2 MART MÜZƏFFƏR KOMANDAN NURU PAŞANIN HAQQ DÜNYASINA QOVUŞDUĞU GÜNDÜR

08:11 / 02.03.2021

Əli Həsənov

Tarix elmləri doktoru, professor


02 mart 1949-cu il həyatı boyu neçə-neçə şanlı qələbələrə və müzəffər yürüşlərə müəlliflik etmiş Nuru paşanın (1889-1949) haqq dünyasına qovuşduğu gündür.
Nuru Killigil 1889-cu ildə İstanbulda anadan olmuş, ilkin təhsilini başa vurduqdan sonra əmisi Xəlil paşanın və qardaşı Ənvər paşanın yolunu davam etdirərək, 1906-cı ildə Quru qoşunları məktəbinə daxil olur. 1909-cu ildə bu məktəbi başa vuran Nuru paşa Osmanlı ordusu sıralarında zabit kimi xidmətə başlayır. 1911-ci ildə Hərbi Akademiyada təhsilini başa çatdırdıraraq, bir sıra hərbi vəzifələrdə xidmət edir. 1913-cü ildə yüzbaşı, 1916-cı ildə minbaşı və 1918-ci ildə- Azərbaycana gəlməsi ərəfəsində paşa (general)rütbəsi alır və bu rütbədə də həyatını başa vurur.
1909-cu ildə- 20 yaşında ikən İtaliyada, Liviya və Balkanlarda Osmanlı ordusunun tərkibində müxtəlif döyüşlərdə iştirak etmiş, xidmətinin qalan dövrünü isə türk ordusunun Qafqaz cəbhəsində ingilislərə, ruslara, ermənilərə və digər işğalçılara qarşı döyüşlərdə keçirmişdir.
1918-ci ildə Nuru paşanın rəhbərlik etdiyi müzəffər Qafqaz İslam Ordusu Azərbaycanın paytaxtını- Bakı şəhərini, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin digər ərazilərini- Naxçıvandan Bakıya, Batumdan Gəncəyə qədər çoxsaylı bölgələri, şəhər və qəsəbələri yadelli bolşevik-erməni işğalçılarından azad etmişdir. 1918-ci il sentyabrın 15-də Qafqaz İslam Ordusu Nuru paşa başda olmaqla, yenicə qurulmuş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin milli ordu hissələri ilə birlikdə döyüşə-döyüşə Bakıya daxil olmuş, minlərlə türk və azərbaycanlı şəhid əsgərin qanı bahasına bu şəhəri erməni-bolşevik işğalçılarından azad etmiş və Bakının Azərbaycanımızın gələcək paytaxtına çevirilməsi sahəsində misilsiz tarixi missiya yerinə yetirmişdir.
Lakin, I Dünya müharibəsinin yekunlarına görə- Osmanlı imperiyasının süqutunun ardından 30 oktyabr 1918-ci ildə Antanta dövlətləri bloku ilə Osmanlı imperiyası hökuməti arasında imzalanan “Mondoros sülh müqaviləsi”nə uyğun olaraq, Nuru paşanın rəhbərlik etdiyi Qafqaz İslam Ordusu da Bakını və Azərbaycanın milli hüdudlarını, bütövlükdə Qafqazı tərk etmək məcburiyyətində qaldı. Onun rəhbərlik etdiyi ordu həmin ildə buraxıldı, Nuru paşa 1919-cu ildə Batum vasitəsilə Qafqazı tərk etmək istərkən avqustun 8-də ingilis silahlı qüvvələri komandanlığının tapşırığı ilə həbs edildi. Lakin, həbs yerinə aparılarkən yerli müsəlman əhalinin köməyi ilə o, ingilislərin əlindən alınır və gizli yollarla Türkiyəyə yola salınır.
Türkiyəyə qayıdan Nuru paşa öz doğma vətənində yeni sınaqlarla və təqiblərlə üzləşir. O zaman Sovet Rusiyasının bolşevik rəhbərliyi Azərbaycanda bolşevik-erməni daşnak hakimiyyətinə qarşı qətiyyətli mübarizə aparan və Xalq Cümhuuriyyəti dövlətini müdafiə edən Nuru paşanın təqibini Türkiyə ərazisində də davam etdirməyə başlayırlar. Sovet Rusiyanın rəhbərliyi ilə Türkiyənin müxtəlif səviyyəli heyətləri arasında aparılan danışıqlar zamanı Nuru paşanın Azərbaycan ərazisində sovet hakimiyyətinə və bolşeviklərə qarşı mübarizə aparması faktı ciddi tənqidlə qarşılanır və Türkiyə milli mücadiləsinin fəalları qarşısında onun nəzarət altına alınması məsələsi qoyulur. Buna baxmayaraq, Türkiyə ərazisində Nuru paşa həbs edilmədi, lakin onun bolşevizmə qarşı Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ərazisində 1918-ci ildə cəbhə tutması realllığı təqdir də olunmadı. Bütün bunlar Nuru paşanın mənəvi və fiziki gərginliyini daha da artırdı, sağlamlığında bəzi ciddi problemlər ortaya çıxardı. Bir tərəfdən də həmin illərdə onun maddi dolanışıq çətinlikləri özünü büruzə verməyə başladı ki, bu da Nuru paşanın həyatında ağrılı səhifələrdən birini təşkil edir. Yeni şəraitdə Nuru paşanın ailə üzvləri də pərən-pərən düşmüşdü. Qardaşı Ənvər paşa ingilis təqiblərindən qurtulmaq üçün Rusiyaya sığınmış, anası Ayişə İstanbulda tək qalmış, digər qardaşı Kamil və bacısı Mediha da yeni şəraitin çətinlikləri ilə üzbəüz qalmışdılar…
1920-ci il sentyabr ayının sonlarında Nuru paşa Türkiyənin azadlıq mübarizəsinə qoşulmaq qərarı verir və Sarıqamış ətrafındakı döyülərə qatılır. Mənbələrin verdiyi məlumata görə, Nuru paşa bu döyüşlərə onunla birlikdə Türkiyə ərazisinə keçmiş Azərbaycan milli süvari alayı ilə birgə daxil olur ki, bu da bir daha onun Azərbaycana bağlılığının nümayişi idi. Həmin döyüş mənbələrin məlumatına görə, uğurla nəticələnir və Azərbaycan süvari alayı 1920-ci il sentyabr ayının sonlarında Sarıqamışı ələ keçirir. 1920-ci ilin oktyabrında Nuru paşa Azərbaycan süvari alayı ilə bölgədə Türkiyəyə qarşı vuruşan erməni və digər silahlı qruplarını darmadağın edərək, Ərzuruma daxil olur. Bundan sonrakı dövrdə, tarixi mənbələrin verdiyi məlumata görə, Nuru paşa səhhətində yaranan problemlərə görə hərbi xidmətdən birdəfəliik ayrılır və bir müddət xaricə müalicəyə yollanır.
1921-1924-cü illərdə Nuru paşa Almaniyada müalicə alır və müəyyən özəl sahibkarlıq fəaliyyətləri quraraq, orada yaşamağa məcbur olur. 1924-cü ildə təkrar Türkiyəyə qayıdır və ömrünün sonunadak öz ölkəsində yaşayır.
1927-ci ildə Türkiyədə ilk sənaye üsulu ilə silah istehsal edən Sütlücə fabrikini Nuru paşa qurur və ömrünün sonuna qədər onun işinə rəhbərlik edir, ordu üçün silah istehsalı ilə məşğul olur. 1949-cu il martın 2-də fabrikin mərmi saxlanılan anbarlarından birində işçilərin ehtiyatsızlığı nəticəsində yanğın başlayır və partlayış olur. Bu partlayışdan fabrikin digər işçilərini xilas etmk istəyən, Türkiyənin Çanakqala və Kütül Amarə zəfərləri ilə yanaşı, üç əsas qələbəsindən birinə- Qafqaz İslam Ordusunun müzəffər Bakı əməliyyatına rəhbərlik etmiş rəşadətli komandan, Bakı Fatehi Nuru paşanın özü də həyataını itirir.
Nuru paşanın əziz və nurlu xatirəsi, Qafqaz İslam Ordusunun Azərbaycan xalqı və dövlətçiliyi qarşısındakı unudulmaz xidmətləri, qəhrəman türk-azərbaycanlı əsgərlərin rəşadətli döyüşləri ötən əsrin sonlarından öz müstəqilliyini yenidən qazanmış Azərbaycan Respublikasında həm cəmiyyət, həm də dövlət səviyyəsində daim xüsusi ehtiramla yad edilir. Bu ehtiramın ən bariz təcəssümü Azərbaycan xalqının qəlbində və Bakı şəhərinin Şəhidlər xiyabanında, respublikanın digər ərazilərində Qafqaz İslam Ordusuna ucaldılan xüsusi abidə kompleksi hesab oluna bilər.

Fotolar


Etiket:

Strategiya.az

Xəbərlər
28.07.2021

Azərbaycan MN: Ermənistan atəşkəs rejiminin tələblərinə əməl etmir

28.07.2021

Mustafa Şentopla Ceyhun Bayramov görüş keçirib

28.07.2021

Tələbə təhsil kreditini 10 ilə qaytara bilər

28.07.2021

Mustafa Şəntop: Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan-Türkiyə əlaqələri üçün çox əhəmiyyətlidir

28.07.2021

Ərazi bütövlüyümüzə qarşı atılacaq hər hansı addımlar qətiyyətlə cavablandırılacaq - XİN

28.07.2021

Kəlbəcər istiqamətində gərginlik davam edir - MN

24.07.2021

“Qənərçay” qum-çınqıl yatağı hərrac qaydasında istifadəyə verilib

24.07.2021

Hazırda Ermənistan-Azərbaycan dövlət sərhədinin Kəlbəcər sahəsində vəziyyət sabitdir - MN

24.07.2021

Son 24 saatda dünyada koronavirusa 573 mindən çox yoluxma qeydə alınıb

24.07.2021

Bölmələrimiz tərəfindən havaya heç bir PUA qaldırılmayıb 

23.07.2021

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

23.07.2021

“Ltv 7” kanalının direktoru və bir neçə əməkdaşı barəsində cinayət işi başlanılıb

23.07.2021

Jerom Lamber: Qarabağ müharibəsinin əsas səbəblərindən biri Minsk qrupunun diplomatik uğursuzluğudur

23.07.2021

Prezident İlham Əliyev: Bu gün Ermənistanın siyasi gündəliyini müəyyən dərəcədə biz formalaşdırırıq və bu, həqiqətdir

23.07.2021

Prezident İlham Əliyev: Müharibədən ən çox əziyyət çəkən ölkə Azərbaycandır, amma pulu Ermənistana verirlər

22.07.2021

Rezidenturaya qəbul imtahanının 1-ci mərhələsinin 2-ci cəhdində iştirak etmək üçün qeydiyyat başa çatır

22.07.2021

22 iyul Azərbaycanda Milli Mətbuat Günüdür

22.07.2021

Prezident İlham Əliyevin adından Kəlbəcərdə şəhid olmuş jurnalistlərin ailələrinə mənzil sənədləri təqdim edildi

20.07.2021

Toya dəvət edilən qonaqlar içərisində koronavirus xəstəsi aşkarlandı 

20.07.2021

Qurban bayramı ilə əlaqədar bayram namazı qılınıb

20.07.2021

“Azeri Light” neftinin bir bareli 69,33 dollara satılır

20.07.2021

Zərdabda karantin qaydalarının pozulduğu toy məclisləri aşkarlanıb

20.07.2021

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva Qurban bayramı münasibətilə xalqımızı təbrik edib

20.07.2021

Ermənistan XİN-in Azərbaycanı tarix və ərazi iddialarında ittiham edən açıqlaması növbəti cəfəngiyyatdır

20.07.2021

Naxçıvan istiqamətində mövqelərimiz atəşə tutulub, hərbi qulluqçumuz yaralanıb

16.07.2021

Ermənistan Naxçıvanda Azərbaycan Ordusunun mövqelərini atəşə tutub

16.07.2021

Şuşa Şəhəri Dövlət Qoruğu İdarəsinin İdarə Heyətinə sədr təyin edilib - SƏRƏNCAM

16.07.2021

Rusiya ilə Azərbaycan arasında sığorta Memorandumu imzalanıb

16.07.2021

Vətən Müharibəsi Qəhrəmanları üçün nəzərdə tutulan güzəştlər məlum olub - SİYAHI

16.07.2021

Ağdamda növbəti yeni hərbi hissənin açılışı olub

15.07.2021

Prezident İlham Əliyev Türkiyədə 15 iyul dövlət çevrilişi cəhdinin beşinci ildönümü ilə bağlı Ərdoğana məktub ünvanlayıb

15.07.2021

Nəqliyyat, Rabitə və Yüksək Texnologiyalar üzrə İşçi Qrupunun növbəti iclası keçirilib

15.07.2021

Səfirlik Azərbaycan vətəndaşlarını qısa zamanda Rusiya ərazisində hüquqi vəziyyətlərini tənzimləməyə çağırıb

15.07.2021

Prezident İlham Əliyevdən Ermənistana xəbərdarlıq: Sonra gec ola bilər

15.07.2021

Şükürbəyli-Cəbrayıl-Hadrut avtomobil yolunun tikintisi davam etdirilir

15.07.2021

Azərbaycan Ordusunun Şuşa ətrafındakı mövqeləri atəşə tutulub

13.07.2021

Leyla Abdullayeva: Azərbaycanın beynəlxalq sərhədləri çərçivəsindəki ərazisinə edilən hər hansı səfər Ermənistan tərəfindən şərh belə oluna bilməz

13.07.2021

İlin ikinci yarısında qlobal neft tələbatı sutkada 4,6 milyon barel artacaq

13.07.2021

Azərbaycana gələn 31 nəfərdə "Delta" ştammı aşkarlanıb

13.07.2021

Prezident İlham Əliyev-Qlobal səhiyyə böhranı fonunda “peyvənd millətçiliyi” narahatlıq doğurur

13.07.2021

COVID-19 sertifikatları artıq “myGov”da

13.07.2021

Prezident İlham Əliyev Rusiya Federasiyasının Baş nazirinin müavinini qəbul edib

13.07.2021

Hərbi qulluqçunun özünü öldürməsi ilə bağlı cinayət işi açıldı

13.07.2021

HEYDƏR ƏLİYEV - YENİ MİLLİ İNTİBAHIN VƏ MÜSTƏQİL DÖVLƏTÇİLİYİN ƏSASINI QOYMUŞ TARİXİ LİDER

11.07.2021

İtkin düşən daha bir hərbi qulluqçunun şəhid olduğu müəyyənləşdi - Hərbi Prokurorluq

10.07.2021

DİN narkotikə qarşı təbliğat üçün vətəndaşlara müraciət edib

10.07.2021

Ermənistan Gədəbəy istiqamətində mövqelərimizi atəşə tutub - MN

10.07.2021

Azərbaycan neftinin qiyməti 77 dollara çatır

09.07.2021

Qəbul imtahanlarında bu suallar salınmayacaq 

09.07.2021

Qubadlı və Laçın rayonlarında Dövlət Sərhəd Xidmətinin iki yeni hərbi hissəsi xidməti istifadəyə verilib