İraq xaosu: geosiyasi mübarizənin daha riskli mərhələsi

09:57 / 11.11.2019

Yaxın Şərqdə gərginlik azalmaq bilmir. Bir ölkədə problemlər həll edilməmiş, münaqişələr aradan qalxmamış, digərində yeni ixtilaflar meydana gəlir. Suriya məsələsində ciddi irəliləyiş olmadığı halda, İraqda ara qarışmağa başlayıb. İndi bu ölkənin şəhərlərinin küçələrində sosial tələblərlə çıxış edən, lakin siyasi xarakterli iddialar irəli sürən etirazçı kütlə vardır. Artıq yüzlərlə insan həyatını itirib və bu rəqəm hər gün artır. Nümayişçilər İrana bağlı İraq hökumətinin dəyişməsini tələb edirlər. Bundan nəticə çıxaran ekspertlər ümumilikdə geosiyasi aspektdə antiiran prosesindən bəhs edir, eyni zamanda, İraqdakı şiələr arasında nifaq salındığını ifadə edirlər. Bu iki məqamı birləşdirəndə belə alınır ki, İraqda dərin qatlarda geosiyasi, ideoloji və dini çalarları olan ziddiyyətli proseslərə start verilib. Sosial tələblər ancaq görünən tərəfdir. Bu aspektdə hadisələrin geosiyasi təhlili üzərində geniş dayanmağa ehtiyac görürük.

Yeni təhlükə mənbəyi: İraqdakı proseslərin mahiyyəti və özünəməxsusluğu

İraqda artıq bir neçə gündür davam edən iğtişaşların arxasında ciddi sosial, siyasi, ideoloji və geosiyasi faktorların dayandığına şübhə yeri qalmayıb. Prosesi yatırtmaq mümkün olmur. Hər gün insanlar həlak olur. Dünyanın böyük dövlətləri baş verənlərə münasibətlərini bildiriblər. Belə görünür ki, İraqla bağlı hansısa geosiyasi proseslərə start verilib. Bu, bəlkə də "Ərəb baharı" qədər təsiri ola biləcək məsələdir.

Öncə hadisələrin inkişafına nəzər salaq. Ölkənin iri şəhərlərində insanlar sosial məsələlərin həlli tələbi ilə küçələrə axışdıqlarını deyirdilər. Məsələn, işsizliyin artmasına etiraz edirdilər. Bahalaşma və həyat şəraitinin yaxşılaşmamasına qarşı çıxış edirdilər. Etirazçılar hökumətin istefasını tələb edir, baş nazir Adil Abdulmehdinin istefasını istəyirdilər. Əvvəlcə hökumət prosesi ciddi qəbul etmədi. Ancaq qısa bir müddətdə həlak olanların sayı artdı və hadisələr nəzarətdən çıxmağa başladı. Ekspertlər hesab edirlər ki, etirazçılarda qorxu hissi keçib və hadisələr daha da dərinləşə bilər.

Belə görünür ki, doğrudan da, İraqda baş verənlər getdikcə daha artıq dərəcədə xaosu, qarmaqarışıqlığı xatırladır, ölkəni bürümüş anarxiya və hərc-mərclik, bu şəraitdə qaçılmaz olan idarəetmə böhranı daha geniş miqyasda vüsət almaqdadır. Bu gedişatda maraqlı olanı şiə lider Müqtəda əl-Sədrin etirazçıları dəstəkləməsidir. O bəyan edib ki, hökumət düz yolda deyil və baş nazir vəzifəsini yerinə yetirə bilmir. Bunun fonunda şiə liderin İranın İraqın daxili işlərinə qarışmasına son verilməsini tələb etməsi diqqəti çəkib. Bunu Tehrana qarşı hərəkət kimi qiymətləndiriblər.

O cümlədən Vaşinqton etiraz edənlərə qarşı sərt tədbirlərin görülməsinin arxasında İranın dayandığına işarə verib. Belə bir fikri İranın məşhur generalı Süleyman Qasıminin Bağdada gəlişi və gizli görüş keçirməsi də yaradıb. KİV-ə məlumat sızdırıblar ki, İran generalı bu kimi hadisələri necə yatırtmaq lazım gəldiyini bildiklərini deyib. Yəni avtomatik olaraq İraqın hüquq-mühafizə orqanlarının daha sərt davranması tələbini qoyub. Əslində, Sədr İranın bu kimi müdaxilələrinin əleyhinədir. O cümlədən "Həşdi-Şabi"nin İraqdakı fəaliyyətinin məhdudlaşdırılmasını tələb edir.

Ekspertlər bunlardan belə nəticə çıxarırlar ki, İraqda, əslində, İrana qarşı hərəkat başlayıb. Tehranın bu ölkədə "at oynatdığı" haqqında çoxdan söhbətlər gedirdi. Lakin məhz indi İraqda antiiran prosesinə start verilməsi təsadüfi deyil. Suriyada İran əleyhinə Amerika, İsrail və Səudiyyə Ərəbistanı geniş iş aparırlar. Oradan İran qüvvələrinin çıxarılmasını tələb edirlər. Bu istiqamətdə müəyyən zərbələr də endirilib. Ancaq İran, faktiki olaraq, Suriyada qalır və oradan çıxmaq fikri yoxdur.

İndi İraqda İrana qarşı proseslərin başlaması Tehranı daha çox sıxışdırmaq planlarından xəbər verir. Bu isə Tehran üçün daha çətin vəziyyətin yaranması deməkdir. Maraqlıdır ki, İraqla bağlı İranın müttəfiqi Rusiya elə bir mövqe bildirməyib, yəni Tehranı müdafiə etdiyini nümayiş etdirməyib. Bu isə meydana çoxlu suallar çıxarır. Konkret desək, bir sıra ekspertlər təxmin edirlər ki, Rusiya da İranın Yaxın Şərqdə daha çox güclənməsini arzulamır.

Bu bağlılıqda ABŞ-ın bəyanatları bu ölkənin konkret mövqedə olduğunu ifadə edir. Vaşinqton tələb edir ki, Bağdad nümayişçilərin tələbini yerinə yetirsin, yəni baş nazir istefa versin. A.Abdulmehdinin istefa verməsi ölkədə İrana bağlı şiələrin mövqeyini zəiflədə bilər. Sədrin tutduğu yol isə onu göstərir ki, ərəb şiələr başqa cür düşünürlər. Onlar İrana meylli qüvvələrin ölkədə hökmran olmasını istəmirlər. Bu məqama görə, ekspertlər hesab edirlər ki, hazırda meydanda İrana bağlı İraq hökuməti ilə Sədrə sədaqətli şiə vətəndaşlar arasında bir çarpışma yaşanır. Onlardan hansının qalib gələcəyindən ölkədə iqtidarın taleyi asılı olacaq. Ancaq problemin yalnız bununla məhdudlaşmadığını da istisna etmək olmaz.

Parçalanma ehtimalı: Bağdad üçün çətin problem

Geosiyasi aspektdə region uğrunda mübarizənin növbəti səhnəsi oynanılır. Bəzi qüvvələr İranın mövqeyini zəiflədib onun nüfuzunu aşağı salmağa çalışır. Bu prosesin maraqlı əlaməti şiələrin arasına siyasi müstəvidə nifaq salınmasındadır. Nəticədə, şiə cəbhəsi parçalana bilər. Bir qayda olaraq İrana arxalanan şiələr üçün yeni dayaq nöqtəsi meydana gələr – İraqdakı şiələrin lideri Müqtəda əl-Sədr. Bunun isə çox ciddi siyasi, ideoloji və geosiyasi nəticələri ola bilər. Bütün variantlarda bu ssenari İranın əleyhinədir. Bu səbəbdən Tehran İraqda hökuməti ciddi surətdə dəstəkləyir. Lakin həmin ssenari də antiiran prosesinə çevrilə bilər.

Səbəb ondan ibarətdir ki, etirazçılar şiddətin arxasında İranın dayandığına əmin olsalar, faktiki olaraq, geosiyasi aspektdə Amerika məqsədinə çatmış olar. Çünki iraqlıların İrana etimadı ciddi surətdə azalır. Belə şəraitdə cəmiyyətdə İrana sədaqətli siyasi qüvvələrin uğur əldə etmə imkanları xeyli zəifləmiş olur. Zor gücünə hakimiyyəti saxlamağın perspektivinin olmadığı isə məlumdur.

Məsələnin başqa bir riskli tərəfi də vardır. Bir çox ekspertlər İraqda vətəndaş müharibəsinin başlamasından ehtiyat edir, bu prosesin ölkəni parçalaya biləcəyini proqnozlaşdırırlar. Bu, həqiqətən də, təhlükəli tendensiyadır. İraqın federalizasiyası bütövlükdə regionu, o cümlədən Suriyanı silkələyər. Kürdlərin müstəqil dövlət qurmaq planları daha konkret cizgilər alar. Bu aspektdə Türkiyədə İraqdakı türkmənlərin taleyi narahatlıq doğurub. Maraqlıdır ki, artıq Kərkükdə türkmənlər də küçələrə çıxıb tələblərini ifadə edirlər. Bununla yanaşı, türkmənlər vəziyyətdən istifadə edib Peşmərgə dəstələrinin yenidən Kərkükə daxil ola biləcəyindən ehtiyatlanırlar.

Digər tərəfdən, yaranmış qarışıqlıqdan istifadə edərək PKK İraqda fəallığını artıra bilər. Bu terror təşkilatı çoxdandır ki, Kandillə yanaşı, Sincarda da mövcuddur. Proseslər indiki istiqamətdə davam etsə, PKK bir az da irəli gedə bilər. Məsələn, Kərkük və Mosulun neft ehtiyatlarına nəzarət etmək fikrinə düşər. Əslində, ekspertlər hazırda İraqda baş verənləri neft məsələsi ilə də sıx bağlayırlar. Konkret olaraq, ABŞ-ın enerji qaynaqlarını əlindən vermək istəməyəcəyi proqnozu üzərində dayanılır.

Son günlər Suriyada bu aspektdə baş verənlər də həmin tezisə əsas verir. ABŞ Prezidenti Suriyanın şimalındakı neft yataqlarını qorumaq üçün əlavə hərbi qüvvənin oraya göndərilməsinə qərar verib. Belə çıxır ki, Donald Tramp öncəki qərarı ilə manevr edir. Yəni döyüş meydanına Rusiya, Türkiyə, İran və Suriyanı çıxararaq, onların bir-biri ilə savaşmasını təşkil etməyə çalışırlar. Bunun fonunda isə amerikan əsgəri ancaq gəlir gətirən neft yataqlarına nəzarət edəcək. Yəni oradan götürülən milyonlar həm Vaşinqtona, həm də onun dəstəklədiyi radikal qruplara gəlir verəcək.

Bu baxımdan İraqda daha çox imkanlar vardır. Hesablamalara görə, İraqdakı neft ehtiyatlarının qiyməti 31 milyard dollar təşkil edir. Bu qədər zənginliyə sahib olmaq üçün Vaşinqton təbii ki, riskli addımlar atacaq. Geosiyasi və geoiqtisadi olaraq da kürdlər dividend götürür. Onlar Suriya və İraqdakı neft yataqlarından külli miqdarda pul əldə etmək imkanı qazanırlar ki, onu da müharibələrə xərcləyə bilərlər. Amerikaya gəldikdə isə bir güllə ilə bir neçə quş vurmuş olur. Hər şeydən öncə amerikan əsgərlərini qanlı savaşın içindən uzaqlaşdırır, rəqibləri olan bir neçə ölkəni savaş meydanına itələyir. Paralel olaraq, müttəfiq saydığı qüvvələrə özünün cibindən çıxmayan qazanc mənbəyi verir. Bununla həm onlardan istədiyi kimi yararlana bilir, həm də özü fiziki olaraq kənarda qalır. Nəhayət, bu strategiya Amerikaya regiondakı bütün böyük oyunçulara problem yaratmağa imkan verir. Konkret olaraq, Rusiya, İran və Türkiyə ABŞ-ın ssenarisinə uyğun oyunda iştirak etməli olurlar.

Bütün bunlar İraq hadisələrinin ciddi geosiyasi məsələlərlə bağlı olduğu qənaəti yaradır. Bu vəziyyət region dövlətlərinin heç birinə xeyir vermir. Əksinə, yeni xaos mənbəyi meydana gəlir. Belə çıxır ki, Amerika hələ İraq məsələsini həll etməyib. Bəlkə də onu necə həll etməyin proqramı yoxdur. Görünən odur ki, Yaxın Şərqdə ABŞ və onun müttəfiqləri davamlı olaraq oyun qaydalarını dəyişməyə çalışır və ortaya daha mürəkkəb mənzərə çıxarırlar. Suriyada müharibə bitməmiş İraqda iğtişaşlar başlayır, bu da sona çatmamış... növbədə hansı ölkədir? Bizcə, indi əsas suallardan biri bundan ibarətdir.

Newtimes.az


Etiket:

Strategiya.az

Xəbərlər
06.12.2019

Ərdoğan dördtərəfli zirvədə: Siz bu haqqı haradan almısınız?

06.12.2019

Angela Merkel: Nasistlərin törətdikləri cinayətlərə görə xəcalət çəkirəm

06.12.2019

Azərbaycanda beynəlxalq və ölkədaxili sərnişin qatarlarının hərəkət cədvəli dəyişdirilir

06.12.2019

Putinlə Zelenskinin təkbətək görüşü baş tutacaq

06.12.2019

Bu gün əkilən ağacların sayı 650 mini keçib - ETSN

06.12.2019

İstirahət günlərində gözlənilən hava proqnozu

06.12.2019

“Çelsi”nin transfer qadağası ləğv edildi

06.12.2019

Türkiyə Rusiyadan növbəti partiya "S-400" raketləri alır

06.12.2019

NATO-nun ən güclü orduları açıqlandı - SİYAHI

06.12.2019

Artıq “Apple” dünyanın ən dəyərli şirkəti deyil

06.12.2019

"Fitch": Rubl və lirə dollara nisbətdə ucuzlaşacaq - PROQNOZ

06.12.2019

Elman Nəsirov: Ölkə üzrə 650 min ağacın əkilməsinin bir çox baxımdan böyük əhəmiyyəti var

06.12.2019

“Messi ilə bu haqda bir neçə dəfə danışmışam" - Bartomeu

06.12.2019

Poroşenkodan Zelenskiyə məsləhət: Putinlə təkbətək görüşmə!

06.12.2019

Yol polisinin “dyp.polisazerbaycan” “Instagram” səhifəsi fəaliyyətə başlayıb

06.12.2019

Dünya bu fotodan danışır: Trampın kürəyinə “silah” dirədilər

06.12.2019

Ötən gün axtarışda olan 35 nəfər saxlanıldı

06.12.2019

Vaxtilə dünyanın ən əzəmətli şəlaləsi olan “Viktoriya”nın son görüntüləri şoka saldı - FOTO

06.12.2019

ABŞ-ın “Qara Şahin”i qəzaya uğradı, hərbçilər öldü

06.12.2019

Sumqayıtda istehlaka yararsız 227 kq ət məhv edildi

06.12.2019

DGK 250 milyon dollar dəyərində qaçaqmalçılığın qarşısını alıb

06.12.2019

Sabahın hava proqnozu açıqlanıb

06.12.2019

Prokuror Suriyada terrorçulara qoşulmaqda təqsirləndirilən dəstəyə 20 il cəza istədi

06.12.2019

Lavaş bizə məxsusdur, mədə niyyətli oğrulara yox…

06.12.2019

Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Şamaxıda ağacəkmə aksiyasında iştirak ediblər

06.12.2019

Sabah MSK-nın Milli Məclisə növbədənkənar seçkilərlə bağlı iclası keçiriləcək

06.12.2019

Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Şamaxıda Şahxəndan türbəsinin ətrafında aparılan abadlıq işləri ilə tanış olublar

06.12.2019

Suriya böhranı İstanbulda müzakirə olunacaq

06.12.2019

Türkiyəli fotomüxbir Fransada keçirilən nümayişlərdə yaralandı

06.12.2019

Prezident: “Azərbaycan bundan sonra da TRACECA-nın prioritet istiqamətləri üzrə daha vacib layihələrin gerçəkləşməsində davamlı iştirak edəcək”

06.12.2019

Kirayə evlərə sahib olmaq istəyənlərin nəzərinə - ŞƏRTLƏR MƏLUM OLDU

06.12.2019

Ağılsız köpəklər uluduza hürər

06.12.2019

SOCAR Qaladakı “Eko park”da Enerji İdarəetmə Mərkəzini istifadəyə verib

06.12.2019

Almazbek Atambayevin məhkəməsi təxirə salındı

06.12.2019

Bakıda TRACECA Hökumətlərarası Komissiyasının növbəti iclası keçirilir

06.12.2019

“Azeri Light”ın bir barrelinin qiyməti 69 dollara çatır

06.12.2019

Türkiyə Prezidenti Britaniyada Avropanın ilk eko-məscidinin açılışında iştirak edib

06.12.2019

"Azərbaycandakı qardaşlarımızla birlikdə qrupdan çıxmaq istəyirik" - Şenol Günəş

06.12.2019

Rusiya XİN diplomatı "persona-non-qrata" elan etdi

06.12.2019

Zakir Həsənov səfirlə Azərbaycan-Türkiyə-Qətər birgə hərbi təlimlərinin keçirilməsini müzakirə edib

06.12.2019

Bərdədə antisanitar şəraitdə məhsul istehsal edən pendir sexinin fəaliyyəti məhdudlaşdırılıb

06.12.2019

Əli Əsədovdan dövlət ümumtəhsil məktəbləri ilə bağlı - QƏRAR

06.12.2019

Atəşkəs rejimi pozuldu - 23 dəfə

06.12.2019

Bu gün Mehriban Əliyevanın təşəbbüsü ilə ölkədə 650 min ağac əkiləcək

06.12.2019

Baş nazirdən valideyn himayəsindən məhrum uşaqlarla bağlı - QƏRAR

06.12.2019

AMB-nin valyuta məzənnələri

06.12.2019

Neftin ucuzlaşması davam edir

06.12.2019

Hollandiyada cinayətkar qıtlığı: Həbsxanalar bağlanır

06.12.2019

Merkel Berlində törədilən qətl hadisəsinə münasibət bildirdi

06.12.2019

Alkoqolsuz içki istehsalı sexində iyrənc mənzərə