Con Boltonun "z" turnesi: Ukrayna-Moldova-Belarus-Polşa seçiminin geosiyasi səbəbləri

20:29 / 02.09.2019

ABŞ Prezidentinin milli təhlükəsizlik məsələləri üzrə müşaviri C.Boltonun Ukrayna, Moldova, Belarus və Polşaya səfərinin trayektoriyası müəyyən mənada "z" hərfini xatırladır. Bir sıra ekspertlər, hətta "Zorro" rəmzi ilə müqayisə aparırlar. Yəni, Amerika rəsmisi məcazi mənada səfərində bir "Zorro" damğasını vurdu. Ancaq bu, kənardan belə görünə bilər. Danışıqların real məzmununun analizi göstərir ki, C.Bolton gözlədiyi səviyyədə səmərəli danışıqlar apara bilməyib. Xüsusilə Minskdə onu məyus ediblər. Prezident A.Lukaşenko ilə demək olar ki, heç bir məsələdə razılıq əldə edilməyib. Kiyev və Kişineuda isə xeyli dərəcədə ortaq mövqe formalaşdırılıb. Bunlarla yanaşı, C.Bolton Varşavada yenidən Ukrayna, Belarus və Polşa nümayəndələri ilə görüşərək regional təhlükəsizlik məsələlərini müzakirə edib. Belə görünür ki, Polşadakı danışıqlar Ukrayna-Moldova-Belarus danışıqlarının müəyyən mənada davamı olub. Bu məqamların fonunda bütövlükdə C.Boltonun Şərqi Avropa ölkələrinə səfərinin geosiyasi təhlili üzərində geniş dayanmağa ehtiyac görürük.

Təhlükəsizlik və geosiyasi maraqlar: Vaşinqton tərəfdaşlarından nəyi tələb edir?

Amerika Prezidentinin milli təhlükəsizlik müşavirinin Ukrayna, Moldova, Belarus və Polşaya səfəri ilə bağlı müxtəlif fikirlər səslənirdi. Ekspertlər bu səfərin arxasında duran məqamları aydınlaşdırmağa çalışırdılar. Onlar fərqli arqumentlər gətirirdilər. Lakin hiss olunurdu ki, ekspertlər C.Boltonun ciddi məqsədlərinin olduğuna əmindirlər. Onu xatırladaq ki, buna bənzər ajiotaj Ağ ev "qırğı"sının Cənubi Qafqaz ölkələrinə səfəri ərəfəsində də yaradılmışdı. Gözləntilər özünü doğrultdumu? C.Bolton hansı sürprizi etdi?

Qəribə də olsa, bu suala cavab hələ yoxdur. Çünki aparılan danışıqlarla bağlı sürpriz və ya sensasiya sayıla biləcək informasiya gözə dəymir. C.Boltonun özü də təvazökar fikirlər söyləyir. Bəs həqiqətdə nələr oldu? ABŞ Prezidentinin müşaviri boşunamı uzun yolu qət etdi?

Bütövlükdə bu kimi məsələlərdə ehtiyatlı olmaq lazımdır. Qəti fikir söyləmək risklidir, lakin ümumilikdə səfərin məzmunu və məqsədi barədə tezislər ifadə etmək olar. Aydın idi ki, C.Boltonun səfəri üçün zaman təsadüfi seçilməyib. G7 sammitində də əsas müzakirə mövzularından biri Ukrayna məsələsi olub. Orada Fransa və Almaniyanın "Normand formatı" üzrə görüş təşkil etməsi qərara alınıb. Bu prosesdə Amerikanın harada olduğu aydın deyil. Vaşinqton üçün bunun əhəmiyyətini dərk etmək üçün Amerika ilə Avropa İttifaqı arasında təhlükəsizlik sahəsində fikir ayrılığının olduğunu xatırlatmaq kifayətdir.

Digər tərəfdən, G7 üçün Çin məsələsi də çox aktualdır. O cümlədən böyük dövlətlər ABŞ-la Çin arasında müşahidə edilən ticarət mübahisələrindən narahatlıqlarını gizlətmirlər. Konkretləşdirsək, deyə bilərik ki, Vaşinqton üçün Ukrayna məsələsi həm geosiyasi nüfuz, həm də Çinlə ticarət müharibəsi aparılması aspektində aktualdır. C.Bolton Kiyevdə hər iki məsələni Prezident V.Zelenski ilə müzakirə edib.

Təbii ki, Vaşinqton "Normand dördlüyü" formatına daxil olmaqda maraqlıdır. Vaşinqton Fransa və Almaniyanı özünün təmsilçisi hesab etmir. Parislə Berlinin öz maraqları mövcuddur. Amerika bu formatda iştirak etmək arzusunu bir qədər öncə dilə gətirmişdi. İndi isə konkret sahədə bu imkanı yoxlamaq olardı. Məsələ həm də ancaq Fransa və Almaniyaya bağlı deyil. Məsələn, V.Zelenski rusiyalı həmkarı ilə payız aylarında "Normand formatı" çərçivəsində görüşüb Ukrayna ərazisində müharibənin dayandırılması haqqında müzakirə aparacaqlar. Əlbəttə, Vaşinqton bilməlidir ki, bu, hansı şərtlər daxilində ola bilər. Əgər Ukrayna ilə Rusiya müəyyən razılığa gəlsələr, Qərbin geosiyasi dividendi nələr ola bilər?

Bütün bunlar, qəribə də olsa, Çin məsələsi ilə də əlaqələndirilir. Çünki Pekin Ukrayna iqtisadiyyatına getdikcə daha çox sərmayə qoymağa başlayır. "Bir kəmər, bir yol" layihəsi çərçivəsində həmin proses daha da genişlənə bilər. Bundan başqa, Ukraynanın "Motor Siç" zavodunun səhmlərinin yarıdan çoxunu çinlilər alıblar. Ukraynanın bu hərbi təyinatlı zavodu Çinin inhisarına keçsə, nəticəsi nə ola bilər? Əlbəttə, onu da nəzərə almaq lazımdır ki, məsələ yalnız bir zavodla məhdudlaşmır. Söhbət bütöv bir prosesdən gedir. Yəni, vəziyyət qlobal miqyasda ABŞ-Çin mübarizəsi ilə bağlı olmuş olur.

Deməli, Vaşinqton Ukraynada müəyyən geosiyasi dəyişikliklərin başladığını görür və ona müdaxilə etməyə çalışır. Burada Amerikanın maraqlarının pozulmasına qətiyyən yol vermək istəmir. C.Boltonun Ukrayna səfəri ilə bağlı özünün söylədikləri vurğulanan özəlliklər baxımından maraqlıdır. ABŞ Prezidentinin müşaviri deyib: "Milli təhlükəsizlik və müdafiə sektorundan olan ukraynalı həmkarlarım ilə görüşmək çox maraqlı idi. Bizim müzakirələr onu göstərir ki, biz Ukraynanın təhlükəsizliyi və suverenliyinin saxlanmasına sadiqik, həm də ona sadiqik ki, ölkə Çinin iqtisadi istismarının qurbanı olmasın".

Rusiya və Çin: Vaşinqtonun iki cəbhədə mübarizəsi və Minskdə soyuq küləklər

Bu fikirlərdən belə anlaşılır ki, C.Bolton Kiyevdə Rusiya və Çinin Ukraynaya təsirinin azaldılması imkanlarını müzakirə edib. Hər iki məsələdə onlar arasında fikir birliyi olub. O cümlədən C.Bolton Çinin Ukrayna iqtisadiyyatına qoyduğu sərmayələri "istismar cəhdi" kimi qiymətləndirib. Ancaq Kiyevin bu mövqeni tam müdafiə etdiyi inandırıcı görünmür.

Ukraynadan fərqli olaraq Moldova səfəri haqqında C.Bolton konkret fikir söyləməyib. Ekspertlərin təxminlərinə görə, tərəflər arasında münasibətlər istidir. Bu səbəbdən C.Boltonun Kişineuda dinlədiklərinə şübhə yoxdur. Baş Nazir M.Sandunun Amerikaya üstünlük verdiyini nəzərə alsaq, onun C.Boltonla anlaşdığını təxmin edə bilərik. M.Sandu bu bağlılıqda deyib ki, bu səviyyədə səfər "Moldova Respublikasına güclü dəstəyə işarədir" və həm də Amerika ilə münasibətlərin misli görünməmiş inkişafının əlamətidir. Uzun illər Moldova rəsmilərinə Qərbin qapıları bağlı idi. Ölkə oliqarxik təcrid vəziyyətində idi. "Bu gün situasiya dəyişib. Bütün əhəmiyyətli xarici tərəfdaşlar Moldovaya maraq göstərirlər. Bizim qarşımızda bütün qapılar açılıb". Məsələ ondan ibarətdir ki, Moldovadan oliqarx V.Plaxotnyuk qaçıb və qayıtmayacağını bəyan edib.

Bu hadisədən bir qədər əvvəl isə Rusiyanın Müdafiə naziri S.Şoyqu Dnestryanı bölgəyə səfər edib oradakı Rusiya hərbçilərini yoxlamış və böyük bir silah anbarının ləğv ediləcəyini demişdi. Bir çox ekspertlər bunu Rusiyanın Moldovadan hərbi aspektdə müəyyən dərəcədə çəkilmək fikrində olduğu kimi qiymətləndirmişdi. Ancaq Moldova hökumətindəki vəziyyət bunun belə olmadığını göstərir. Orada Rusiya və qərbpərəst siyasi qüvvələr eyni dərəcədə təmsil olunublar. Prezident İ.Dodon da Rusiyanın maraqlarının nəzərə alınacağını deyir. Bu yaxınlarda Moldova hökumətinin nümayəndə heyətinin Rusiyaya səfər etməsi nəzərdə tutulub. Yəni, Kişineu göstərir ki, ölkədə Qərblə Rusiyanın maraqlarını tarazlaşdırıb, sakitlik yaratmaq fikrindədir. Bu baxımdan C.Boltonun Moldovaya səfəri aktuallıq kəsb edir. Ən azından Vaşinqton moldovalı rəsmilərə Rusiya ilə necə danışmalı olduğuna dair məsləhətlər verə bilərdi.

Ukrayna və Moldova səfərləri fonunda C.Boltonun Belarus səfəri xeyli bədbinlik yaradıb. Amerika rəsmisi A.Lukaşenko ilə danışıqlardan sonra etiraf edib ki, apardığı müzakirələr heç bir nəticə verməyib. Belarus Prezidenti də danışıqlardan öncə vurğulamışdı ki, Amerika ilə münasibətləri "ağ kağızdan başlamaq lazımdır". Yəni, bu günə qədər olan vəziyyətdən tamamilə imtina etmək gərəkdir. Çünki iki ölkə arasında soyuq münasibətlər mövcuddur, hətta 2008-ci ildən Minskdə ABŞ səfiri yoxdur.

Belarus Prezidenti onu da vurğulayıb ki, Amerikanın Belarusa iradları çoxdur və eyni zamanda, Minski də qane etməyən müəyyən məqamlar mövcuddur. Görünür, bütün bunlara rəğmən, tərəflər arasında razılıq olmayıb. Təbii ki, Belarus Rusiyaya qarşı addım atmaz, Vaşinqtonun ittifaq dövlətindən imtina etmək təklifini qəbul etməz. Çinlə münasibətlərə Vaşinqtonun qarışmasına Minsk normal baxmır. "Normand formatı" ilə bağlı A.Lukaşenkonun V.Putinə hər hansı bir fikir bildirməsi də inandırıcı görünmür.

Bunlar hansı nəticə çıxarmağa əsas verir? Görünür ki, C.Boltonun "z" səfəri elə də uğurlu olmayıb. Müəyyən ümumi məsələlərdə Ukrayna və Moldova ilə ortaq mövqe tapılsa da, Belarus cəbhəsində tam məğlubiyyət olub. Bunlardan başqa, Ukrayna və Moldova da hazırkı geosiyasi şəraitdə öz maraqlarına uyğun hərəkət edəcəklər. Məsələn, Kiyev Moskva ilə atəşkəsə nail olmağa çalışır, Moldova rəhbərliyi isə Avropa ilə yanaşı, Rusiyanın da marağını nəzərə almağa cəhd göstərir.

Belə gedişat onu da ifadə edir ki, artıq Vaşinqton əvvəlki kimi başqa ölkələrə hökm edə bilmir. Ölkələr müstəqil mövqe tutub, öz maraqlarına uyğun hərəkət etməyə çalışırlar. Vaşinqton üçün bunun qarşısını almaq getdikcə daha da çətinləşir. Bunlarla yanaşı, C.Boltonun Ukrayna, Moldova və Belarusla eyni səfər çərçivəsində müzakirələr aparması Aİ-nin "yeni müstəqil Qərb dövlətləri" təsnifatına uyğundur. Qərb həmin ölkələri xarici siyasətində bir-birindən ayırmır. Bu da maraqlı faktdır və bu üç Şərqi Avropa ölkəsinin gələcək taleyi aspektində müəyyən düşüncələrə yol açır.

Newtimes.az


Etiket:

Strategiya.az

Xəbərlər
22.09.2019

Azərbaycanın ərazi sularında gəmilərin hərəkətinə icazə verilib

22.09.2019

Şahin Atamov  debütünü qələbə ilə başa vurub

22.09.2019

Sabah ölkə ərazisində gözlənilən hava şəraiti

22.09.2019

Xəzərdə dalğanın hündürlüyü 6,6 metrə çatıb

22.09.2019

Şəmkirdə bir nəfər su hovuzuna düşərək ölüb

22.09.2019

"Barmaqlarımızı sındıranlar"

22.09.2019

Ərdoğan: “İdlib mövzusunda Ankara razılaşmasının pozulacağını düşünmürəm”

22.09.2019

Yaponiya həkimləri uzunömürlülüyün dəqiq əlamətini göstərdilər

22.09.2019

Ronaldodan sərt açıqlama

22.09.2019

Yaponiyanın Baş Naziri Nyu-Yorkda ABŞ və İran prezidentləri ilə görüşəcək

22.09.2019

Bu gün Azərbaycan komandası Dünya Çempionatının finalında mübarizə aparacaq

22.09.2019

Müəllimlər üçün stajkeçmə xidməti təşkil olunacaq - VİDEO

22.09.2019

Ermənistan silahlı bölmələri atəşkəsi 24 dəfə pozub

22.09.2019

KİV: Rusiya Kraliça II Yelizavetanın oğluna qarşı kompromat ələ keçirib

22.09.2019

İran Çin və Rusiya ilə birlikdə hərbi dəniz təlimləri keçirəcək

22.09.2019

Dənizdə dalğanın hündürlüyü 6,3 metrə çatıb

22.09.2019

Rusiya Tokio Olimpiadasından kənarlaşdırıla bilər

22.09.2019

“İlham Əliyev. İnkişaf - məqsədimizdir” çoxcildliyinin 88-ci kitabı çapdan çıxıb

22.09.2019

Assanjın həbsxanada saxlanma şəraiti sərtləşdirildi

22.09.2019

ABŞ rəsmiləri İran XİN rəhbərinə Nyu-Yorkda gəzməyə icazə vermədi

21.09.2019

Hərbi qulluqçumuz həlak olub

21.09.2019

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

21.09.2019

Dənizdə dalğanın hündürlüyü 3,8 metrə çatıb - Nazirlik

21.09.2019

Bakıda küləyin sürəti saniyədə 20 metrə çatıb

21.09.2019

Küləkli hava ilə bağlı sürücü və sərnişinlərə XƏBƏRDARLIQ

21.09.2019

Müdafiə naziri cəbhəboyu zonada tikintisi davam edən hərbi hissələrdə olub

21.09.2019

İran XİN: ABŞ sanksiya siyasətinin uğursuz olduğunu qəbul etməlidir

21.09.2019

DSX və DİN-dən birgə əməliyyat

21.09.2019

Erməni tərəfi Qazax istiqamətində təxribat törədib

21.09.2019

Müxalifətdən Qəhrəmanlıya daha bir sərt tənqid

21.09.2019

Üzeyir Hacıbəylinin həyatı haqqında videoçarx hazırlanıb - VİDEO

21.09.2019

Dünya bazarlarında neft ucuzlaşıb

21.09.2019

Hər kəsin yaşamadığı ömür-polis ömrü... (FOTOLAR)

21.09.2019

Fuad Qəhrəmanlı  istefa verdi

21.09.2019

13 cinayətin üstü “isti izlər”lə açılıb

21.09.2019

Bu gün Azərbaycanın qrup komandası Bakıda bədii gimnastika üzrə dünya çempionatında mübarizəyə qatılır

21.09.2019

Atəşkəs 23 dəfə pozulub

21.09.2019

Ekoloji sənədlərin verilməsi prosesi daha da asanlaşdırılacaq

21.09.2019

Özbəkistanda parlament seçkiləri keçirilir

21.09.2019

Dollar 3 gün bu qiymətə olacaq

21.09.2019

İranın Mərkəzi Bankına qarşı təkrar sanksiya tətbiq edilib

21.09.2019

“Hizbulla”dan Səudiyyə Ərəbistanına sərt mesaj: “İran səni məhv edər”

21.09.2019

Müddətli müqavilə üzrə müəllimlərin işə qəbulunun II turu başlayıb

21.09.2019

Güclü küləklə əlaqədar  XƏBƏRDARLIQ!

21.09.2019

“İlham Əliyev. İnkişaf - məqsədimizdir” çoxcildliyinin 87-ci kitabı çapdan çıxıb

21.09.2019

Yeniyetmə karateçilərimiz İranda keçirilən turnirin ilk günündə 4 medal qazanıblar

21.09.2019

Donald Tramp Vladimir Zelenski ilə BMT Baş Assambleyası çərçivəsində görüşəcək

21.09.2019

“Solğun çiçəklər” Sumqayıt Dövlət Dram Teatrının səhnəsində

21.09.2019

Türkiyədə daha bir təhlükəli PKK terrorçusu məhv edilib

21.09.2019

Səfirlik Rostovdakı “Aksay” bazarından həmvətənlərimizin çıxarılması barədə yayılan məlumatlara münasibət bildirib