Pandemiya və multikultural dəyərlər

12:25 / 01.07.2020

Bəşəriyyəti yeni çağırışlar qarşısında çətin vəziyyətə salan koronovirus epidemiyası heç şübhəsiz ki, mövcud geosiyasi nizam və səhnədə də ciddi dəyişikliklərə əsas verir. Üçüncü minilliyin başlamasından cəmi 20 il keçməsinə baxmayaraq artıq əksər beyin mərkəzləri və analitiklər yenicə formalaşmağa başlayan geosiyasi konfiqurasiyanın konturlarının tamamilə yeni istiqamətdə dəyişəcəyini proqnozlaşdırırlar. Məlumdur ki, soyuq müharibədən sonrakı dövrün – XXI əsrin əsas siyasi doqması Qərbin təkqütblü dünya modeli olmuşdur. Çox təəssüf ki, bu modelin əsas meyarı "Mənim kimi düşünməyən mənimlə yanaşı ola bilməz'' fikri üzərində qurulmuşdu. Bu yanaşma isə dünya nizamının uzun müddət dayanıqlı ola bilməyəcəyi fikrini formalaşdırırdı. Bu həm də Qərbin dominantlığı altında mövcud dünya modelini yeni çağırışlarla qarşı-qarşıya qoyurdu. Tarixi zaman kontekstində əsrin beşdə biri kimi qısa bir dövrün müşahidələri əsasında bu çağırışları bir neçə mühüm istiqamətdə qruplaşdırmaq olar:

Geosiyasi mübarizə. Qərbin hegemonluq siyasətinə və vahid kosmopolit dəyərlərinin bəşərilik iddiasına qarşı müxtəlif formalarda reaksiyanın doğması gözlənilən idi. Bununla bağlı Rusiyalı mütəxəssis Anatoli Utkinin ifadə etdiyi kimi "Öz dəyərlərinin ümumiliyinə iddia etməsi Qərbi hər şeydən öncə İslam və Çin sivilizasiyası ilə toqquşduracaqdı''. Proseslər göstərdi ki, hər iki istiqamətdə getdikcə güclənən siyasi mübarizə mövcud geosiyasi konfiqurasiya dəyişikliyini artıq zərurətə çevirməkdədir. Geosiyasətdə qütb olmaq üçün güclü dövlət olmaqla yanaşı dəyərlər sisteminə də sahib olmaq lazımdır. Tarixən hər bir sivilizasiyanın özünəməxsus dəyərlər sistemi mövcud olmuşdur və bu mənada Çin sivilizasiyası hazırkı mübarizədə geosiyasi ağırlıq mərkəzi olmağa iddialıdır. Baxmayaraq ki, sivilizasiya müstəvisində Çin sivilizasiyası üçün öz təbii arealından kənara yayılmaq səciyyəvi deyil. Eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki, dövlətçilikdə imperiya ənənələrinə, yazı mədəniyyətinə, şəhərsalma və arxitekturaya, əxlaq normalarına, ailə dəyərlərinə və digər mənəvi keyfiyyətlərə malik olan Çin sivilizasiyası bütün nəsildəyişmə mərhələlərində özünəməxsusluğunu saxlamışdır və hazırkı vəziyyətdə bu üstünlüyündən yararlanmağa şərait yaranmışdır. Çindən əlavə dünyanın əksər regional güc mərkəzlərində də Qərbin hegemonluq siyasətinə qarşı çox ciddi bir əks-hərəkat getdikcə güclənməkdədir və əksər dəyərləndirmələrə görə yaşadığımız əsrin ortalarında bu özünü geosiyasi müstəvidə tarazlığın dəyişməsində göstərəcəkdir. Xüsusən də, demoqrafik vəziyyətin yeni güc mərkəzlərinin xeyrinə olduğunu nəzərə almaq lazımdır.

İqtisadi natarazlıq. Bəşər tarixində Sənaye İnqilabından sonra iqtisadi gücün tamamilə Qərbin tərəfinə keçməsi və sonrakı texnoloji sıçrayış mərhələlərində bu üstünlüyün dəfələrlə artması iqtisadi ağırlıq mərkəzinin dominant rolunun müəyyənləşməsində həlledici rol oynamışdır. Süni intellektin yaranması və kommunikasiya texnologiyalarının ən yüksək səviyyəsinin Qərbdə təmərküzləşməsi ilə bu trendin davamlılığı da təmin olunmuşdu. Eyni zamanda beynəlxalq maliyyə institutları, Bretton-Vuds sistemi beynəlxalq valyuta-kredit münasibətlərində dəyişməz kimi görünən vəziyyət yaratmışdı. Ən azı 300 illik bir dövrün iqtisadi güc mərkəzində hər hansı kənar oyunçunun müdaxiləsinə dözümsüzlük normal bir proses hesab olunur. Bununla belə yeni minillikdə Çinin "Bir kəmər, bir yol'' layihəsi, Asiya İnfrastruktur İnvestisiya Bankı beynəlxalq iqtisadiyyat və maliyyə sistemində ciddi dəyişikliklərə şərait yaratmışdır. Bundan başqa, Çinin "Microsoft'' əməliyyat sistemindən və İBM proqramlarından tamamilə imtina etmək və alternativ sistem yaratmaq niyyəti də hadisələrin sonrakı inkişafında bir neçə əsrlik vəziyyəti dəyişə bilmək imkanından xəbər verir.

Mənəvi böhran. Yeni minilliyə doğru geosiyasi proseslər, iqtisadi təlatümlərlə yanaşı, mənəvi dəyərlərə münasibətdə də böyük böhran yarandı. Avropa uzun illərdir təbliğ etdiyi multikulturalizm ideyalarındangeri addım atmağa başladı. Xüsusən də Yaxın və Orta Şərqdə idarəolunan xaos nəticəsində yaranmış çoxsaylı qaçqın ordusunun "Qoca qitə”yə üz tutması böyük humanitar böhrana səbəb oldu. Aralıq dənizi miqrantlar üçün "ölüm dənizi''nə çevrildi. Aydın oldu ki, Avropa ölkələrinin İkinci dünya müharibəsindən sonra geniş təbliğ etdiyi multikultural dəyərlər yalnız həmin ölkələrin işçi qüvvəsi ehtiyacını ödəmək üçün olan həddən kənar yalnız şüar xarakteri daşıyır. Hazırda işçi kvotasını dəfələrlə üstələyən miqrantların taleyinə isə Qərb cəmiyyəti olduqca biganə münasibət göstərməkdədir. Mənəvi dəyərlərin tənəzzülü fonunda Avropa ölkələrində islamafobiya, dini dözümsüzlük, ultra-şovinist meyllər artmaqdadır.

Beləliklə, üçüncü minilliyin qeyd olunan trendləri şəraitində koronovirus epidemiyasının yayılması siyasi, iqtisadi, mənəvi münasibətlər sistemində yeni konfiqurasiyanın yaranmasına gətirib çıxardı. Post-pandemiya dövrü isə ümumiyyətlə hələlik proqnozlaşdırıla bilinmir. Bu mənada pandemiyadan sonrakı dövrdə multikultural dəyərlərə münasibətin necə formalaşacağını əminliklə qeyd etmək çətindir. Bu bir reallıqdır ki, insanlıq hər zaman çətin vaxtlarda daha həmrəy, tolerant olmağa çalışır. Lakin pandemiya eyni zamanda seçim etmək zərurətinin və ikili standartların da ortaya çıxmasına şərait yaradır. Bu baxımdan gələcəyi proqnozlaşdırmaq üçün tarixin keçmiş dərslərinə nəzər salmaq yaşı olar.

Tarixdə məlum olan ən kəskin epidemiyalardan biri 164-cü ildə Çinin şimalında başlayan vəba epidemiyası olmuşdur. Nəticədə bəzi bölgələrdə əhalinin 20-40 faizi ölmüşdür. Vəbanı qıtlıq və çəyirtkə hücumlarının müşayiət etməsi faciəni daha da dərinləşdirib. Həmin dövrdə 300 ilə yaxın idi ki, Çini Minq xanədanlığı idarə edirdi. Ölkə boyu yayılan ölümcül epidemiya bu sülalənin hakimiyyətinin bitməsinə gətirib çıxarıb.

XIV əsrin ortalarında Avropada milyonlarla insanın ölümü ilə nəticələnən vəba epidemiyası tarixin gedişində ciddi dəyişikliklərə səbəb oldu. Çoxlu insan ölümü nəticəsində azalan işçi qüvvəsini işlətmək xərcləri artmışdı. Bu isə insan əməyini əvəz edən yeni texnologiyaların yaranmasına, sənayeləşməyə yol açdı. Ancaq vəba nəticəsində kütləvi ölümlər insanları uzun dəniz səyahətlərinə çıxmağa və yeni dünyanın kəşfinə təkan vermişdi. Bütün bunlar Avropanı dünyanın əsas güc mərkəzinə çevrilməsinə şərait yaratmışdır. Multikultural münasibətlər, fərqliliklərə dözümlülük baxımından isə olduqca neqativ yanaşma yaranmışdır. Belə ki, yeni torpaqların kəşfi irqçiliyin kəskin dövrü, fərqli mədəniyyətlərin daşıyıcılarının yanaşı yaşaya bilməməsinin acı təcrübəsi kimi yadda qalmışdır.

Daha sonrakı dövrdə XVI əsrdə yeni dünyanın kəşfi ilə Amerika materikinə müstəmləkəçilərin "gətirdiyi'' xəstəliklər bir neçə ciddi epidemiya dalğası yaradıb. Ən çox insan tələfatına çiçək xəstəliyi və malyariya epidemiyası səbəb olub. Sağ qalmış az sayda insan torpaq sahələrinin hamısında əkin işləri apara bilmədiyi üçün çox böyük sahələr meşəyə və ya çöllüyə çevrilib. Baş verən iqlim dəyişiklikləri qitələrarası miqrasiya proseslərinə ciddi təkan verib. Multikultural münasibətlər baxımından isə yeni dünyanın kəşfi irqçiliyin, xüsusən də Amerikanın yerli xalqlara münasibətdə dözümsüzlüyün kəskin dövrlərindən biri kimi xarakterizə olunur.

XIX əsrin sonlarında Afrikada iribuynuzlu heyvanlar arasında yayılan vəba virusu sonrakı dövrdə qitənin, siyasi, eləcə də multikultural mühitində silinməz izlər buraxmışdır. 1888-1897-ci illərdə mal-qara vəbası virusu Afrikadakı heyvanların 90 faizinin məhvinə səbəb oldu və bu yerli icmaları iqtisadi cəhətdən olduqca çətin vəziyyətə saldı. Xəstəliyin qitədə yaratdığı xaos sonrakı dövrdə Afrikanın böyük ərazilərinin Avropa ölkələri tərəfindən müstəmləkəyə çevrilməsini asanlaşdırdı. Təsadüfi deyil ki, 1870-ci illərdə Afrikanın yalnız 10%-i Avropanın nəzarətində olduğu halda, 1900-cü illərdə bu göstərici 90%-ə çatıb. Multikultural mühitdə də cəmiyyətin qarşılaşdığı ən neqativ hadisələrlə yadda qalan oldu. Həmin dövrdə Afrikada aparılan aparteid siyasəti irqi ayrı-seçkiliyin ən kəskin forması tarixə düşmüşdür.

Beləliklə, sadaladığımız dünyanı sarsıdan pandemiyalar dövründə multikultural mühitdə dözümsüzlük, ayrı-seçkilik daha xarakterik olmuşdur. Halbuki epidemioloji fəlakətlər zamanı həmrəylik ən əsas müqavimət yollarından biridir. Müşahidələr göstərir ki, hazırda davam edən koronovirus pandemiyası da tarixə başqa cür yazıla bilməyəcək. Epidemiyanın ilk günlərindən Avropanın bəzi ölkələrində xəstəlikdən ölən müsəlman miqrantlara dəfn olunmaq üçün belə yer tapılmaması multikultural dəyərlərin, islamafob münasibətin həqiqi mahiyyətini ortaya qoyur. Əslində pandemiya imkan verir ki, multikultural münasibətlərin kimin üçün dəyərlər sistemi, kimin üçünsə yalnız mənfəət və ya assimilyasiya üçün alət, süni şüar olduğunu bir daha göstərsin. Azərbaycanda əsrlərdir ki, multikultural dəyərlər mənəvi zənginliyin tərkib hissəsidir və pandemiya hər hansı ikili münasibət yaratmaq iqtidarında deyil. Qərbin əksər ölkələri isə pandemiya imtahanında özlərinin bəyan etdikləri multikulturalizm ideologiyasına növbəti zərbələr vurmaqda davam edirlər.

Ərəstü Həbibbəyli,

iqtisadiyyat üzrə fəlsəfə doktoru


Etiket:

Strategiya.az

Xəbərlər
06.08.2020

COVID-19: Avropada vəziyyət pisləşir

06.08.2020

Prezident İlham Əliyev: Biz hamımız yaxşı başa düşürük ki, insanlar yorulub, karantin rejimi hamımızı yorur

06.08.2020

Prezident İlham Əliyev: biz bu çətin dövrdə hər bir Azərbaycan vətəndaşına dəstək vermək istəyirik

06.08.2020

Azərbaycan Prezidenti: Bütün layihələrin icrasında ictimaiyyət nümayəndələri iştirak etməlidirlər

06.08.2020

Daşkəsən dəmir filizi yatağının istismara verilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

06.08.2020

Prezident İlham Əliyev: Koronavirusa qarşı mübarizədə müsbət dinamika bizi çox sevindirir

06.08.2020

Prezident İlham Əliyev koronavirusla mübarizə sahəsində görülən tədbirlər və sosial-iqtisadi vəziyyətlə bağlı videoformatda müşavirə keçirib

06.08.2020

Metrodakı qrunt sularından yaşıllıqların suvarılması üçün istifadə edilməyə başlanıldı

06.08.2020

Rayona gedən avtobus sürücüsü saxlanıldı, sərnişinlər cərimələndi

06.08.2020

Baş Prokurorluq: 14 iyulda baş verən hadisələrlə bağlı istintaqa cəlb edilənlərin hüquq və azadlıqları tam təmin olunub

06.08.2020

Azərbaycanla Türkiyə arasında qarşılıqlı vizadan azad etmə haqqında saziş avqustun 13-dən qüvvəyə minir

06.08.2020

Milli Məclisin növbədənkənar sessiyasının iclası keçirilir

06.08.2020

Neft Fondu cari ildə “Azəri-Çıraq-Günəşli” layihəsi üzrə 2,4 milyard dollar qazanıb

06.08.2020

Biləsuvarda gizli nişan mərasimi keçirənlər cərimələnib

06.08.2020

Azərbaycanda iki Olimpiya İdman Kompleksi müvəqqəti xəstəxanaya çevrilib 

06.08.2020

Müdafiə Nazirliyi cəbhədəki son vəziyyətlə bağlı məlumat yaydı

05.08.2020

Müdafiə Nazirliyi müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmət keçmək istəyənlərə müraciət edib

05.08.2020

Azərbaycanda daha 193 nəfər koronavirusa yoluxdu, 492 nəfər sağaldı, 3 nəfər öldü

05.08.2020

Azərbaycan-Türkiyə birgə genişmiqyaslı taktiki təlimlərinin növbəti mərhələsi icra olunub 

05.08.2020

Təhsil Nazirliyindən yeni dərs ili ilə bağlı AÇIQLAMA

05.08.2020

Koronavirusla mübarizədə iştirak edən tibb və qeyri-tibb işçilərinə iyun üzrə 18 milyon manat müddətli əlavə ödənilib

05.08.2020

Beyrutda partlayışın vurduğu zərər hesablanıb: 3-5 milyard dollar

05.08.2020

Sərt karantinin tətbiq edildiyi şəhər və rayonlarda məhkəmələrin keçirilməsi qaydaları açıqlanıb

05.08.2020

Samir Şərifov: “Əvvəlki illərdən qalma ehtiyyatlarından da istifadə olunur”

05.08.2020

Bu şəxslərə 250 manat birdəfəlik yardım veriləcək - RƏSMİ

05.08.2020

2020-ci il dövlət büdcəsinə dəyişiklik birinci oxunuşda qəbul edildi

04.08.2020

BMT-nin Baş katibi pandemiya şəraitində qlobal təhsilin xilas edilməsi planını açıqladı

04.08.2020

Azərbaycanda koronavirus infeksiyasından daha 588 nəfər sağalıb, 226 yoluxma faktı qeydə alınıb

04.08.2020

Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Yasamal rayonunda salınacaq meşə tipli yeni parkda görüləcək işlərlə tanış olub

04.08.2020

Bakıda gücləndirilmiş nəzarət tədbirləri davam etdirilir

04.08.2020

Neftin qiyməti ucuzlaşıb

04.08.2020

Müdafiə Nazirliyi: Tovuz, Gədəbəydəki mövqelərimiz atəşə tutulub

04.08.2020

Milli Məclisin deputatı Fəttah Heydərov vəfat edib

03.08.2020

Naxçıvan Qarnizonu Qoşunlarında yeni tədris dövrü başlayıb

03.08.2020

Regionlara gediş-gəlişin açılması məsələsi müzakirə olunur

03.08.2020

Operativ Qərargah karantin rejiminin yumşaldılması ilə bağlı QƏRAR verdi

03.08.2020

Ermənistan tərəfindən Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin adına saxta "Twitter" hesabı açılıb

03.08.2020

Müdafiə Nazirliyi cəbhədəki son vəziyyətlə bağlı məlumat yaydı

03.08.2020

Yoluxanların ümumi sayı 17 660 523, ölənlərin isə 680 894 nəfərə çatıb

02.08.2020

Müdafiə Nazirliyi: General-mayor Polad Həşimov döyüşdüyü səngərdə şəhid olub

02.08.2020

AZAL Bakı-Moskva-Bakı marşrutu üzrə xüsusi çarter reysi yerinə yetirəcək

02.08.2020

Avqustun 2-si Azərbaycan Kinosu Günüdür

02.08.2020

Gəncədə evdə gizli nişan mərasimi etmək istəyən şəxslər saxlanılıb

02.08.2020

Müdafiə Nazirliyi cəbhədəki son vəziyyətlə bağlı məlumat yaydı

01.08.2020

Naxçıvanda Azərbaycan-Türkiyə birgə genişmiqyaslı döyüş atışlı təlimlər keçirilir

01.08.2020

“Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”nin siqnal nüsxəsi çapdan çıxıb

01.08.2020

Yer Elmləri Bölməsində su ehtiyatlarından səmərəli istifadənin təmin edilməsi ilə bağlı müzakirələr aparılıb

01.08.2020

Paytaxtda koronavirusa yoluxma halları daha çox Binəqədi, Xətai və Sabunçu rayonlarında qeydə alınıb

01.08.2020

Azərbaycan neftinin qiyməti bahalaşır

01.08.2020

Müdafiə Nazirliyi cəbhədəki son vəziyyətlə bağlı məlumat yaydı