Azərbaycan Dövlət Bankı necə yarandı, yaxud liberallar sosialistlərə qarşı

08:58 / 18.09.2018

1918–ci il mayın 28-də müstəqilliyini elan edən Azərbaycanda Dövlət Bankının qurulması zəruri məsələ idi. Bu məqsədlə Azərbaycan hökuməti dövlət bankının qurulması üçün layihə hazırlayıb parlamentə təqdim edir. Parlamentin 1919–cu il avqustun 18-də toplanan iclasında müzakirə ediləcək məsələlər içində Dövlət Bankının qurulması məsələsi də yer almışdı. Həmin il sentyabrın 18-də Dövlət Bankının qurulması ilə əlaqədar qanun layihəsi rəsmiləşir, maliyyə və büdcə komissiyası tərəfindən məclisin müzakirəsinə verilir. Sosialist blokun müxalifət mövqe tutmasına baxmayaraq, Dövlət Bankının qurulması ilə əlaqəli məsələlər öz həllini tapır.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin əməkdaşı Əfqan Vəliyevin Azərbaycan Dövlət Bankının tarixi ilə bağlı apardığı tədqiqatlara dair qeydlərini təqdim edirik.

Parlament qarşısında çıxış edən Rza bəy Ağabəyli ölkənin iqtisadi və maliyyə vəziyyətini analiz edərək, dövlət bankının qurulmasının labüd məsələ olduğunu vurğulamışdı. “Dövlət Bankının yaradılması ölkənin iqtisadi həyatını tənzimləmək zərurətindən doğmuşdur” sözləri ilə çıxışına başlayan Rza bəy Ağabəyliyə görə, tənzimləyici dövlət maliyyə qurumu olmadıqca, iqtisadi həyat normal qaydaya düşməyəcək. Ölkənin iqtisadi inkişafını təmin etmək yeni qurulan dövlətin qarşısında duran ən mühüm vəzifələrdəndir.

Bölgənin mühüm sənaye, ticarət və tranzit mərkəzi olan Bakıda kredit verən qurumlar olsa da, onlar əlaqələndirici və tənzimləyici mərkəzi müəssisə qurmaq qabiliyyətində deyildilər. Rza bəy Ağabəylinin də bildirdiyi kimi, bu vəzifəni yalnız Dövlət Bankı yerinə yetirə bilərdi. Digər tərəfdən, xalq bank və kiçik kredit müəssisələrinə olan inamını itirmiş, onlara pul qoymağa ehtiyat edirdi. Nəticədə ciddi maddi sərvət xalqın əlində tədavüldən uzaq tutulmuş, bu səbəbə görə də dövlət yeni kağız pullar çap etdirmək məcburiyyətində qalmışdı.

Bu maliyyə siyasəti rus rublunun yerinə keçən Azərbaycan manatının iştirak qabiliyyətini gündən-günə düşürərək iflasına səbəb olacaqdı. Bütün Rusiya miqyasında Birinci Dünya Müharibəsi nəticəsində pozulan maliyyə və iqtisadi nizam inqilab illərində tamamilə alt–üst olmuşdu. Qafqaz respublikaları milli pul vahidlərinə keçmişdi. Beləliklə, milli pul vahidinin ortaq “Qafqaz valyutası” ətrafında tənzimlənməsi və dünya pul sistemlərindən birinə bağlanması zərurəti yaranmışdı.

Milli, siyasi və iqtisadi tariximiz üçün mühüm hadisə Azərbaycan adının uzun zamandan sonra dövlət atributu olan pullarda 3 dildə, əski əlifba ilə doğma dildə, kiril əlifbası ilə rus dilində və latın əlifbası ilə fransız dilində göstərilmiş olması idi.

Dövlət Bankına qoyulacaq pullara dövlət təminatı və zəmanəti veriləcəkdi. Bu bank kiçik kredit verməklə, tənəzzül yaşayan sahələrdə iqtisadi fəaliyyətin canlanmasına nail olacaqdı. Qanun layihəsinin Azərbaycan Dövlət Bankının vəzifələrinə aid hissəsində qeyd olunurdu ki, Ticarət Bankından daha geniş bir fəaliyyət sahəsinə malik olacaq bu bank pul çap edə, xarici banklarla müqavilə bağlaya, əməkdaşlıq edə bilər. Dövlət Bankının daxili nizamnaməsinə görə, banka rəhbərliyi xüsusi sərmayə və kapital sahiblərinin də iştirakı ilə Şura həyata keçirəcəkdi.

Beləliklə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ilk kağız pulları Dövlət Bankı tərəfindən 1919-cu il martında 100 manatlıq, mayında 250 manatlıq, 1920–ci ilin yanvarında isə 500 manatlıq tədavülə buraxılmışdı. Bundan əlavə 10, 25, 50 manatlıqlar da çap olunmuşdu. 1919–cu ilin avqustunda isə 100 min ədəd qiymətli kağız – istiqrazlar dövriyyəyə buraxılmışdı.

Sosialistlərin də etiraz etdiyi məqam bu idi. Dövlət Bankının yaradılmasının əleyhinə olmamaqla yanaşı, kəndli və fəhlələrə məxsus kiçik kredit müəssisələrini uyğun görən sosialistlər, Dövlət Bankında xüsusi sərmayə sahiblərinin iştirakına etiraz edirdilər. Layihəni müdafiə edən hökumət partiyası kiçikmiqyaslı xalq və kəndli kredit bankları üçün də layihələr hazırlandığını bildirsə də, bu kredit banklarının Dövlət Bankı olmadan qurula bilməyəcəyini də anlayırdılar. Xüsusi sərmayənin iştirakına gəlincə, bu məsələ milliyyətçi və demokrat bir hökumət üçün vacib bir məsələ idi. İdxalatı 90 milyon, ixracatı 300 milyon qızıl rublu olan bir ölkənin sərvəti milli sərhədlər xaricində qala bilməzdi.

Liberal bir iqtisadi siyasət yürüdən hökumət nəzarəti əlində saxlamaq şərtilə, xüsusi sərmayəyə geniş bir sərbəstlik və güvən təmin edilməsinə tərəfdar idi. Milli Dövlət Bankına dair qanun layihəsi müzakirə edilərkən sosialist və liberal olmaqla iki nöqteyi-nəzərdən ikincisi qalib gəlmiş və 1919–cu il sentyabrın 30-da Dövlət Bankı açılmışdı. Bankın təntənəli açılışında Cümhuriyyətin baş naziri Nəsib bəy Yusifbəyli və Bakı milyonçusu Hacı Zeynalabdin Tağıyev də iştirak etmişdi.

Azərbaycan Dövlət Bankına rəhbərlik etmək maliyyə nazirinin müavini Mark Mixayıloviç Abequza həvalə olunmuş və Həsənbəy Fəttəhov onun müavini təyin edilmişdi. Pul nişanlarının emissiyası səlahiyyəti Dövlət Bankına mənsub idi. Bütövlükdə, Cümhuriyyət dövründə Azərbaycanda 2 milyard 345 milyon rubl məbləğində pul nişanları emissiya edilmişdi. 1918–1920–ci illərdə pul vahidlərinin adları Azərbaycan dilində manat, rus dilində isə rubl verilmişdi. Burada məqsəd uzun illər Rusiya kağız puluna öyrəşən əhalinin hələ də dövriyyədə qalan Rusiya rubluna nisbətdə tədricən yeni milli Cümhuriyyət puluna etimadını qazanmaq idi. Beləliklə, Cümhuriyyət 23 ay yaşasa da, milli dövlətçilik tariximizdə böyük və dərin izlər qoymağa nail olmuşdu.//AZƏRTAC 


Etiket:

Strategiya.az

Xəbərlər
28.07.2021

Azərbaycan MN: Ermənistan atəşkəs rejiminin tələblərinə əməl etmir

28.07.2021

Mustafa Şentopla Ceyhun Bayramov görüş keçirib

28.07.2021

Tələbə təhsil kreditini 10 ilə qaytara bilər

28.07.2021

Mustafa Şəntop: Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan-Türkiyə əlaqələri üçün çox əhəmiyyətlidir

28.07.2021

Ərazi bütövlüyümüzə qarşı atılacaq hər hansı addımlar qətiyyətlə cavablandırılacaq - XİN

28.07.2021

Kəlbəcər istiqamətində gərginlik davam edir - MN

24.07.2021

“Qənərçay” qum-çınqıl yatağı hərrac qaydasında istifadəyə verilib

24.07.2021

Hazırda Ermənistan-Azərbaycan dövlət sərhədinin Kəlbəcər sahəsində vəziyyət sabitdir - MN

24.07.2021

Son 24 saatda dünyada koronavirusa 573 mindən çox yoluxma qeydə alınıb

24.07.2021

Bölmələrimiz tərəfindən havaya heç bir PUA qaldırılmayıb 

23.07.2021

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

23.07.2021

“Ltv 7” kanalının direktoru və bir neçə əməkdaşı barəsində cinayət işi başlanılıb

23.07.2021

Jerom Lamber: Qarabağ müharibəsinin əsas səbəblərindən biri Minsk qrupunun diplomatik uğursuzluğudur

23.07.2021

Prezident İlham Əliyev: Bu gün Ermənistanın siyasi gündəliyini müəyyən dərəcədə biz formalaşdırırıq və bu, həqiqətdir

23.07.2021

Prezident İlham Əliyev: Müharibədən ən çox əziyyət çəkən ölkə Azərbaycandır, amma pulu Ermənistana verirlər

22.07.2021

Rezidenturaya qəbul imtahanının 1-ci mərhələsinin 2-ci cəhdində iştirak etmək üçün qeydiyyat başa çatır

22.07.2021

22 iyul Azərbaycanda Milli Mətbuat Günüdür

22.07.2021

Prezident İlham Əliyevin adından Kəlbəcərdə şəhid olmuş jurnalistlərin ailələrinə mənzil sənədləri təqdim edildi

20.07.2021

Toya dəvət edilən qonaqlar içərisində koronavirus xəstəsi aşkarlandı 

20.07.2021

Qurban bayramı ilə əlaqədar bayram namazı qılınıb

20.07.2021

“Azeri Light” neftinin bir bareli 69,33 dollara satılır

20.07.2021

Zərdabda karantin qaydalarının pozulduğu toy məclisləri aşkarlanıb

20.07.2021

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva Qurban bayramı münasibətilə xalqımızı təbrik edib

20.07.2021

Ermənistan XİN-in Azərbaycanı tarix və ərazi iddialarında ittiham edən açıqlaması növbəti cəfəngiyyatdır

20.07.2021

Naxçıvan istiqamətində mövqelərimiz atəşə tutulub, hərbi qulluqçumuz yaralanıb

16.07.2021

Ermənistan Naxçıvanda Azərbaycan Ordusunun mövqelərini atəşə tutub

16.07.2021

Şuşa Şəhəri Dövlət Qoruğu İdarəsinin İdarə Heyətinə sədr təyin edilib - SƏRƏNCAM

16.07.2021

Rusiya ilə Azərbaycan arasında sığorta Memorandumu imzalanıb

16.07.2021

Vətən Müharibəsi Qəhrəmanları üçün nəzərdə tutulan güzəştlər məlum olub - SİYAHI

16.07.2021

Ağdamda növbəti yeni hərbi hissənin açılışı olub

15.07.2021

Prezident İlham Əliyev Türkiyədə 15 iyul dövlət çevrilişi cəhdinin beşinci ildönümü ilə bağlı Ərdoğana məktub ünvanlayıb

15.07.2021

Nəqliyyat, Rabitə və Yüksək Texnologiyalar üzrə İşçi Qrupunun növbəti iclası keçirilib

15.07.2021

Səfirlik Azərbaycan vətəndaşlarını qısa zamanda Rusiya ərazisində hüquqi vəziyyətlərini tənzimləməyə çağırıb

15.07.2021

Prezident İlham Əliyevdən Ermənistana xəbərdarlıq: Sonra gec ola bilər

15.07.2021

Şükürbəyli-Cəbrayıl-Hadrut avtomobil yolunun tikintisi davam etdirilir

15.07.2021

Azərbaycan Ordusunun Şuşa ətrafındakı mövqeləri atəşə tutulub

13.07.2021

Leyla Abdullayeva: Azərbaycanın beynəlxalq sərhədləri çərçivəsindəki ərazisinə edilən hər hansı səfər Ermənistan tərəfindən şərh belə oluna bilməz

13.07.2021

İlin ikinci yarısında qlobal neft tələbatı sutkada 4,6 milyon barel artacaq

13.07.2021

Azərbaycana gələn 31 nəfərdə "Delta" ştammı aşkarlanıb

13.07.2021

Prezident İlham Əliyev-Qlobal səhiyyə böhranı fonunda “peyvənd millətçiliyi” narahatlıq doğurur

13.07.2021

COVID-19 sertifikatları artıq “myGov”da

13.07.2021

Prezident İlham Əliyev Rusiya Federasiyasının Baş nazirinin müavinini qəbul edib

13.07.2021

Hərbi qulluqçunun özünü öldürməsi ilə bağlı cinayət işi açıldı

13.07.2021

HEYDƏR ƏLİYEV - YENİ MİLLİ İNTİBAHIN VƏ MÜSTƏQİL DÖVLƏTÇİLİYİN ƏSASINI QOYMUŞ TARİXİ LİDER

11.07.2021

İtkin düşən daha bir hərbi qulluqçunun şəhid olduğu müəyyənləşdi - Hərbi Prokurorluq

10.07.2021

DİN narkotikə qarşı təbliğat üçün vətəndaşlara müraciət edib

10.07.2021

Ermənistan Gədəbəy istiqamətində mövqelərimizi atəşə tutub - MN

10.07.2021

Azərbaycan neftinin qiyməti 77 dollara çatır

09.07.2021

Qəbul imtahanlarında bu suallar salınmayacaq 

09.07.2021

Qubadlı və Laçın rayonlarında Dövlət Sərhəd Xidmətinin iki yeni hərbi hissəsi xidməti istifadəyə verilib