma gətirməyə məcbur edib. Yəni kənardan olan şok təsirlərə Rusiya iqtisadiyyatı artıq öncəki kimi həssas deyil.

Həyata keçirilən bir sıra qeyri-populyar tədbirlər bu baxımdan müsbət rol oynamaqdadır. Məsələn, Rusiyada təqaüd yaşının artırılması büdcəyə müəyyən miqdarda qənaət etməyə imkan verir. Bununla yanaşı, ölkənin xarici borclarının azalması da müsbət tendensiya sayılır. Nəticədə, Rusiya iqtisadiyyatı dünya iqtisadi böhranından ən az zərər görən sistemlər sırasında ola bilər.

Analoji vəziyyət Türkiyə iqtisadiyyatında hiss olunur. Ankara bəyan edir ki, artıq dünya miqyasında baş verən silkələnmələrin süni surətdə Türkiyə iqtisadiyyatına təsirini nəzarət altına almaq mümkündür. Təcrübə göstərir ki, türk iqtisadi sistemi kənar silkələnmələrə daha dayanıqlı olub. Bu səbəbdən Türkiyənin də qlobal böhrana hazır olduğu qənaətinə gəlmək olar.

Bəs Azərbaycan kimi ölkələr bu durumda hansı təsirlərə məruz qala bilərlər? Azərbaycan iqtisadiyyatının artıq uzun illərdir ki, qlobal böhrana qarşı xeyli dayanıqlı olduğunu təcrübə sübut edib. Belə ki, hələ 2008-ci ildə dünya maliyyə böhranı ilə üzləşəndə Azərbaycan ən az zərər görən ölkələr sırasında idi. Üstəlik, bütün sahələrdə islahatlar davam edirdi. Maliyyə vəziyyətinin kəskin pisləşməsi səbəbindən meydana gələn qüsurlu vəziyyət sürətlə aradan qaldırıldı.

Azərbaycan indi iqtisadi cəhətdən daha müstəqil və perspektivli bir vəziyyətdədir. Onun iqtisadiyyatı şaxələnib, yeni proqramlar reallaşdırılır. Müxtəlif beynəlxalq layihələr həyata keçirən Azərbaycanın imkanları getdikcə artır. Deməli, Azərbaycan hətta yeni qlobal iqtisadi böhran şəraitində belə davamlı inkişafda olacaq.

Bütövlükdə dünyanın növbəti qlobal iqtisadi böhran ərəfəsində olması geosiyasi dəyişikliklərə də gətirib çıxara bilər. Konkret olaraq, deyə bilərik ki, bundan daha çox Amerika qazana bilər. Çünki böhran indi mövcud olan reallıqları aradan qaldıra bilər və Çinin yüksələn inkişafı faktoru yoxa çıxar. Bütün dünya üçün yeni iqtisadi-maliyyə münasibətlərinin formalaşdırılması zərurətə çevrilər. Bu sahədə aparıcı rolu, şübhəsiz ki, ABŞ oynayacaq. Belə olduqda, növbəti böhran, əslində, Amerikanın liderliyinə yeni məzmun verə bilər. Məsələnin bu tərəfi geosiyasi baxımdan çox maraqlıdır. Bu prizmadan ABŞ-ın Federal Ehtiyatlar Sisteminin (FED) uçot dərəcələrini artırması və ya azaltması faktı olduqca düşündürücüdür. Çünki bu mexanizm vasitəsilə dünya iqtisadiyyatının idarə edildiyi təəssüratı yaranır!

Newtimes.az


Etiket:

Strategiya.az

Xəbərlər
25.08.2019

“Avro 2019”: Voleybol üzrə Azərbaycan millisi Hollandiya yığması ilə qarşılaşıb

25.08.2019

Türkiyə ordusu İraqın şimalında üç şəhid verib
 

25.08.2019

Türkiyə təhlükəsizlik qüvvələri 24 terrorçunu məhv edib

25.08.2019

Sabahın hava proqnozu açıqlanıb

25.08.2019

Xaçmazda 2 nəfər bıçaqlanıb

25.08.2019

Oğuzda dağlıq ərazidə meşə yanır - 2 helikopter və təyyarə cəlb edilib

25.08.2019

Atəşkəs iriçaplı pulemyotlarla 21 dəfə pozulub

25.08.2019

“WordPress”in avtomatik yenilənmə siyasəti barədəXƏBƏRDARLIQ

25.08.2019

Şamaxıda yanğın olub

25.08.2019

Azərbaycandan Həcc ziyarətinə gedən zəvvarların sonuncu qrupu bu gün Vətənə dönəcək

25.08.2019

“Nur” şadlıq sarayında baş verən yanğın söndürülüb

25.08.2019

Çin lideri orduya döyüş hazırlığını yüksəltməyi tapşırıb

25.08.2019

"OPEC+" formatı: Azərbaycanın enerji siyasətinin növbəti uğuru

25.08.2019

“Qarabağ” – “Linfild” oyununun hakim təyinatları açıqlanıb

25.08.2019

Batmaq təhlükəsi ilə üzləşən iki nəfər xilas olunub

24.08.2019

Putin-Makron: Rusiya ilə Aİ münasibətlərinin ziddiyyətləri azalmır

24.08.2019

Avropa İttifaqı Amazonda yanğınların söndürülməsinə köməyini təklif edib

24.08.2019

Şamaxıda "Toyota"nın vurduğu piyada xəstəxanada öldü

24.08.2019

İran yeni raketini sınaqdan keçirib

24.08.2019

Bakıda narkobaronlara qarşı xüsusi əməliyyat - "Bibixanım" saxlanıldı (FOTO)

24.08.2019

Bazar gününə olan hava proqnozu

24.08.2019

Prezident İlham Əliyev İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Baş katibini qəbul edib

24.08.2019

Xərə Zirə adasının palçıq vulkanı elementləri tədqiq edilib

24.08.2019

Azərbaycan millisi İsrail, Ukrayna və Latviya yığmaları ilə qarşılaşacaq

24.08.2019

Bakıda iki nəfər 18 manata görə bir nəfəri döydü - Polis isə...

24.08.2019

“Soyuz MS-14” Beynəlxalq Kosmik Stansiyaya birləşə bilməyib

24.08.2019

Şəkidə dağlıq ərazidə baş verən yanğın söndürülüb

24.08.2019

Neftin qiyməti ucuzlaşıb

24.08.2019

Moskva aeroportlarında 40-dan çox reys təxirə salınıb və ya ləğv edilib

24.08.2019

Kiçikhəcmli gəmilərin təhlükəsiz istismarı diqqət mərkəzində saxlanılır

24.08.2019

8 min manata yaxın pul və qızıl əşyalar oğurlayan Masallı sakini ələ keçdi

24.08.2019

Donald Tramp Çin mallarının idxal tariflərini yenidən qaldırıb

24.08.2019

Hirkan Milli Parkında yanğın tam söndürülüb

24.08.2019

İstirahət günlərində hava necə olacaq?

24.08.2019

Xəzər dənizində zəlzələ baş verib

24.08.2019

Atəşkəs snayper tüfənglərlə 19 dəfə pozulub

23.08.2019

Moskvada Putin və Ərdoğan arasında danışıqlar keçiriləcək

23.08.2019

"İnterpol" narkotik alverçisi olan azərbaycanlı barədə axtarış elan etdi

23.08.2019

Azərbaycanda bu məhsulların QİYMƏTLƏRİ ucuzlaşdı - SİYAHI

23.08.2019

Mərkəzi Bank depozit hərracı keçirəcək - Məbləğ yüz milyon manat

23.08.2019

Göyçayda evdən külli miqdarda pul oğurlanıb

23.08.2019

Şəhriyar Məmmədyarov amerikalı Uesli So ilə qarşılaşacaq

23.08.2019

Azərbaycanın xarici dövlət borcu açıqlanıb

23.08.2019

Mərdəkan körpüsündən avtomobil aşıb

23.08.2019

Rusiyadan gələn maşında 67 ədəd mobil telefon və dərman preparatları aşkarlandı

23.08.2019

Ümumi təhsil müəssisələrində vakansiya seçimi başa çatır

23.08.2019

Ötən gün törədilmiş 32 cinayətin üstü “isti izlər”lə açılıb

23.08.2019

Sabah 40 dərəcə isti olacaq

23.08.2019

Hava hücumundan müdafiə vasitələri döyüş atışları icra edib

23.08.2019

Bəyanat: İşğal olunmuş əzəli Azərbaycan torpaqlarında dini abidələr vandal münasibətlə üzləşib