Nizamlılıq, yaxud xaos: dünya dilemma qarşısında

17:21 / 06.11.2014

Bir çox mütəxəssislər qlobal miqyasda geosiyasi proseslərin dinamikasını proqnozlaşdırmağa cəhd edirlər. Dünyanın geosiyasi mənzərəsinin sistemli şəkildə yeniləşməsi imkanları müzakirə olunur. Müxtəlif ssenarilər irəli sürülür. Lakin birmənalı qəbul edilə biləcək yanaşma hələlik mövcud deyil. Bəzi analitiklər müasir qlobal geosiyasət üçün "sivilizasiya" və "mədəniyyət" anlayışlarının ciddi rol oynadığını qeyd edirlər. Digərləri müasir dünya sisteminin xaotik xarakter daşıdığını vurğulayırlar. Bəşəriyyət sanki nizamlılıqla xaos arasında "var-gəl" edir. Bəs bütün bunların sonu nə ola bilər?

Yeniləşmə zərurəti: qlobal geosiyasətin əsas problemi

Frensis Fukuyamanın son kitabını "Siyasi nizam və siyasi dağılma" adlandırması maraqlı da olsa, bir sıra suallar yaradır. Müasir dünyanın geosiyasi mənzərəsinin mürəkkəb olduğunu demək olar ki, əksər mütəxəssis vurğulayır. Bunun müxtəlif səbəbləri də göstərilir. Lakin məsələyə daha geniş kontekstdə yanaşdıqda, real çıxış yolunun olmadığını demək olar. Nəzəri səviyyədə analizlər maraqlıdır, problemin aradan qaldırılması üçün fərqli fikirlərin irəli sürülməsi də normaldır. Lakin onların praktiki tətbiqi məsələsinə gəldikdə, təəssüf ki, hələlik dəqiq bir nəticə yoxdur.

Bununla da qlobal miqyasda nizamın yeniləşməsinin aktuallığı daim vurğulanır, amma praktik addımlar gözə çarpmır. Bəlkə, mövcud vəziyyət tam dolğunluğu ilə araşdırılmır? Siyasətçilərin, geostrateqlərin və analitiklərin gözündən yayınan əhəmiyyətli məqamlar varmı? Ola bilər. Ancaq indi diqqəti çəkən və müasir geosiyasi mənzərənin vacib aspektlərini təhlil etməyə imkan verən yanaşmalar mövcuddur.

F.Fukuyamanın son kitabında bu baxımdan maraqlı məqamlara rast gəlinir. O, Qərbdə dövlətçiliyin inkişaf tarixini izləməklə bir sıra nəticələr çıxarır (bax: Francis Fukuyama. Political Order and Political Decay: From the Industrial Revolution to the Globalization of Democracy.Farrar, Straus and Giroux, 2014, 672 p.). Müəllif Şimali Avropa ilə Cənubi Avropa ölkələrində dövlətin inkişaf xarakteri arasında fərqlər olduğunu vurğulayır. Məsələn, İtaliya və Yunanıstanda yeni iş yerlərinin açılması daha çox himayədarlıq prinsipi əsasında baş verir (yəni orada korporativ maraqlar cəmiyyətin inkişaf özəlliyinə və dövlətin fəaliyyətinə təsir edir). Almaniyada isə belə deyil.

Bu cür fərqlər bütövlükdə ölkənin dövlətlərarası münasibətlər sistemində davranışına da müəyyən təsir göstərir. Belə çıxır ki, "mədəniyyət" və "sivilizasiya" anlayışlarının geosiyasi əhəmiyyəti var. Həmin müstəvidə qlobal geosiyasətə nəzər saldıqda, aydın olur ki, mövcud problemlərin həllində daha diqqətli olmaq lazımdır. O cümlədən, sivilizasiyalararası dialoq, mədəniyyətlərin qarşılıqlı təsirinin gücləndirilməsinə olan tələbi görməmək mümkün deyil.

Bunlar məsələni tam əhatə etmir. Bu, mütəxəssislər, o cümlədən F.Fukuyama tərəfindən də vurğulanır. Çünki nəzəri olaraq dərk edilən həmin məqamların reallaşma mexanizmlərinin tapılması ciddi önəm kəsb edir. Bəlkə, burada Henri Kissincerin konstruktivizmi səmərəli ola bilər? Onun "Dünya nizamı" adlı kitabının bir sıra müddəaları maraq oyadır (bax: Marc Lynch.Kissinger the constructivist / "The Washington Post", 21 oktyabr 2014).

H.Kissincer də dünya nizamının yeniləşdirilməsini zəruri hesab edir. Mövcud sistemi dəyişmək prosesi isə xeyli mürəkkəb və çətindir. Faktiki olaraq bu istiqamətdə konkret addımlar atılmır. Buna baxmayaraq, H.Kissincer əmindir ki, çıxış yolu qüvvələr balansını saxlamaqdadır. O, Vestfal sazişindən sonra formalaşmış qaydaların tamamilə başqaları ilə əvəz edilməsinin mümkünlüyünü istisna etmir. Eyni zamanda, o, incə bir məqamı da ayrıca qeyd edir.

Məsələ yeni qüvvələr balansının yaradılmasından ibarətdir. Bunun üçün əsas amil hərbi tarazlığın saxlanmasıdır. Həmin amil milli maraqları maksimum dərəcədə təmin etmək imkanı verir. Corc Vaşinqton Universitetinin professoru Mark Linç bunu "konstruktivist yanaşma" kimi qiymətləndirir (bax: əvvəlki mənbəyə). Onun xarakterik xüsusiyyəti kimi sivilizasiyaların və fərqli mədəniyyətlərin nəzərə alınmasını göstərir. H.Kissincerin konstruktivizmi lokal özəllikləri diqqətə almaqla maraqları uyğunlaşdırmaqdan ibarətdir. İslam sivilizasiyası ilə İraq və ya Suriyada olduğu kimi davranmaq olmaz. Eyni dərəcədə nəzərə almaq gərəkdir ki, Rusiya, Yaponiya, Hindistan, Çin siyasətçiləri konkret mədəniyyət sisteminin yetişdirmələridir.

Ssenarilər: dünya sisteminin qeyri-müəyyənliyi

Hazırda dünyanı iki məkanda olan ixtilaflar silkələyir – biri Yaxın Şərqdə "Ərəb baharı", digəri isə sürətlə silahlanmanın getdiyi Asiya-Sakit okean hövzəsidir. Bunların hər biri qlobal miqyasda kifayət qədər problemlər yaradır. İndi daha çox Yaxın Şərqdə baş verən hadisələrdən narahatlıq vardır. Burada region xalqları arasında ziddiyyətlər artır. Kənardan da bu prosesi sürətləndirən təsirlər olur. Xüsusilə, terror həmin regionda vüsət alır. İŞİD-lə mübarizə üçün yaradılmış beynəlxalq koalisiyanın da tədbirləri hələlik istənilən nəticəni vermir.

Əvəzində, böyük dövlətlər arasında Yaxın Şərq məsələsi ilə bağlı fikir ayrılıqları dərinləşir. H.Kissincer, F.Fukuyama, Z.Bjezinski və başqa tanınmış analitiklər ilk növbədə həmin regionda cərəyan edən hadisələrin məzmununa görə dünya nizamının dəyişilməsi zərurətinin yarandığını vurğulayırlar.

Bunların fonunda Asiya-Sakit okean hövzəsində müşahidə edilən geosiyasi-hərbi proseslərin əhəmiyyətini azaltmaq olmaz. Ekspertlərin proqnozuna görə, bu bölgə yaxın perspektivdə nüfuz dairəsi uğrunda mübarizənin əsas meydanına çevriləcək. Məsələnin bu tərəfi həm maraqlıdır, həm də qlobal miqyasda geosiyasi nizamın dəyişməsinə ən güclü təsir edə biləcək regiona işarədir.

Əslində, Qərb mütəxəssislərinin böyük əksəriyyəti Asiya-Sakit okean hövzəsinin dünya geosiyasətinin "ağırlıq mərkəzi" olacağı proqnozu ilə razılaşırlar. Burada bir məqamı vurğulamaq istərdik. "Geosiyasi ağırlıq mərkəzi" anlayışı ilə "geosiyasi güc mərkəzi" anlayışı arasında fərq vardır. Birincisi dünya səviyyəsində geosiyasi aspektdə ən əhəmiyyətli, mövcud vəziyyəti dəyişmək potensialına malik proseslərin baş verdiyi məkanı ifadə edir. İkincisi isə qlobal miqyasda daha çox təsir imkanına və vasitələrinə malik dövlət və ya dövlətlər qrupunu nəzərdə tutur.

Müasir dövrdə ən güclü geosiyasi güc mərkəzi geosiyasi ağırlıq mərkəzi rolunu oynayan məkanda yerləşməyə də bilər. Məsələn, mümkündür ki, Asiya-Sakit okean hövzəsi dünyanın geosiyasi ağırlıq mərkəzi olsun, ancaq əsas geosiyasi güc mərkəzi rolunu Amerika oynasın.

Faktiki olaraq H.Kissincer, F.Fukuyama, Z.Bjezinski, C.Fridman, C.Nay və digər amerikan analitiklərin dünyanın yeni nizamı haqqında apardıqları təhlillərin arxasında bu məqam dayanır. Geosiyasi ağırlıq mərkəzini Asiya-Sakit okean regionuna keçirməklə dünya lideri rolunu oynamaq strategiyası yeni qlobal nizam yarada bilərmi? Bizcə, indi bu suala cavab vermək çox çətindir.

Bəs onda mütəxəssislər konkret hansı yeni dünya nizamından danışırlar? Məsələyə Qərbin deyil, başqa geosiyasi məkanın tədqiqatçılarının mövqeyindən yanaşmaq olar. Rusiyalı mütəxəssis İvan Timofeyev yazır ki, "Ərəb baharı" və Asiya-Sakit okean regionundakı vəziyyət "dünya nizamını silkələyə bilər" (bax: Иван Тимофеев. Мировой порядок или мировая анархия? Взгляд на современную систему международных отношений. Pабочая тетр. № 18/2014; Российский совет по международным делам (РСМД). М.: Спец книга, 2014, 48 с.).

Yaranmış vəziyyətdə beynəlxalq münasibətlərdə böhranlı situasiyaları əvvəlcədən proqnozlaşdırmaq prinsipial əhəmiyyət kəsb edir. Ancaq bu vəzifəni yerinə yetirmək elə də asan deyil. Mütəxəssisin fikrincə, bunun əsas səbəbi mövcud sistemdə qeyri-müəyyənliyin yer almasıdır. Hadisələrin inkişaf ssenarisi haqqında yalnız ehtimal aspektində danışmaq mümkündür. Bu da, gözlənilməz, sıçrayışlı hadisələri öncədən proqnozlaşdırmaq imkanlarını faktiki olaraq minimuma endirir.

Şübhəsiz, belə bir vəziyyət göstərir ki, "meydana çıxan ziddiyyətlərin kəskinləşməsi riski dünya nizamının xarakteri ilə şərtlənir" (bax: əvvəlki mənbəyə). Belə sistemlərin dinamikası bir qayda olaraq xaotik olur. Xaos isə qeyri-müəyyənliyin mənbəyidir.

Əgər dünya nizamı xaotik proseslərlə xarakterizə olunursa, onda onun yeni nizamlılıq səviyyəsinə keçidi necə ola bilər? Bu sualın cavabı məlum deyil. Ancaq analitiklər onun ətrafında təhlillər aparır, müxtəlif ssenarilər irəli sürürlər. Görünür, bunlar sadəcə ehtimali fikirlər söyləmək üçündür. Reallıqda isə insanlar həlak olur, müxtəlif dövlətlərin mübarizəsi kəskinləşir.

Newtimes.az


Etiket:

Strategiya.az

Xəbərlər
21.04.2019

Sabahdan Formula 1 ilə əlaqədar avtomobillərin hərəkəti məhdudlaşdırılacaq yolların SİYAHISI

21.04.2019

PSJ klubu "Monako" ilə oyuna 500 yanğınsöndürən dəvət edib

21.04.2019

Bu gün 29 şəhər və rayonda 22 min 748 şagird imtahan verəcək

21.04.2019

Türkiyədə son 117 ildə 210 güclü zəlzələ baş verib

21.04.2019

"Yuventus" vaxtından əvvəl İtaliya çempionu olub

21.04.2019

Sumoçumuz Avropa çempionatında qızıl medal qazanıb

20.04.2019

Qar 60-dan çox kəndin yolunu bağladı

20.04.2019

İndi də İsfəndiyar Axundovun qardaşı oğlu... 

20.04.2019

Azərbaycana qış geri döndü – Bakıya yağış, bölgələrə qar, dolu YAĞDI - VİDEO

20.04.2019

Yaxın Şərqdə iki təhlükəli proses: dağıdıcı trendlərin güclənməsi

20.04.2019

Sosial şəbəkə "bəyənmə"ləri yığışdırır - SƏBƏB

20.04.2019

3 alpinist İTKİN DÜŞDÜ: əşyaları tapıldı, özləri isə...

20.04.2019

Zakir Həsənov Türkiyə tərəfinə başsağlığı verib

20.04.2019

Elxan Ələsgərov: Ermənistan XİN rəhbəri işlətdiyi iki cümlədə azı yeddi səhvə yol verib

20.04.2019

DİQQƏT! Qaz sayğacınızda bu yazılar çıxırsa deməli...

20.04.2019

Makron Türkiyəni qəzəbləndirdi

20.04.2019

Yeni tikililərin işıq problemi daha tez həll olunacaq - QƏRAR

20.04.2019

Əlilliyə görə pensiyaların da elektron qaydada təyinatına başlanıb

20.04.2019

Elçin Əhmədov: Anti-Azərbaycan qüvvələrin ölkəmizə təzyiq göstərmək, onu öz yolundan döndərmək cəhdləri əbəsdir

20.04.2019

Türkiyədə yenə zəlzələ oldu

20.04.2019

“Azərbaycan dilinin Orfoqrafiya Normaları” təsdiq edilib

20.04.2019

İsrail Qəzza zolağına zərbələr endirib

20.04.2019

Poroşenko rəqibindən Vaşinqtona şikayət etdi

20.04.2019

"İdeal olmaq mümkün deyil" -Qvardiola

20.04.2019

Şimal bölgəsinin dağlıq ərazilərində temperatur mənfi 8 dərəcəyədək aşağı düşüb

20.04.2019

Bəzi geyimlər sağalmaz xəstəliklər yarada bilər - XƏBƏRDARLIQ - VİDEO

20.04.2019

İranın təhlükəsizlik naziri: ABŞ-ın casus şəbəkəsi aşkar edilib

20.04.2019

Ermənistan silahlı qüvvələri atəşkəsi 21 dəfə pozub

20.04.2019

Ukraynada prezident seçkilərinin ikinci turu ilə bağlı sükut günüdür

20.04.2019

Dolların aprelin 22-nə olan məzənnəsi 

20.04.2019

Yaponiya Olimpiya Oyunları zamanı ABŞ aviabazasından istifadə etmək istəyir

20.04.2019

Superliqada 29-cu tur başladı

20.04.2019

Dövlət Dil Komissiyası yanında Monitorinq Mərkəzi yaradıldı

19.04.2019

Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyeva sağlamlıq imkanları məhdud uşaq və gənclərin, sosial müəssisə sakinlərinin sərgisi ilə tanış olub

19.04.2019

Mixail Qorbaçov İndoneziyada keçirilən seçkilərdə məğlub olub

19.04.2019

Göyərtəsində 5 ton narkotik maddə aşkarlanan gəmi İzmir limanına gətirilib

19.04.2019

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı

19.04.2019

DİN: Külli miqdarda narkotik vasitə dövriyyədən çıxarılıb

19.04.2019

Azərbaycan Ordusunun nümayəndələri NATO-nun təlimində iştirak edib

19.04.2019

Aprelin 22-dən problemli krediti olan şəxslərə kompensasiya ödənişlərinin verilməsinə başlanacaq

19.04.2019

Müğənni Rüfət Axundov və Rəşad İlyasov məhkəməyə gəlmədi

19.04.2019

ABŞ Çavuşoğlunun təklifinə müsbət cavab verməyib

19.04.2019

Bakıda adam öldürməyə cəhddə təqsirləndirilən şəxsə ağır cəza

19.04.2019

Diqqət! Bu yollarda xətlənmə işləri aparılacaq

19.04.2019

Salyanda ağır qəza baş verib

19.04.2019

56 min dollar təqaüd alacağı deyilən Yasinin atası danışdı, əslində...

19.04.2019

Zelenskiyə şok Rusiya təklifi: “Yenidən öpüşüb qucaqlaşmaq...”

19.04.2019

Buraxılış imtahanlarında iştirak edən 9-cu sinif şagirdlərinin nəzərinə!

19.04.2019

Bakıda “ərəb” ləqəbli narkotacir saxlanılıb

19.04.2019

Avstriyalı diplomat BMT-də yüksək vəzifəyə təyin edilib