PANDEMİYAYA BİOETİK BAXIŞ:qanunların, yoxsa insanların keşiyində durmalı?

05:54 / 10.04.2020

Sevda Aydın Kərimova

AMEA Hüquq və İnsan Hüquqları İnstitutunun doktorantı

 

Min illərlə insan həyatına və sağlamlığına baxış fəlsəfəsi mövcud cəmiyyətlərin və bu cəmiyyətdə yaşayan insanların mənəvi və psixi dəyərləri ilə müəyyənləşmişdir.

Müasir dövrdə yüksək tibbi-bioloji elmi inkişaf, səhiyyədə yeni texnologiyaların və müalicə metodlarının tətbiqi, insanın şəxsi dəyər və azadlıqlarının ön plana çıxması, bütün sahələrdə olduğu kimi, tibbi-bioloji sferada da “yaxşı-pis”, “həqiqət-yalan”, “düz-səhv” anlayışlarının qarışmasına səbəb olur. Hüquq, prinsip, mövqe, dəyərlər və s. ilə bağlı məsələlərin həllində yeni problemlər doğurur.

Bu qarışıqlıq bir çox hallarda tibbi və bioloji fəaliyyətlərdə hüquqi və deontoloji qarşıdurma yaradır, bəzi hallarda elmin inkişafına mane olur, bəzən isə insanın fiziki, psixi və mənəvi tamlığına qəsd kimi qiymətləndirilir.

Fərdi insan həyatının mahiyyəti və qorunması ilə elmin inkişaf strategiyası arasında duran fundamental sualların cavabını tapmaq o qədər də asan olmur.

Filosofların, bioloqların, həkimlərin, hüquqşünasların üz-üzə gəldiyi və hər kəsin öz mövqeyində müəyyən qədər haqlı olduğu bir şəraitdə xüsusi tip bilikləri və sosial praktikanı özündə birləşdirən bioetika elmi formalaşmışdır.

Bioloji-tibbi bilikləri insani dəyərlərlə uzlaşdıran bioetika son günlərdə dünyanı bürüyən koronavirus (COVID-19) pandemiyası dövründə daha da aktuallaşmış, elmi ədəbiyyatda, ictimai münasibətlərdə, sosial fəaliyyətlərdə və məişətdə ön plana çıxmışdır.

Koronavirusla bağlı olaylar dünyada bioetikanın hüdudlarının genişləndirmişdir. İnsanlığa təhlükə ola biləcək elmi tədqiqat, təcrübə və sınaqlara nəzarətin gücləndirilməsi, qaydaların və məsuliyyətin daha da ciddiləşdirilməsi ilə yanaşı, insanlığı təhlükəli viruslardan, səbəbi elmə məlum olmayan xəstəliklərdən və bioloji aktiv proseslərdən qorumaq üçün elmin, alimlərin imkanlarının artırılmasını da aktuallaşdırmışdır.

Bir əsrdən çoxdur ki, (sonuncu 1918 İspan qripi bilinir) buna oxşar qlobal bir pandemiya görməmişik, lakin tarixin daha geniş perspektivindən baxdıqda, insanlıq daha əvvəl bu cür bir çox epidemiya ilə qarşılaşmışdır. Əslində indi belə bir pandemiya ilə mübarizə aparmaq üçün hər zamankından daha yaxşı vəziyyətdəyik, çünki artıq bio-tibb heç vaxt olmadığı qədər inkişaf edib.

Məsələn, qara vəba 14-cü əsrdə ortaya çıxanda, təxminən, 10 il ərzində Çindən Britaniyaya yayılaraq, o zamankı Asya və Avropa əhalisinin, demək olar, üçdə birini məhv etdi. O zaman heç kimin nə baş verdiyi, xəstəliyin səbəbi və nə edilə biləcəyi haqqında təsəvvürü yox idi. Bugün koronavirus pandemiyasına baxdıqda, ən azından kimin virus daşıyıb daşımadığını müəyyən edən testlərin hazırlanması sadəcə iki həftə çəkdi.

Hazırda qlobal mənada ən böyük problem dünyadakı bölünmüşlük, həmrəyliyin olmaması hesab olunur. Bu mənada, bioetika sahəsində həm ölkələr arasında iş birliyi və koordinasiya gücləndirilməli, həm də xalqlar, dövlət-vətəndaş və ayrı-ayrı fərdlər arasında inam artırılmalıdır.

Bir çox alimlərin fikrincə, əslində bu gün bəşəriyyət son illərdə “saxta xəbər pandemiyası” və beynəlxalq və fərdi münasibətlərdə, dünyagörüşündə yol verdiyi nöqsanlara görə hesabat verir.

Özündən qat-qat böyük vahimə gətirən yeni tip koronavirusun yayılması beynəlxalq əlaqələrə, insan-təbiət münasibətlərinə, ekologiya-ekonomika qarşıdurmasına, cəmiyyətin idarəedilmə modelinə, ideoloji fikir və nəzəriyyələrə, ictimai münasibətlər sisteminə, fərdi həyat fəlsəfəsinə, mənəvi dəyərlərə və s. yeni baxış bucağından baxılmasını formalaşdırmaqdadır.

Bütün dünyanı və insanlığı təhlükə qarşısında qoyan virusun bioloji silah kimi istifadə olunmasının qarşısını almaq üçün beynəlxalq və milli standartların və normaların müəyyənləşdirilməsindən pandemiyanın qarşısını alacaq peyvəndlərin, vaksin və dərmanların kəşfinə qədər geniş sahəni əhatə edən proseslərə ayrı-ayrı insan qrupları, peşə sahibləri, dini konfesiyalar, siyasətçilər və fərdlər müxtəlif aspektdən qiymət verməyə çalışırlar. Maraqlı olan da budur ki, onların hər biri öz mövqeyində müəyyən dərəcədə haqlıdır.

Xəstə və ya xəstəliyə yoluxma ehtimalı olan şəxs onun xüsusi karantin şəraitində saxlanmasına, təcrid olunmasına etiraz edir, həkimlər, epidemioloqlar və virusoloqlar bu təcridin daha da gücləndirilməsini və uzunmüddətli olmasını təklif edir, iqtisadçılar dəyən zərəri hesablayır, istehsalın və bazarın gözü ilə məsələyə yanaşırlar.

Siyasətçilər, dövlət rəhbərləri dövləti, asayişi, insanların həyatını və sağlamlığını qorumaq qayğısına qalır, ayrı-ayrı şəxslər öz maddi mənafeyini və maraqlarını önə çəkir. Hüquq müdafiəçiləri pandemiyanın qarşısının alınması və zərərinin azaldılması üçün qoyulan qadağaların insan hüquq və azadlıqlarının əleyhinə olması haqda çoxsaylı və “əsaslandırılmış” arqumentlər gətirirlər. Bu qadağaların insanların ən ali hüququnun-yaşamaq hüququnun qorunmasına yönəldiyini də unudurlar.

Fərdin səhiyyə və səhhət haqda anlayışı və dəyərləri ilə hər cür eksperiment və axtarışlar aparmalı olan professionalların, alim və həkimlərin mövqeləri uyğunlaşmaya bilər.

Bütün bu mövqelər ilk dəfə belə ağır və geniş coğrafiyanı əhatə edən xəstəliklə – virusla üzləşən, çox məsələnin həllinə hazır olmayan cəmiyyətlər üçün təbiidir, anlaşılandır. Bura qarışıq informasiya axınının yaratdığı psixozu, “gələcək xofu” deyilən gərginliyi, mənəvi gücsüzlüyü də əlavə etmək olar. Unutmayaq ki, müxtəlif ziddiyyətli fikirlər cəmiyyətdə inamsızlığa, psixoloji gərginliyə səbəb olur.

Belə halda, bioetik baxımdan məsələni həll etmək “öz bədəninin sahibi olan” fərdin sağlamlıqla bağlı maraqlarını digər şəxslərin, cəmiyyətin, dövlətin maraqları ilə uzlaşdırmaq, müvafiq qadağanedici tədbirlər həyata keçirmək həm etik, həm tibbi, həm də hüquqi baxımdan məqsədəuyğun və qanunauyğun hesab oluna bilər.

“Sənin azadlığın başqasının hüquqlarının başlandığı yerə qədərdir” ifadəsi insan hüquq və azadlıqlarının ana postulatıdır.

Şəxsin sərbəst toplaşmaq, istirahət, azadlıq və s. hüquqları başqalarının yaşamaq və sağlamlıq hüququna, səhiyyəyə, dövlətin fəaliyyətinə təhlükə yaradırsa, o, təcrid olunmalı, profilaktik tədbir kimi cərimə olunmalı, hətta əməl ağır nəticələr törədirsə, cinayət məsuliyyətinə cəlb olunmalıdır.

Bir çox hüquqşünaslardan fərqli olaraq, biz bu tədbirlərin fövqəladə vəziyyət elan olunmadan da uğurla həyata keçirilməsinin mümkün olduğunu düşünürük. Yetər ki, icraçılar öz vəzifələrinə ciddi və məsuliyyətlə, vətəndaşlar isə prosesə anlayışla yanaşsınlar. Xüsusi qeyd etmək lazımdır ki, belə vəziyyətdə məmurların vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə etməsi prosesə və dövlətin nüfuzuna mənfi təsir göstərə bilər.

Fikrimizcə, hüquqşünas və ləyaqətli məmur qanunların yox, insanların keşiyində durmalı, qayğısına qalmalıdır. Qanun bu yolda bir vasitədir.

Razılaşmaq olar ki, tələsik hazırlanmış bəzi qaydalarda prinsipial olmayan, əsas məqsəddən yayındırmayan boşluqlar, ziddiyyətlər, çatışmazlıqlar, hüquqi baxımdan qüsurlar, nöqsanlar mövcud ola bilər. Bunlar böyük prosesin gedişində kiçik və düzəlməsi mümkün olan məsələlərdir.

Bütün bu problemlərə, müxtəlif fikirliliyə baxmayaraq, mövcud vəziyyətdə dövlət orqanlarının müəyyənləşdirdiyi qaydalara birmənalı əməl edilməli və bir-birimizin həyatının qorunmasında həmrəylik göstərilməlidir.

Unutmayaq ki, bizim evimiz – Yer kürəsi bu qədər kiçik, dünyanın əşrəfi olan İnsan isə bu qədər gücsüzdür.


Etiket:

Strategiya.az

Xəbərlər
28.07.2021

Azərbaycan MN: Ermənistan atəşkəs rejiminin tələblərinə əməl etmir

28.07.2021

Mustafa Şentopla Ceyhun Bayramov görüş keçirib

28.07.2021

Tələbə təhsil kreditini 10 ilə qaytara bilər

28.07.2021

Mustafa Şəntop: Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan-Türkiyə əlaqələri üçün çox əhəmiyyətlidir

28.07.2021

Ərazi bütövlüyümüzə qarşı atılacaq hər hansı addımlar qətiyyətlə cavablandırılacaq - XİN

28.07.2021

Kəlbəcər istiqamətində gərginlik davam edir - MN

24.07.2021

“Qənərçay” qum-çınqıl yatağı hərrac qaydasında istifadəyə verilib

24.07.2021

Hazırda Ermənistan-Azərbaycan dövlət sərhədinin Kəlbəcər sahəsində vəziyyət sabitdir - MN

24.07.2021

Son 24 saatda dünyada koronavirusa 573 mindən çox yoluxma qeydə alınıb

24.07.2021

Bölmələrimiz tərəfindən havaya heç bir PUA qaldırılmayıb 

23.07.2021

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

23.07.2021

“Ltv 7” kanalının direktoru və bir neçə əməkdaşı barəsində cinayət işi başlanılıb

23.07.2021

Jerom Lamber: Qarabağ müharibəsinin əsas səbəblərindən biri Minsk qrupunun diplomatik uğursuzluğudur

23.07.2021

Prezident İlham Əliyev: Bu gün Ermənistanın siyasi gündəliyini müəyyən dərəcədə biz formalaşdırırıq və bu, həqiqətdir

23.07.2021

Prezident İlham Əliyev: Müharibədən ən çox əziyyət çəkən ölkə Azərbaycandır, amma pulu Ermənistana verirlər

22.07.2021

Rezidenturaya qəbul imtahanının 1-ci mərhələsinin 2-ci cəhdində iştirak etmək üçün qeydiyyat başa çatır

22.07.2021

22 iyul Azərbaycanda Milli Mətbuat Günüdür

22.07.2021

Prezident İlham Əliyevin adından Kəlbəcərdə şəhid olmuş jurnalistlərin ailələrinə mənzil sənədləri təqdim edildi

20.07.2021

Toya dəvət edilən qonaqlar içərisində koronavirus xəstəsi aşkarlandı 

20.07.2021

Qurban bayramı ilə əlaqədar bayram namazı qılınıb

20.07.2021

“Azeri Light” neftinin bir bareli 69,33 dollara satılır

20.07.2021

Zərdabda karantin qaydalarının pozulduğu toy məclisləri aşkarlanıb

20.07.2021

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva Qurban bayramı münasibətilə xalqımızı təbrik edib

20.07.2021

Ermənistan XİN-in Azərbaycanı tarix və ərazi iddialarında ittiham edən açıqlaması növbəti cəfəngiyyatdır

20.07.2021

Naxçıvan istiqamətində mövqelərimiz atəşə tutulub, hərbi qulluqçumuz yaralanıb

16.07.2021

Ermənistan Naxçıvanda Azərbaycan Ordusunun mövqelərini atəşə tutub

16.07.2021

Şuşa Şəhəri Dövlət Qoruğu İdarəsinin İdarə Heyətinə sədr təyin edilib - SƏRƏNCAM

16.07.2021

Rusiya ilə Azərbaycan arasında sığorta Memorandumu imzalanıb

16.07.2021

Vətən Müharibəsi Qəhrəmanları üçün nəzərdə tutulan güzəştlər məlum olub - SİYAHI

16.07.2021

Ağdamda növbəti yeni hərbi hissənin açılışı olub

15.07.2021

Prezident İlham Əliyev Türkiyədə 15 iyul dövlət çevrilişi cəhdinin beşinci ildönümü ilə bağlı Ərdoğana məktub ünvanlayıb

15.07.2021

Nəqliyyat, Rabitə və Yüksək Texnologiyalar üzrə İşçi Qrupunun növbəti iclası keçirilib

15.07.2021

Səfirlik Azərbaycan vətəndaşlarını qısa zamanda Rusiya ərazisində hüquqi vəziyyətlərini tənzimləməyə çağırıb

15.07.2021

Prezident İlham Əliyevdən Ermənistana xəbərdarlıq: Sonra gec ola bilər

15.07.2021

Şükürbəyli-Cəbrayıl-Hadrut avtomobil yolunun tikintisi davam etdirilir

15.07.2021

Azərbaycan Ordusunun Şuşa ətrafındakı mövqeləri atəşə tutulub

13.07.2021

Leyla Abdullayeva: Azərbaycanın beynəlxalq sərhədləri çərçivəsindəki ərazisinə edilən hər hansı səfər Ermənistan tərəfindən şərh belə oluna bilməz

13.07.2021

İlin ikinci yarısında qlobal neft tələbatı sutkada 4,6 milyon barel artacaq

13.07.2021

Azərbaycana gələn 31 nəfərdə "Delta" ştammı aşkarlanıb

13.07.2021

Prezident İlham Əliyev-Qlobal səhiyyə böhranı fonunda “peyvənd millətçiliyi” narahatlıq doğurur

13.07.2021

COVID-19 sertifikatları artıq “myGov”da

13.07.2021

Prezident İlham Əliyev Rusiya Federasiyasının Baş nazirinin müavinini qəbul edib

13.07.2021

Hərbi qulluqçunun özünü öldürməsi ilə bağlı cinayət işi açıldı

13.07.2021

HEYDƏR ƏLİYEV - YENİ MİLLİ İNTİBAHIN VƏ MÜSTƏQİL DÖVLƏTÇİLİYİN ƏSASINI QOYMUŞ TARİXİ LİDER

11.07.2021

İtkin düşən daha bir hərbi qulluqçunun şəhid olduğu müəyyənləşdi - Hərbi Prokurorluq

10.07.2021

DİN narkotikə qarşı təbliğat üçün vətəndaşlara müraciət edib

10.07.2021

Ermənistan Gədəbəy istiqamətində mövqelərimizi atəşə tutub - MN

10.07.2021

Azərbaycan neftinin qiyməti 77 dollara çatır

09.07.2021

Qəbul imtahanlarında bu suallar salınmayacaq 

09.07.2021

Qubadlı və Laçın rayonlarında Dövlət Sərhəd Xidmətinin iki yeni hərbi hissəsi xidməti istifadəyə verilib