Con Boltonun "z" turnesi: Ukrayna-Moldova-Belarus-Polşa seçiminin geosiyasi səbəbləri

20:29 / 02.09.2019

ABŞ Prezidentinin milli təhlükəsizlik məsələləri üzrə müşaviri C.Boltonun Ukrayna, Moldova, Belarus və Polşaya səfərinin trayektoriyası müəyyən mənada "z" hərfini xatırladır. Bir sıra ekspertlər, hətta "Zorro" rəmzi ilə müqayisə aparırlar. Yəni, Amerika rəsmisi məcazi mənada səfərində bir "Zorro" damğasını vurdu. Ancaq bu, kənardan belə görünə bilər. Danışıqların real məzmununun analizi göstərir ki, C.Bolton gözlədiyi səviyyədə səmərəli danışıqlar apara bilməyib. Xüsusilə Minskdə onu məyus ediblər. Prezident A.Lukaşenko ilə demək olar ki, heç bir məsələdə razılıq əldə edilməyib. Kiyev və Kişineuda isə xeyli dərəcədə ortaq mövqe formalaşdırılıb. Bunlarla yanaşı, C.Bolton Varşavada yenidən Ukrayna, Belarus və Polşa nümayəndələri ilə görüşərək regional təhlükəsizlik məsələlərini müzakirə edib. Belə görünür ki, Polşadakı danışıqlar Ukrayna-Moldova-Belarus danışıqlarının müəyyən mənada davamı olub. Bu məqamların fonunda bütövlükdə C.Boltonun Şərqi Avropa ölkələrinə səfərinin geosiyasi təhlili üzərində geniş dayanmağa ehtiyac görürük.

Təhlükəsizlik və geosiyasi maraqlar: Vaşinqton tərəfdaşlarından nəyi tələb edir?

Amerika Prezidentinin milli təhlükəsizlik müşavirinin Ukrayna, Moldova, Belarus və Polşaya səfəri ilə bağlı müxtəlif fikirlər səslənirdi. Ekspertlər bu səfərin arxasında duran məqamları aydınlaşdırmağa çalışırdılar. Onlar fərqli arqumentlər gətirirdilər. Lakin hiss olunurdu ki, ekspertlər C.Boltonun ciddi məqsədlərinin olduğuna əmindirlər. Onu xatırladaq ki, buna bənzər ajiotaj Ağ ev "qırğı"sının Cənubi Qafqaz ölkələrinə səfəri ərəfəsində də yaradılmışdı. Gözləntilər özünü doğrultdumu? C.Bolton hansı sürprizi etdi?

Qəribə də olsa, bu suala cavab hələ yoxdur. Çünki aparılan danışıqlarla bağlı sürpriz və ya sensasiya sayıla biləcək informasiya gözə dəymir. C.Boltonun özü də təvazökar fikirlər söyləyir. Bəs həqiqətdə nələr oldu? ABŞ Prezidentinin müşaviri boşunamı uzun yolu qət etdi?

Bütövlükdə bu kimi məsələlərdə ehtiyatlı olmaq lazımdır. Qəti fikir söyləmək risklidir, lakin ümumilikdə səfərin məzmunu və məqsədi barədə tezislər ifadə etmək olar. Aydın idi ki, C.Boltonun səfəri üçün zaman təsadüfi seçilməyib. G7 sammitində də əsas müzakirə mövzularından biri Ukrayna məsələsi olub. Orada Fransa və Almaniyanın "Normand formatı" üzrə görüş təşkil etməsi qərara alınıb. Bu prosesdə Amerikanın harada olduğu aydın deyil. Vaşinqton üçün bunun əhəmiyyətini dərk etmək üçün Amerika ilə Avropa İttifaqı arasında təhlükəsizlik sahəsində fikir ayrılığının olduğunu xatırlatmaq kifayətdir.

Digər tərəfdən, G7 üçün Çin məsələsi də çox aktualdır. O cümlədən böyük dövlətlər ABŞ-la Çin arasında müşahidə edilən ticarət mübahisələrindən narahatlıqlarını gizlətmirlər. Konkretləşdirsək, deyə bilərik ki, Vaşinqton üçün Ukrayna məsələsi həm geosiyasi nüfuz, həm də Çinlə ticarət müharibəsi aparılması aspektində aktualdır. C.Bolton Kiyevdə hər iki məsələni Prezident V.Zelenski ilə müzakirə edib.

Təbii ki, Vaşinqton "Normand dördlüyü" formatına daxil olmaqda maraqlıdır. Vaşinqton Fransa və Almaniyanı özünün təmsilçisi hesab etmir. Parislə Berlinin öz maraqları mövcuddur. Amerika bu formatda iştirak etmək arzusunu bir qədər öncə dilə gətirmişdi. İndi isə konkret sahədə bu imkanı yoxlamaq olardı. Məsələ həm də ancaq Fransa və Almaniyaya bağlı deyil. Məsələn, V.Zelenski rusiyalı həmkarı ilə payız aylarında "Normand formatı" çərçivəsində görüşüb Ukrayna ərazisində müharibənin dayandırılması haqqında müzakirə aparacaqlar. Əlbəttə, Vaşinqton bilməlidir ki, bu, hansı şərtlər daxilində ola bilər. Əgər Ukrayna ilə Rusiya müəyyən razılığa gəlsələr, Qərbin geosiyasi dividendi nələr ola bilər?

Bütün bunlar, qəribə də olsa, Çin məsələsi ilə də əlaqələndirilir. Çünki Pekin Ukrayna iqtisadiyyatına getdikcə daha çox sərmayə qoymağa başlayır. "Bir kəmər, bir yol" layihəsi çərçivəsində həmin proses daha da genişlənə bilər. Bundan başqa, Ukraynanın "Motor Siç" zavodunun səhmlərinin yarıdan çoxunu çinlilər alıblar. Ukraynanın bu hərbi təyinatlı zavodu Çinin inhisarına keçsə, nəticəsi nə ola bilər? Əlbəttə, onu da nəzərə almaq lazımdır ki, məsələ yalnız bir zavodla məhdudlaşmır. Söhbət bütöv bir prosesdən gedir. Yəni, vəziyyət qlobal miqyasda ABŞ-Çin mübarizəsi ilə bağlı olmuş olur.

Deməli, Vaşinqton Ukraynada müəyyən geosiyasi dəyişikliklərin başladığını görür və ona müdaxilə etməyə çalışır. Burada Amerikanın maraqlarının pozulmasına qətiyyən yol vermək istəmir. C.Boltonun Ukrayna səfəri ilə bağlı özünün söylədikləri vurğulanan özəlliklər baxımından maraqlıdır. ABŞ Prezidentinin müşaviri deyib: "Milli təhlükəsizlik və müdafiə sektorundan olan ukraynalı həmkarlarım ilə görüşmək çox maraqlı idi. Bizim müzakirələr onu göstərir ki, biz Ukraynanın təhlükəsizliyi və suverenliyinin saxlanmasına sadiqik, həm də ona sadiqik ki, ölkə Çinin iqtisadi istismarının qurbanı olmasın".

Rusiya və Çin: Vaşinqtonun iki cəbhədə mübarizəsi və Minskdə soyuq küləklər

Bu fikirlərdən belə anlaşılır ki, C.Bolton Kiyevdə Rusiya və Çinin Ukraynaya təsirinin azaldılması imkanlarını müzakirə edib. Hər iki məsələdə onlar arasında fikir birliyi olub. O cümlədən C.Bolton Çinin Ukrayna iqtisadiyyatına qoyduğu sərmayələri "istismar cəhdi" kimi qiymətləndirib. Ancaq Kiyevin bu mövqeni tam müdafiə etdiyi inandırıcı görünmür.

Ukraynadan fərqli olaraq Moldova səfəri haqqında C.Bolton konkret fikir söyləməyib. Ekspertlərin təxminlərinə görə, tərəflər arasında münasibətlər istidir. Bu səbəbdən C.Boltonun Kişineuda dinlədiklərinə şübhə yoxdur. Baş Nazir M.Sandunun Amerikaya üstünlük verdiyini nəzərə alsaq, onun C.Boltonla anlaşdığını təxmin edə bilərik. M.Sandu bu bağlılıqda deyib ki, bu səviyyədə səfər "Moldova Respublikasına güclü dəstəyə işarədir" və həm də Amerika ilə münasibətlərin misli görünməmiş inkişafının əlamətidir. Uzun illər Moldova rəsmilərinə Qərbin qapıları bağlı idi. Ölkə oliqarxik təcrid vəziyyətində idi. "Bu gün situasiya dəyişib. Bütün əhəmiyyətli xarici tərəfdaşlar Moldovaya maraq göstərirlər. Bizim qarşımızda bütün qapılar açılıb". Məsələ ondan ibarətdir ki, Moldovadan oliqarx V.Plaxotnyuk qaçıb və qayıtmayacağını bəyan edib.

Bu hadisədən bir qədər əvvəl isə Rusiyanın Müdafiə naziri S.Şoyqu Dnestryanı bölgəyə səfər edib oradakı Rusiya hərbçilərini yoxlamış və böyük bir silah anbarının ləğv ediləcəyini demişdi. Bir çox ekspertlər bunu Rusiyanın Moldovadan hərbi aspektdə müəyyən dərəcədə çəkilmək fikrində olduğu kimi qiymətləndirmişdi. Ancaq Moldova hökumətindəki vəziyyət bunun belə olmadığını göstərir. Orada Rusiya və qərbpərəst siyasi qüvvələr eyni dərəcədə təmsil olunublar. Prezident İ.Dodon da Rusiyanın maraqlarının nəzərə alınacağını deyir. Bu yaxınlarda Moldova hökumətinin nümayəndə heyətinin Rusiyaya səfər etməsi nəzərdə tutulub. Yəni, Kişineu göstərir ki, ölkədə Qərblə Rusiyanın maraqlarını tarazlaşdırıb, sakitlik yaratmaq fikrindədir. Bu baxımdan C.Boltonun Moldovaya səfəri aktuallıq kəsb edir. Ən azından Vaşinqton moldovalı rəsmilərə Rusiya ilə necə danışmalı olduğuna dair məsləhətlər verə bilərdi.

Ukrayna və Moldova səfərləri fonunda C.Boltonun Belarus səfəri xeyli bədbinlik yaradıb. Amerika rəsmisi A.Lukaşenko ilə danışıqlardan sonra etiraf edib ki, apardığı müzakirələr heç bir nəticə verməyib. Belarus Prezidenti də danışıqlardan öncə vurğulamışdı ki, Amerika ilə münasibətləri "ağ kağızdan başlamaq lazımdır". Yəni, bu günə qədər olan vəziyyətdən tamamilə imtina etmək gərəkdir. Çünki iki ölkə arasında soyuq münasibətlər mövcuddur, hətta 2008-ci ildən Minskdə ABŞ səfiri yoxdur.

Belarus Prezidenti onu da vurğulayıb ki, Amerikanın Belarusa iradları çoxdur və eyni zamanda, Minski də qane etməyən müəyyən məqamlar mövcuddur. Görünür, bütün bunlara rəğmən, tərəflər arasında razılıq olmayıb. Təbii ki, Belarus Rusiyaya qarşı addım atmaz, Vaşinqtonun ittifaq dövlətindən imtina etmək təklifini qəbul etməz. Çinlə münasibətlərə Vaşinqtonun qarışmasına Minsk normal baxmır. "Normand formatı" ilə bağlı A.Lukaşenkonun V.Putinə hər hansı bir fikir bildirməsi də inandırıcı görünmür.

Bunlar hansı nəticə çıxarmağa əsas verir? Görünür ki, C.Boltonun "z" səfəri elə də uğurlu olmayıb. Müəyyən ümumi məsələlərdə Ukrayna və Moldova ilə ortaq mövqe tapılsa da, Belarus cəbhəsində tam məğlubiyyət olub. Bunlardan başqa, Ukrayna və Moldova da hazırkı geosiyasi şəraitdə öz maraqlarına uyğun hərəkət edəcəklər. Məsələn, Kiyev Moskva ilə atəşkəsə nail olmağa çalışır, Moldova rəhbərliyi isə Avropa ilə yanaşı, Rusiyanın da marağını nəzərə almağa cəhd göstərir.

Belə gedişat onu da ifadə edir ki, artıq Vaşinqton əvvəlki kimi başqa ölkələrə hökm edə bilmir. Ölkələr müstəqil mövqe tutub, öz maraqlarına uyğun hərəkət etməyə çalışırlar. Vaşinqton üçün bunun qarşısını almaq getdikcə daha da çətinləşir. Bunlarla yanaşı, C.Boltonun Ukrayna, Moldova və Belarusla eyni səfər çərçivəsində müzakirələr aparması Aİ-nin "yeni müstəqil Qərb dövlətləri" təsnifatına uyğundur. Qərb həmin ölkələri xarici siyasətində bir-birindən ayırmır. Bu da maraqlı faktdır və bu üç Şərqi Avropa ölkəsinin gələcək taleyi aspektində müəyyən düşüncələrə yol açır.

Newtimes.az


Etiket:

Strategiya.az

Xəbərlər
13.07.2020

Düşmənin bir neçə hərbi obyekti və texnikası darmadağın edilib - RƏSMİ

13.07.2020

Rəhim Qazıyev saxlanıldı və barəsində cinayət işi başlanıldı - RƏSMİ

13.07.2020

Azərbaycanda daha 529 nəfər koronavirusa yoluxdu, 547 nəfər sağaldı, 7 nəfər öldü

13.07.2020

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva: Bizim işimiz haqq işidir və Allah bizimlədir! Düşmənə layiqli cavab verildi və bu, hər zaman belə olacaqdır!

13.07.2020

Azərbaycan Prezidenti: Hərbçilərimizin, şəhidlərimizin qanı yerdə qalmayıb və qalmayacaq

13.07.2020

Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə Təhlükəsizlik Şurasının iclası keçirilib 

13.07.2020

Elçin Əhmədov: Ermənistan sərhəddə təcavüz aktı törətməklə ictimai fikri ölkədaxili problemlərdən yayındırmağa çalışır

13.07.2020

Türkiyə XİN: Ərazi bütövlüyünü qorumaq mübarizəsində Azərbaycanın yanındayıq

13.07.2020

Azərbaycan Ordusu düşmənin dayaq məntəqəsinə zərbə endirib, düşmənin canlı qüvvəsi məhv edilib

13.07.2020

MN: Əməliyyat şəraiti bölmələrimizin tam nəzarəti altındadır

13.07.2020

HEYDƏR ƏLİYEV - yeni milli intibahın və müstəqil dövlətçiliyin əsasını qoymuş tarixi şəxsiyyət

12.07.2020

Müdafiə Nazirliyi düşmən hücumunun qarşısını alınarkən şəhid olan hərbi qulluqçularımızın adlarını açıqladı

12.07.2020

XİN: Ermənistan bu kimi təxribatçı əməlləri ilə üçüncü ölkələri Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinə cəlb etməyə çalışır

12.07.2020

Müdafiə Nazirliyi: İtki verən düşmən geri otuzdurulub

12.07.2020

Ermənistan silahlı qüvvələrinin bölmələri Tovuz istiqamətində təxribat törədib

12.07.2020

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva Əməkdar artist Bəhram Bağırzadə ilə telefonla danışıb

12.07.2020

Sumqayıtda yaşadığı evi qanunsuz tərk edən aktiv koronavirus xəstəsinə cinayət işi başlanılıb

12.07.2020

Azərbaycanda faktiki hava şəraiti açıqlanıb

12.07.2020

FHN: Yağış sularının dolduğu ərazilərdə təxirəsalınmaz tədbirlər həyata keçirilir

11.07.2020

DİN, Baş Prokurorluq və Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi keçirdikləri birgə əməliyyatla bağlı məlumat yaydı

11.07.2020

Azərbaycan XİN: Ermənistan rəhbərliyi apardıqları siyasətə görə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli məsələsində tamamilə tək qalıblar

11.07.2020

Azərbaycanda daha 531 nəfər koronavirusa yoluxdu, 514 nəfər sağaldı, 6 nəfər öldü

11.07.2020

İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifəsindən azad edildi - SƏRƏNCAM

11.07.2020

Azərbaycan türkləri ilə eyni dil qrupunu bölüşən salarlar kimlərdir?

11.07.2020

Yol polisi yenidən dayanma-durmaya görə cərimə yazacaq

11.07.2020

Karantin qaydalarını pozaraq Bakıdan bölgələrə sərnişin aparan sürücü və müştəriləri həbs olunublar

11.07.2020

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

10.07.2020

DTX XİN-in Konsulluq İdarəsinin rəisi Faiq Bağırov ilə bağlı məlumat yaydı

10.07.2020

Biləsuvarda qızını evdə zəncirləyən ata tutulub 

10.07.2020

Bu gün BMT Baş Assambleyasının xüsusi sessiyası keçiriləcək

10.07.2020

Bir gündə karantin postlarından keçməyə cəhd edən 330 avtomobil geri qaytarılıb

10.07.2020

Bakıda karantin postları yenidən qurulub

10.07.2020

Azərbaycan neftinin qiyməti ucuzlaşıb

10.07.2020

COVİD-19 virusuna yoluxmuş xəstələrin simptomlara əsasən təsnifatı açıqlandı

09.07.2020

Böyük Şor gölünün 50 faizi çirkabdan təmizlənib 

09.07.2020

Azərbaycanda daha 548 nəfər koronavirusa yoluxdu, 491 nəfər sağaldı, 10 nəfər öldü

09.07.2020

Böyük Şor gölünün üzərində yaranmış qatı çirkab örtüyün təmizlənməsinə başlanılıb

09.07.2020

BQXK nümayəndələri Dilqəm Əsgərov və Şahbaz Quliyevə baş çəkib

09.07.2020

Bakı Dövlət Universiteti və Yasamal Rayon İcra Hakimiyyətinin birgə təşkilatçılığı ilə Ulu Öndərin hakimiyyətə gəlməsinin 51-ci ildönümünə həsr olunmuş onlayn tədbir keçirilib

09.07.2020

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevanın tapşırığı ilə ATU-nun koronavirusa yoluxmuş həkiminin səhhəti xüsusi nəzarətə götürülüb

09.07.2020

DİN rayonlarda əməliyyata başladı, 10-dan artıq şirkət rəhbəri saxlanıldı

09.07.2020

Xaçmazın giriş-çıxışlarında postlar quruldu, hərəkətə ciddi nəzarət başladı

09.07.2020

Sərt karantin elan olunan ərazilərdə bir gündə qayda pozan 1081 nəfər cərimləndi

09.07.2020

General-leytenant Fuad Məmmədov  vəzifəsindən azad edilib

09.07.2020

Əkin sahələri və meyvə bağları ciddi zərər çəkib

09.07.2020

Sağalan COVİD xəstələrinə arayış necə verilir? - RƏSMİ AÇIQLAMA

08.07.2020

Ekspres xətlər üzrə avtobusların iş qrafiki dəyişdirilib

08.07.2020

Azərbaycanda daha 542 nəfər koronavirusa yoluxdu, 465 nəfər sağaldı, 9 nəfər öldü

08.07.2020

Bakıda polisə hücum etdiyi deyilən şəxslər aşkarlandı

08.07.2020

Dolu düşəcəyi gözlənilir