Azərbaycan Dövlət Bankı necə yarandı, yaxud liberallar sosialistlərə qarşı

08:58 / 18.09.2018

1918–ci il mayın 28-də müstəqilliyini elan edən Azərbaycanda Dövlət Bankının qurulması zəruri məsələ idi. Bu məqsədlə Azərbaycan hökuməti dövlət bankının qurulması üçün layihə hazırlayıb parlamentə təqdim edir. Parlamentin 1919–cu il avqustun 18-də toplanan iclasında müzakirə ediləcək məsələlər içində Dövlət Bankının qurulması məsələsi də yer almışdı. Həmin il sentyabrın 18-də Dövlət Bankının qurulması ilə əlaqədar qanun layihəsi rəsmiləşir, maliyyə və büdcə komissiyası tərəfindən məclisin müzakirəsinə verilir. Sosialist blokun müxalifət mövqe tutmasına baxmayaraq, Dövlət Bankının qurulması ilə əlaqəli məsələlər öz həllini tapır.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin əməkdaşı Əfqan Vəliyevin Azərbaycan Dövlət Bankının tarixi ilə bağlı apardığı tədqiqatlara dair qeydlərini təqdim edirik.

Parlament qarşısında çıxış edən Rza bəy Ağabəyli ölkənin iqtisadi və maliyyə vəziyyətini analiz edərək, dövlət bankının qurulmasının labüd məsələ olduğunu vurğulamışdı. “Dövlət Bankının yaradılması ölkənin iqtisadi həyatını tənzimləmək zərurətindən doğmuşdur” sözləri ilə çıxışına başlayan Rza bəy Ağabəyliyə görə, tənzimləyici dövlət maliyyə qurumu olmadıqca, iqtisadi həyat normal qaydaya düşməyəcək. Ölkənin iqtisadi inkişafını təmin etmək yeni qurulan dövlətin qarşısında duran ən mühüm vəzifələrdəndir.

Bölgənin mühüm sənaye, ticarət və tranzit mərkəzi olan Bakıda kredit verən qurumlar olsa da, onlar əlaqələndirici və tənzimləyici mərkəzi müəssisə qurmaq qabiliyyətində deyildilər. Rza bəy Ağabəylinin də bildirdiyi kimi, bu vəzifəni yalnız Dövlət Bankı yerinə yetirə bilərdi. Digər tərəfdən, xalq bank və kiçik kredit müəssisələrinə olan inamını itirmiş, onlara pul qoymağa ehtiyat edirdi. Nəticədə ciddi maddi sərvət xalqın əlində tədavüldən uzaq tutulmuş, bu səbəbə görə də dövlət yeni kağız pullar çap etdirmək məcburiyyətində qalmışdı.

Bu maliyyə siyasəti rus rublunun yerinə keçən Azərbaycan manatının iştirak qabiliyyətini gündən-günə düşürərək iflasına səbəb olacaqdı. Bütün Rusiya miqyasında Birinci Dünya Müharibəsi nəticəsində pozulan maliyyə və iqtisadi nizam inqilab illərində tamamilə alt–üst olmuşdu. Qafqaz respublikaları milli pul vahidlərinə keçmişdi. Beləliklə, milli pul vahidinin ortaq “Qafqaz valyutası” ətrafında tənzimlənməsi və dünya pul sistemlərindən birinə bağlanması zərurəti yaranmışdı.

Milli, siyasi və iqtisadi tariximiz üçün mühüm hadisə Azərbaycan adının uzun zamandan sonra dövlət atributu olan pullarda 3 dildə, əski əlifba ilə doğma dildə, kiril əlifbası ilə rus dilində və latın əlifbası ilə fransız dilində göstərilmiş olması idi.

Dövlət Bankına qoyulacaq pullara dövlət təminatı və zəmanəti veriləcəkdi. Bu bank kiçik kredit verməklə, tənəzzül yaşayan sahələrdə iqtisadi fəaliyyətin canlanmasına nail olacaqdı. Qanun layihəsinin Azərbaycan Dövlət Bankının vəzifələrinə aid hissəsində qeyd olunurdu ki, Ticarət Bankından daha geniş bir fəaliyyət sahəsinə malik olacaq bu bank pul çap edə, xarici banklarla müqavilə bağlaya, əməkdaşlıq edə bilər. Dövlət Bankının daxili nizamnaməsinə görə, banka rəhbərliyi xüsusi sərmayə və kapital sahiblərinin də iştirakı ilə Şura həyata keçirəcəkdi.

Beləliklə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ilk kağız pulları Dövlət Bankı tərəfindən 1919-cu il martında 100 manatlıq, mayında 250 manatlıq, 1920–ci ilin yanvarında isə 500 manatlıq tədavülə buraxılmışdı. Bundan əlavə 10, 25, 50 manatlıqlar da çap olunmuşdu. 1919–cu ilin avqustunda isə 100 min ədəd qiymətli kağız – istiqrazlar dövriyyəyə buraxılmışdı.

Sosialistlərin də etiraz etdiyi məqam bu idi. Dövlət Bankının yaradılmasının əleyhinə olmamaqla yanaşı, kəndli və fəhlələrə məxsus kiçik kredit müəssisələrini uyğun görən sosialistlər, Dövlət Bankında xüsusi sərmayə sahiblərinin iştirakına etiraz edirdilər. Layihəni müdafiə edən hökumət partiyası kiçikmiqyaslı xalq və kəndli kredit bankları üçün də layihələr hazırlandığını bildirsə də, bu kredit banklarının Dövlət Bankı olmadan qurula bilməyəcəyini də anlayırdılar. Xüsusi sərmayənin iştirakına gəlincə, bu məsələ milliyyətçi və demokrat bir hökumət üçün vacib bir məsələ idi. İdxalatı 90 milyon, ixracatı 300 milyon qızıl rublu olan bir ölkənin sərvəti milli sərhədlər xaricində qala bilməzdi.

Liberal bir iqtisadi siyasət yürüdən hökumət nəzarəti əlində saxlamaq şərtilə, xüsusi sərmayəyə geniş bir sərbəstlik və güvən təmin edilməsinə tərəfdar idi. Milli Dövlət Bankına dair qanun layihəsi müzakirə edilərkən sosialist və liberal olmaqla iki nöqteyi-nəzərdən ikincisi qalib gəlmiş və 1919–cu il sentyabrın 30-da Dövlət Bankı açılmışdı. Bankın təntənəli açılışında Cümhuriyyətin baş naziri Nəsib bəy Yusifbəyli və Bakı milyonçusu Hacı Zeynalabdin Tağıyev də iştirak etmişdi.

Azərbaycan Dövlət Bankına rəhbərlik etmək maliyyə nazirinin müavini Mark Mixayıloviç Abequza həvalə olunmuş və Həsənbəy Fəttəhov onun müavini təyin edilmişdi. Pul nişanlarının emissiyası səlahiyyəti Dövlət Bankına mənsub idi. Bütövlükdə, Cümhuriyyət dövründə Azərbaycanda 2 milyard 345 milyon rubl məbləğində pul nişanları emissiya edilmişdi. 1918–1920–ci illərdə pul vahidlərinin adları Azərbaycan dilində manat, rus dilində isə rubl verilmişdi. Burada məqsəd uzun illər Rusiya kağız puluna öyrəşən əhalinin hələ də dövriyyədə qalan Rusiya rubluna nisbətdə tədricən yeni milli Cümhuriyyət puluna etimadını qazanmaq idi. Beləliklə, Cümhuriyyət 23 ay yaşasa da, milli dövlətçilik tariximizdə böyük və dərin izlər qoymağa nail olmuşdu.//AZƏRTAC 


Etiket:

Strategiya.az

Xəbərlər
13.11.2018

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin və Slovakiyanın Baş naziri Peter Pelleqrininin geniş tərkibdə görüşü

13.11.2018

Prezident İlham Əliyev D230 blokunun kəşfiyyatı, işlənməsi və hasilatı üzrə pay bölgüsü sazişini təsdiqləyib

13.11.2018

General KƏRİM KƏRİMOV fenomeninin sirri-FOTOLAR

13.11.2018

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Slovakiyanın Baş naziri Peter Pelleqrini ilə görüşüb

13.11.2018

İş icraçıları tərəfindən yolda hər hansı bir təhlükəsizlik tədbiri görülməyib

13.11.2018

Nursultan Nazarbayev Asiyada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının yaradılmasını təklif edib

13.11.2018

Qazaxda balıq tutarkən cərəyan vurması nəticəsində öldülər

13.11.2018

"KTMT çərçivəsində müttəfiq dövlətlər bu kimi ifadələrin işlədilməsinə həssaslıqla yanaşmalıdır"

13.11.2018

Monteneqroda Azərbaycanla bağlı sayt fəaliyyətə başlayıb

13.11.2018

Gecə saatlarında gözlənilən hava şəraiti açıqlanıb

13.11.2018

FHN Şimal Elektrik Stansiyasındakı yanğınla bağlı məlumat yayıb

13.11.2018

AMEA-nın Geologiya və Geofizika İnstitutunun əməkdaşları təltif edilib - SİYAHI

13.11.2018

Çörək insanda bu ÇATIŞMAZLIĞI YARADIR - Məşhur alimdən ŞOK XƏBƏRDARLIQ

13.11.2018

Daha bir məşhur futbolçu karyerasını bitirdi

13.11.2018

Sosial şəbəkələrdən istifadə edənlərin NƏZƏRİNƏ! Hesabınız oğurlana bilər – VİDEO 

13.11.2018

Bakıda akrobatika gimnastika üzrə Dünya Kubokunda iştirak edəcək azərbaycanlı idmançıların podium məşqləri başlayıb

13.11.2018

Yasamalda tələblərə uyğun olmayan ət kəsimi qurğuları sökülüb

13.11.2018

“Artıq neçəncidir bilmirəm” – 40 dəfə peşman oldum deyən oğrunun NÖVBƏTİ ƏMƏLİ – VİDEO

13.11.2018

Naxçıvan Qarnizonu qoşunları tam döyüşə hazırolma vəziyyətinə gətirilib

13.11.2018

Qəzza sektoruna hava hücumu nəticəsində beş fələstinli həlak olub

13.11.2018

2040-cı ildə OPEC-in qlobal neft hasilatındakı payı 45 faizə çatacaq

13.11.2018

Cəlilabadda əkin sahəsində narkotik vasitələr aşkarlanıb

13.11.2018

Fasilədə aş yedi, komandadan qovuldu - "Beşiktaş"da maraqlı olay

13.11.2018

Azərbaycana narkotik vasitələr keçirmək istəyən Rusiya vətəndaşı saxlanılıb

13.11.2018

Slovakiyanın Baş naziri ümummilli lider Heydər Əliyevin məzarını və Şəhidlər xiyabanını ziyarət edib

13.11.2018

"Samur" gömrük postunda avtomobilin yanacaq çənində külli miqdarda siqaret aşkarlandı 

13.11.2018

Azərbaycan ordusunun komanda-qərargah hərb oyunları davam edir

13.11.2018

Cənub Qaz Dəhlizinin seqmenti olan layihələrin icra vəziyyəti açıqlanıb

13.11.2018

FHN: Məcburi köçkünlərin məskunlaşdıqları binada baş verən yanğın zamanı on nəfər xilas edilib

13.11.2018

Yevlaxda mikroavtobus qəzaya uğrayıb, yaralananlar var

13.11.2018

Sabah hava necə olacaq? 

13.11.2018

Gəncədə qazıntılar zamanı silah-sursat tapılıb

13.11.2018

Azərbaycanda axtarışda olan şəxs Türkiyədə saxlanılaraq ekstradisiya edilib

13.11.2018

Bərdədə avtomobil iki piyadanı vurub, biri ölüb

13.11.2018

SWIFT İran Mərkəzi Bankını öz sistemindən kənarlaşdırdı

13.11.2018

Futbolçular və azarkeşlər hakimin çənəsini sındırdılar

13.11.2018

Gündüz saatlarında hava yağmursuz keçəcək

13.11.2018

"Azərişıq": Qış aylarında elektrik enerjisi ilə təchizatda heç bir problem olmayacaq 

13.11.2018

Tramp Təhlükəsizlik nazirini istefaya göndərir

13.11.2018

Marko Alvera: TAP-ın inşası 2020-ci ildə başa çatacaq

13.11.2018

Cəbhə xəttində monitorinq keçiriləcək

13.11.2018

Gürcüstandan Azərbaycana 61 mobil telefonun qanunsuz keçirilməsinin qarşısı alınıb

13.11.2018

Cinayət törətməkdə şübhəli bilinən 25 nəfər saxlanılıb

13.11.2018

“Azeri Light”ın bir barrelinin qiyməti 72 dolları keçib

13.11.2018

Şəhid vərəsələrinə ödəmələrin verilməsinə başlanıldı

13.11.2018

Karateçilərimiz dünya çempionatını üç medalla başa vurublar

13.11.2018

Alleqri A Seriyasının ən yaxşısıdır - 4-cü dəfə

13.11.2018

Salyanda ağır qəza: ölən və yaralananlar var

13.11.2018

Dollarla bağlı mühüm proqnozlar

13.11.2018

Ukrayna və ABŞ arasında strateji enerji dialoqunun başlanmasına dair razılıq əldə edilib