Florida müzakirələri: geosiyasi labirintdə dialoq axtarışları

13:22 / 10.05.2017

Dünyanın iki supergücünün qarşılıqlı münasibətlərindən qlobal geosiyasətin taleyi asılıdır. Bunu ekspertlərin demək olar ki, böyük əksəriyyəti qəbul edir. Çinin dövlət başçısı Si Szinpinin Amerika səfəri də məhz həmin kontekstdə qiymətləndirilir. Mütəxəssislər Donald Trampın seçki ərəfəsi Pekinin ünvanına səsləndirdiyi ittihamlardan sonra iki ölkə arasında əlaqələrin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyi ətrafında müzakirələr aparırdılar. Çin rəhbərinin ABŞ-a getməsi bu bağlılıqda çoxlu suallar da meydana çıxarıb. Yəni iki böyük dövlət əməkdaşlığı gücləndirirlərmi? Yaxud onlar arasında ziddiyyətlər daha da dərinləşəcəkmi? Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, səfər qeyri-rəsmi xarakter daşıyırdı. Bu səbəbdən dövlət başçılarının apardıqları müzakirələrin daha çox tanışlıq xarakteri daşıdığı və dialoqa hazırlığa xidmət etdiyi bildirilir. Bu proqnoz özünü doğrultmuş kimi görünür.

Çin müdrikliyi və Amerika praqmatizmi: iki paradiqmanın yarışı

Çinin dövlət başçısı Si Szinpinin Amerikaya səfərini ekspertlər bir qədər gözlənilməz hadisə kimi qarşılayıblar. Pekinin ənənəsinə zidd olaraq səfərin sürətlə hazırlanması, bu barədə bir həftədən də az vaxtda məlumat verilməsi və ABŞ prezidentləri ilə görüşlərin vaxtına uyğun gəlməyən mərhələnin seçilməsi (adətən Çin rəhbərləri Amerika dövlət başçısı ilə ya birinci səlahiyyət müddətinin sonuna yaxın, ya da ikinci müddətin əvvəlində görüşürlər) xeyli suallar yaradıb.

Dünyanın ən qüdrətli dövlətinin rəhbəri ilə müzakirələrə səbirlə hazırlaşan, Vaşinqtonun siyasətini uzun müddət izləyəndən sonra qərar verən Pekinin bu dəfə hansı səbəblərdən tələsdiyi mütəxəssisləri çox maraqlandırıb. Bu səbəbdən onlar Si Szinpinin Amerikaya qeyri-rəsmi səfərini diqqətlə izləyib, alınan qərarları geniş təhlil edirlər.

Rusiyalı analitik F.Lukyanovun sözlərinə görə, Çin ehtiyatlı davranır. Çünki vəziyyət çox ciddidir – bir tərəfdən, "...güman edilir ki, onlar güclərin gələcək nisbətini müəyyənləşdirəcəklər..., digər tərəfdən, Tramp seçki kampaniyasını elə qurmuşdu ki, Çinin ünvanına iradlar bildirir, onu qeyri-səmimi rəqabətdə günahlandırırdı..." (bax: Фёдор Лукьянов. Китай осторожничает / "Rg.ru", 5 aprel 2017). Bunların fonunda ABŞ-ın yeni prezidentinin Pekini ticarət prinsiplərinə yenidən baxmağa məcbur edəcəyi haqqında fikirlər söyləməsi xeyli qıcıqlandırıcı görünürdü.

Lakin F.Lukyanov onu da ayrıca qeyd edir ki, iki böyük dövlət arasındakı münasibətlər "müasir dünyanın dialektik mürəkkəbliyinin, baş verən proseslərin qeyri-xəttiliyinin parlaq nümunəsidir". Çox "sıx iqtisadi qarşılıqlı asılılıq və getdikcə daha açıq olan geosiyasi rəqabət ayrılmaz simbioz təşkil edir" (bax: əvvəlki mənbəyə).

Analitikin fikrincə, məsələni qəlizləşdirən məqamlardan biri bu vəziyyətin tərəflərin heç birini qane etməməsi və ciddi itkiyə uğramadan ondan çıxış yollarının aydın olmamasıdır (bax: əvvəlki mənbəyə). Bizcə, F.Lukyanov ABŞ-Çin münasibətlərini qlobal geosiyasi reallıqlar prizmasından dolğun ifadə edib. Və prezidentlərin görüşünün bir sıra ənənəvi qaydalardan kənara çıxmasının səbəblərini aydın ifadə edib.

Bəli, hər iki supergüc üçün məsuliyyətli bir mərhələ başlayıb. Vaşinqton anladıb ki, artıq əvvəlki məntiqlə hərəkət etməyəcək, Pekin isə dəyişikliyə özünəməxsus reaksiya verəcəyini çatdırıb. Bu iki xəttin toqquşması Si Szinpini təcili olaraq Florida ştatına, qeyri-rəsmi görüşə yalnız dialoq naminə getməyə sövq edib. Aprelin 6-sı və 7-də Tramp-Szinpin görüşünün bütün dramatizmi Mar-a-Laqo malikanəsində oynanıb.

Dünyanın xəbər agentlikləri, ekspert, analitik və siyasətçilər 5 saatlıq müzakirənin detallarını açıqlaya bilməyiblər. Bəzi məqamlar haqqında informasiya verilməkdədir. Hesab olunur ki, detalları yalnız hadisələrin sonrakı gedişatı üzə çıxaracaq. Lakin prinsipial əhəmiyyət daşıyan bəndlər barədə indidən fikir bildirmək olar.

Donald Tramp və Si Szinpinin dediklərindən aydın olub ki, tərəflər heç bir razılığa gəlməyib, hər hansı sənəd imzalamayıblar. Sadəcə dialoqa hazır olduqlarını, qarşılıqlı münasibətlərdə yeni dönəmə başlamaq istəklərini bildiriblər. Bununla yanaşı, prinsip olaraq bir sıra məsələlərdə ortaq fikir yaranıb. Onların sırasında Çinin ticarət prinsiplərini dəyişməsi, Amerika şirkətlərinin bu ölkəyə sərmayəsini sürətlə artırması fonunda eyni prosesin Çin tərəfindən Amerikada aparılması razılaşdırılıb. Bu da ABŞ-ın Çinlə olan ticarət dövriyyəsindəki mənfi saldonu sürətlə örtməyə imkan verməlidir. Deməli, Tramp vəd etdiyi ticarət ədalətsizliyini aradan qaldırmağa yaxındır. Məsələ ondan ibarətdir ki, Amerika şirkətləri istehsalı Çində təşkil edir, hazırladıqları məhsulu ABŞ-da satırdılar. İndi Vaşinqton bu prosesi tərsinə çevirmək istəyir.

"Yumşaq balanslaşma": asimmetrik asılılıqdan xilas yolu?

Digər aktual məsələ Cənubi Çin dənizində tərəflərin qarşıdurmasına son verməklə bağlıdır. Müzakirələrdə razılaşmanın olmadığı qeyd edilir. Vaşinqton və Pekin öz mövqelərində qalıblar. Şimali Koreya ilə əlaqəli isə Si Szinpin Çinin daha fəal addım atacağını vəd edib. Yəni Amerika Pekinin Pxenyana təzyiq etməsini istəyir. Çin vəziyyətin ciddiliyini anladığını ifadə edib. Bununla yanaşı, ortada həmin məsələ ilə bağlı konkret bir şey olmadığını da qeyd etmək gərəkdir.

Suriya böhranı ətrafında da vəziyyət eynidir. Maraqlıdır ki, D.Tramp S.Szinpinin şərəfinə şam yeməyi verərkən, onu da deyib ki, Suriyada 59 raket atıblar. S.Szinpin ingilis dilini gözəl bilsə də, 10 saniyə fikirləşib və tərcüməçidən deyiləni Çin dilinə çevirməyi xahiş edib. Sonra isə sakitcə, uşaqlara kimyəvi silah atanlarla sərt davranmağın əsası olduğunu bildirib. D.Tramp tvitter səhifəsində bunu özünün qələbəsi kimi təqdim etsə də, mütəxəssislər müdrik çinlinin ikibaşlı danışdığını vurğulayırlar (bax: məs., Борис Джерелиевский. Встреча с Си Цзиньпинем потрепала "суверенную" репутацию Трампа / "Колокол России", 7 aprel 2017).

Bu dialoq kontekstində mütəxəssislər onu önə çəkirlər ki, nə D.Tramp, nə də Çin məsələsi ilə məşğul olan Trampın kürəkəni Kuşner bu ölkəni yaxşı tanımırlar. S.Szinpin isə Amerikanı çox gözəl tanıyan adamları işə qoşub. Bu vəziyyətdə D.Trampın uğur qazana biləcəyinə şübhə ilə yanaşırlar.

Belə çıxır ki, Amerika və Çin qarşılıqlı olaraq sərt siyasətdən imtina etməyə meylləniblər. Onlar bir-biri ilə savaşmaq əvəzinə tarazlıq yarada biləcək yollar axtarmağa başlayıblar. Anlayırlar ki, yanarmış vəziyyətdə radikalizm heç birinə sərfəli deyil. Məsələnin bu aspekti digər iddialı gücləri müəyyən dərəcədə narahat edir. Rusiya KİV-dən bunu hiss etmək olur. Bir sıra ekspertlər S.Szinpinin ABŞ-la danışıqlardan özünə bəzi faydalı nəticələr qoparmağa məcbur olduğunu vurğulayırlar.

Məsələn, Pekin ABŞ-la ticarət müharibəsindən qaçmağa çalışacaq. Bütövlükdə isə Çin Kommunist Partiyasının növbəti 10-cu qurultayı ərəfəsində iqtidar "iqtisadi və sosial turbulentliyə aparıb çıxaracaq hərəkət, yaxud hadisələrin olmasını özünə rəva görməz" (bax: Визит Си Цзиньпина в США: на что надеется Пекин / TACC, 5 aprel 2017). Göründüyü kimi, Pekində anlayırlar ki, Amerika istəsə, ona problemlər yarada bilər. O cümlədən Cənubi Çin dənizində, Tayvan məsələsində, həm də Şimali Koreya problemində Çinin maraqlarına zidd olan proseslər başlaya bilər. Onda bir sıra ekspertlərin qənaətinin əksinə olaraq, D.Tramp heç də pis oynamır!

Bunlarla yanaşı, məsələnin başqa tərəfini də unutmaq olmaz. Tarixi bir ənənə var ki, Çinin Böyük Avrasiyada geosiyasi balansın təminində xüsusi yeri var. Avropanın başına gələnlər göstərir ki, tarazlaşma faktoru ciddi rol oynayır. Mütəxəssislər bu səbəbdən Çinə münasibətdə "yumşaq balanslaşma və qarşılıqlı faydalı iqtisadi əlaqələr" siyasəti yeritməyin daha doğru ola biləcəyini vurğulayırlar (bax: Гленн Дисен. Россия, Китай и "баланс зависимости" в Большой Евразии / Россия в глобальной политике, 11 aprel 2017).

Bu, status-kvonu saxlamağa imkan verir və "asimmetrik iqtisadi asılılığın" qarşısını alır (bax: Samuel P. Huntington. Why International Primacy Matters / International Security, 1993, Vol. 17, No. 4, pp. 68-83, p. 72). Asimmetrik qarşılıqlı asılılıq, yaxud "asılılıq balansı"nın pozulması daha az asılı olan dövlətə özünə sərfəli iqtisadi şərtlər qoymaq imkanı verir və tərəfdaşı siyasi güzəştə getməyə məcbur edir (bax: Albert O. Hirschman. National Power and the Structure of International Trade. Berkeley: University of California Press. 1945).

Ekspertlərin bu arqumentləri çox maraqlıdır. Ancaq onlar ABŞ-Çin münasibətlərinə heç bir aydınlıq gətirmir, əksinə, vəziyyətin daha mürəkkəb və ziddiyyətli olduğunu bir daha təsdiqləyir. Bu baxımdan Florida görüşünün hansı nəticələr verəcəyi barədə danışmaq bir qədər tələsiklik olardı.

Newtimes.az


Etiket:

Strategiya.az

Xəbərlər
28.07.2021

Azərbaycan MN: Ermənistan atəşkəs rejiminin tələblərinə əməl etmir

28.07.2021

Mustafa Şentopla Ceyhun Bayramov görüş keçirib

28.07.2021

Tələbə təhsil kreditini 10 ilə qaytara bilər

28.07.2021

Mustafa Şəntop: Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan-Türkiyə əlaqələri üçün çox əhəmiyyətlidir

28.07.2021

Ərazi bütövlüyümüzə qarşı atılacaq hər hansı addımlar qətiyyətlə cavablandırılacaq - XİN

28.07.2021

Kəlbəcər istiqamətində gərginlik davam edir - MN

24.07.2021

“Qənərçay” qum-çınqıl yatağı hərrac qaydasında istifadəyə verilib

24.07.2021

Hazırda Ermənistan-Azərbaycan dövlət sərhədinin Kəlbəcər sahəsində vəziyyət sabitdir - MN

24.07.2021

Son 24 saatda dünyada koronavirusa 573 mindən çox yoluxma qeydə alınıb

24.07.2021

Bölmələrimiz tərəfindən havaya heç bir PUA qaldırılmayıb 

23.07.2021

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

23.07.2021

“Ltv 7” kanalının direktoru və bir neçə əməkdaşı barəsində cinayət işi başlanılıb

23.07.2021

Jerom Lamber: Qarabağ müharibəsinin əsas səbəblərindən biri Minsk qrupunun diplomatik uğursuzluğudur

23.07.2021

Prezident İlham Əliyev: Bu gün Ermənistanın siyasi gündəliyini müəyyən dərəcədə biz formalaşdırırıq və bu, həqiqətdir

23.07.2021

Prezident İlham Əliyev: Müharibədən ən çox əziyyət çəkən ölkə Azərbaycandır, amma pulu Ermənistana verirlər

22.07.2021

Rezidenturaya qəbul imtahanının 1-ci mərhələsinin 2-ci cəhdində iştirak etmək üçün qeydiyyat başa çatır

22.07.2021

22 iyul Azərbaycanda Milli Mətbuat Günüdür

22.07.2021

Prezident İlham Əliyevin adından Kəlbəcərdə şəhid olmuş jurnalistlərin ailələrinə mənzil sənədləri təqdim edildi

20.07.2021

Toya dəvət edilən qonaqlar içərisində koronavirus xəstəsi aşkarlandı 

20.07.2021

Qurban bayramı ilə əlaqədar bayram namazı qılınıb

20.07.2021

“Azeri Light” neftinin bir bareli 69,33 dollara satılır

20.07.2021

Zərdabda karantin qaydalarının pozulduğu toy məclisləri aşkarlanıb

20.07.2021

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva Qurban bayramı münasibətilə xalqımızı təbrik edib

20.07.2021

Ermənistan XİN-in Azərbaycanı tarix və ərazi iddialarında ittiham edən açıqlaması növbəti cəfəngiyyatdır

20.07.2021

Naxçıvan istiqamətində mövqelərimiz atəşə tutulub, hərbi qulluqçumuz yaralanıb

16.07.2021

Ermənistan Naxçıvanda Azərbaycan Ordusunun mövqelərini atəşə tutub

16.07.2021

Şuşa Şəhəri Dövlət Qoruğu İdarəsinin İdarə Heyətinə sədr təyin edilib - SƏRƏNCAM

16.07.2021

Rusiya ilə Azərbaycan arasında sığorta Memorandumu imzalanıb

16.07.2021

Vətən Müharibəsi Qəhrəmanları üçün nəzərdə tutulan güzəştlər məlum olub - SİYAHI

16.07.2021

Ağdamda növbəti yeni hərbi hissənin açılışı olub

15.07.2021

Prezident İlham Əliyev Türkiyədə 15 iyul dövlət çevrilişi cəhdinin beşinci ildönümü ilə bağlı Ərdoğana məktub ünvanlayıb

15.07.2021

Nəqliyyat, Rabitə və Yüksək Texnologiyalar üzrə İşçi Qrupunun növbəti iclası keçirilib

15.07.2021

Səfirlik Azərbaycan vətəndaşlarını qısa zamanda Rusiya ərazisində hüquqi vəziyyətlərini tənzimləməyə çağırıb

15.07.2021

Prezident İlham Əliyevdən Ermənistana xəbərdarlıq: Sonra gec ola bilər

15.07.2021

Şükürbəyli-Cəbrayıl-Hadrut avtomobil yolunun tikintisi davam etdirilir

15.07.2021

Azərbaycan Ordusunun Şuşa ətrafındakı mövqeləri atəşə tutulub

13.07.2021

Leyla Abdullayeva: Azərbaycanın beynəlxalq sərhədləri çərçivəsindəki ərazisinə edilən hər hansı səfər Ermənistan tərəfindən şərh belə oluna bilməz

13.07.2021

İlin ikinci yarısında qlobal neft tələbatı sutkada 4,6 milyon barel artacaq

13.07.2021

Azərbaycana gələn 31 nəfərdə "Delta" ştammı aşkarlanıb

13.07.2021

Prezident İlham Əliyev-Qlobal səhiyyə böhranı fonunda “peyvənd millətçiliyi” narahatlıq doğurur

13.07.2021

COVID-19 sertifikatları artıq “myGov”da

13.07.2021

Prezident İlham Əliyev Rusiya Federasiyasının Baş nazirinin müavinini qəbul edib

13.07.2021

Hərbi qulluqçunun özünü öldürməsi ilə bağlı cinayət işi açıldı

13.07.2021

HEYDƏR ƏLİYEV - YENİ MİLLİ İNTİBAHIN VƏ MÜSTƏQİL DÖVLƏTÇİLİYİN ƏSASINI QOYMUŞ TARİXİ LİDER

11.07.2021

İtkin düşən daha bir hərbi qulluqçunun şəhid olduğu müəyyənləşdi - Hərbi Prokurorluq

10.07.2021

DİN narkotikə qarşı təbliğat üçün vətəndaşlara müraciət edib

10.07.2021

Ermənistan Gədəbəy istiqamətində mövqelərimizi atəşə tutub - MN

10.07.2021

Azərbaycan neftinin qiyməti 77 dollara çatır

09.07.2021

Qəbul imtahanlarında bu suallar salınmayacaq 

09.07.2021

Qubadlı və Laçın rayonlarında Dövlət Sərhəd Xidmətinin iki yeni hərbi hissəsi xidməti istifadəyə verilib