Səid Əfəndi Ünsizadə və türk dünyası

09:25 / 12.11.2018

Nazim Nəsrəddinov

Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi

Azərbayanın məktəb və maarifçilik tarixində özünə şərəfli yer tutan, Türkiyə aydınları ilə geniş yaradıcılıq əlaqələri olan ziyalılarından biri də Səid Əfəndi Əbdürrəhman Əfəndi oğlu Ünsizadədir.

”Ünsizadə”- Səid Əfəndinin türklər demişkən “takma” soyadıdır. (Atası “Ünsi” təxəllüsü ilə şeir yazdığından oğlanları “Ünsizadə” soyadını qəbul etmişlər). S.Ünsizadə 1825-ci ildə Şamaxıda anadan olmuşdur. Burada atasından və şəhərin adlı-sanlı müəllim və müdərrislərindən yaxşı təhsil alan Səid elm dalınca dünya elminə dərindən yiyələnmək üçün Şərqin yüksək ali dini məktəblərində oxumağa gedir. Bəzi mənbələrdə onun Misirdə oxuduğu iddia edils də, bunu təsdiq edən heç bir sənəd yoxdur. S.Ünsizadə təhsilini başa vurub, Şamaxıya qayıdır. O, burada məktəbdarlıq etməyi qərara alır, tezliklə savadlı müdərris olduğunu öz fəaliyyəti ilə sübut edir.

S.Ünsizadə 1873-cü ilin əvvəllərində o vaxt, ölkə paytaxtı Bakıya köçəndən sonra, hələ də Şamaxıda fəaliyyət göstərən Bakı Quberniya Əhli-Təsənni İdarəsinə üzv seçilir. S.Ünsizadə bir neçə aydan sonra -1873-cü ilin dekabrında Bakı qubernatoru D.S.Staroselskinin əmri ilə ruhani idarəsinin sədri təyin olunur. Bu vəzifədə bir sıra maarifçilik işləri görür: ruhani məclisinin himayədarlığı ilə Azərbaycan məktəbi tarixində “Məclis məktəbi” adı ilə məşhur olan təhsil ocağı yaradır, müəllimlərin elmi və metodiki hazırlığını yüksəlmək üçün əməli yollar arayır.

S.Ünsizadə 1876-cı ildə mühüm dövlət işi ilə əlaqədar — Zaqafqaziya dini idarələrinin fəaliyyətini yoxlayan komissiyanın üzvü kimi, Tiflisə ezam olunur. Yeri gəlmişkən qeyd edək k, o zamanlar Zaqafqaziyanın şeyxülislamı Əhməd bəy Hüseynzadə, müftisi Əbdülhəmid Əfəndi Mustafa Əfəndizadə idi. Onların hər ikisi XIX əsrin ən tanınmış ziyalıları idi: dini vəzifə ilə yanaşı, məktəb və maarif məsələləri ilə də ciddi məşğul olurdu. Ə.Hüseynzadə məktəb şagirdləri üçün fars dilində bir neçə dərslik yazmış, Ə.Əfəndizadə isə ikidilli lüğət hazırlamışdır. Belə adamların iş fəaliyyətini yoxlamaq S.Ünsizadəyə göstərilən böyük etimad idi.

Tiflisə ezamiyyətə gələn S.Ünsizadə ezamiyyə müddəti qurtarandan sonra burada dövlət nəzarətində olan işlə təmin olunur: müəyyən sınaq müddətindən sonra Zaqafqaziya Əhli -Təsənni İdarəsinin üzvü təyin olunur və vəzifə səlahiyyətləri çərçivəsində geniş və hərtərəfli maarifçilik fəaliyyətinə başlayır.O, 1878 -ci ildə Tiflisdə Azərbaycan dilində çap məhsulları ilə məşğul olan basmaxana (litoqrafiya ) yaradır. Basmaxananın avadanlıqları İstanbuldan gətirilir. S.Ünsizadə mətbəədə işləmək üçün bir neçə gənc qohum-əqrəbasını mətbəə peşələrini öyrənmək üçün İstanbula göndərir.S.Ünsisadənin Türkiyə ilə işgüzar münasibətləri sistemli şəkildə məhz bu dövrdən başlanır.

S.Ünsizadə 1878-ci ilin dekabrında Tiflisdə Azərbaycan dilində “Ziya” adlı həftəlik qəzetin nəşrinə icazə alır. Qəzetin ilk nömrəsi 1879-cu il yanvarin 14-də çıxır. “Ziya”nın ilk üç nömrəsi tədqiqatçılara məlum deyil. Türkiyə arxivlərində ciddi axtarışlar ararılsa, bəlkə onları burada tapmaq olar.”Ziya”nın Türkiyədə onlarla oxucusu var idi. Türkiyədə gedən ictimai -siyasi hadisələr qəzetdə həm birbaşa, həm də üstüörtülü şəkildə –ezop manerası ilə işıqlandırılırdı.

1879-cu ildə Mirzə Rza xan Danişin (1853-1937) hazırladığı əlifba layihəsinə aid təqrizlərin (RƏYLƏRİN) bəzisinin İstanbulda fars dilində çıxan “Əxtər” qəzetindən götürülərək cəmi bir həftədən sonra”Ziya”da çap olunması elmi əlaqələrimizin öyrənilməsi baxımından diqqəti cəlb edir.

“Ziya”da “Ey bülbül” rədifli qəzəl mövzusunda nəzirə müsabiqəsi açılması və burada Münif Paşanın iştirakı da maraq doğurur. Əslində bu, şeir müsabiqəsi deyildi: söz içində söz demək idi. Münif Paşa Türkiyədə bü mövzuda keçilrilən müsabiqənin mükafatçılarından birı kimi Səid Ünsizadənin maarif məsələlərinə həsr olunmuş layihələrinin birinə qoşularaq, “Ziya” qəzetinin düşdüyü çətinliklərdə ona kömək etmək istəyirdi.

Mən bu məsələ haqqında Bakıda görkəmli jurnalist Malik Rəcəbin redaktorluğu ilə nəşr olunan “Təhsil problemləri” qəzetinin 01-07 avqust 2010-cu il tarixli nömrəsində ayrıca bir yazı çap etdirmişəm.

1879-cu ildə “Ziya” qəzetinə Türkiyədən məktub göndərənlərdən biri əslən Şəki şəhərindən olan Şahin Əfəndi idi. Təəssüf ki, onun haqqıda ətraflı məlumatımız yoxdur. Adı təkcə bir yerdə— “Ziya”ya kömək edənlərin sırasında verilmişdir.

Haşiyə. Müəllifin sonrakı qeydləri .

"Sonrakı araşdırmalarımızda Şahin Əfəndinin adını M.F.Axundzadənin məktublarında gördük. 
M.F.Axundovun 1865-ci ildə yazdığı bir məktubunda Şahin Əfəndinin Türkiyə Sədr-Əzəminin adyutantı olması faktı üzə çıxdı. "Ziya"qəzetinə maddi kömək edən Şahin Əfəndi Türkiyə Sədr-Əzəminin yaxşı tanıdığı Şirvanlı Ömər bəy Şahpələngin bacısı oğlu imiş-N.N.)"


1880-ci ilin dekabr ayından başlayaraq, bir neçə aylıq fasilədən sonra “Ziya” “Ziyayi-Qafqasiyyə”adı ilə çıxmışdır. Bu fasilə Türkiyədə yeni mətbəə şriftlərinin axtarışı ilə əlaqədar idi.Belə ki əvvəlki mətbəə şriftləri narın və rizə olduğu üçün oxucuları qane etmirdi: S.Ünsisadə onların narazılığını başa düşərək öz əməkdaşlarını mətbəə şrifti almaq üçün İstanbula göndərmişdi.

1883- cü ilin sonlarında S,Ünsizadə Şamaxıya qazı təyin olunduğuna görə Tiflisı–yaradıcılıq imkanlarına yaxşı şəraiti olan paytaxtıi tərk edib, doğma şəhərinə-Şamaxıya qayıdır.”Ziyayi- Qafqasiyyə”nin nəşrininin Tiflislə bağlı məsələlərini damadı advokat ( vəkil) Şilyanskiyə həvalə edir. Şamaxıda redaktə olunaraq Tiflisdə çap olunan qəzetin 1884-cü ildə cəmi 11 nömrəsi çıxır. Görünür, sonuncu nömrədəki məqalələrin birində

”SƏİD ÜNSİZADƏNİN MƏQSƏDİ RUS MÜSƏLMANLARINI YUXUDAN OYATMAQDIR” fikri rus məmurlarından kiminsə xoşuna gəlməmişdi.

Məşhur Azərbaycan şairi S.Ə Şirvaninin Səid Əfəndiyə həsr etdiyi qəsidədən öyrənirik ki, quberniyanın dini rəhbəri kimi S.Ünsizadə Şamaxıda universitet açmaq, məktəb şəbəkəsini genişləndirmək,mətbəə yaradaraq burada kitab çapı məsələlərini canlandırmaq istəyirmiş. Təəssüf k., onun bu məqsədi kimlərdəsə paxıllıq, bədxahlıq hisləri yaradırdı; haqqında dövlət orqanlarına yalan məlumatlar verilir,o, rüşvətxorluqda, dini vəzifədən sui-istifadə etməkdə təqsirləndirilirdi. Lakin bunların heç biri təsdiq olunmur.

Geniş maarifçıilik fəaliyyəti üçün Azərbaycanda yer tapmayan Səid Ünsizadə1889-cu ilin fevral ayının 20-də öz ərizəsi ilə işdən çıxır,1990-cı ilin əvvəlində  türk dünyasının baş şəhərinə—İstanbula üz tutur. Burada maarif sistemində işləyir , “Quran “ın türk dilində təfsirini yazır, Azərbaycandan Türkiyəyə iş dalınca gedənlərə qayğı göstərir.

Səid Əfəndinin kiçik qardaşı Cəlaləddin Əfəndi Ünsizadə də 1883-cü ildən redaktorluq etdiyi “Kəşkül ” (əvvəl jurnal,bir müddətdən sonra qəzet kimi nəşr edilmişdir-N.N.) adlı mətbu orqanı 1891-ci ildə bağlanandan sonra, İstanbula-qardaşının yanına təşrif aparır.

“Molla Nəsrəddin” jurnalının 1907 -ci ildəki 43-cü nömrəsindəki bir yazıdan Cəlal Əfəndinin Türkiyə sultanı Əbdülhəmidin sarayında kitabxana müdiri işlədiyini öyrənirik. Cəlal Əfəndi Ünsizadənin 1920- ci illərdə Türkiyə Cümhuriyyətinin Xarici İşlər Nazirliyində tərcüməçi işləməsi də güman edilir.

Bakıda nəşr olunan “Həyat” qəzetinin 1905-ci ilin iyun aynda dərc olunan nömrəsindəki nekroloqdan öyrənirik ki,  “türk dünyasının fazil şəxslərindən biri olan Səid Əfəndi Ünsizadə ömrünün 80 sinnində İstanbulda vəfat etmişdir”.

“Həyat” qəzeti S.Ünsizadə haqqında yazı yazmaq istəyənlərin yazısını məmnuniyyətlə dərc edəcəyini söyləməklə maarif tariximizdə böyük xidmətləri olan bu işıqlı fikir adamını yüksək qiymətləndirir.

Səid Ünsizadənin İstanbulda hansı qəbirstanlıqda dəfn olunduğu əvvəllər bizə məlum deyildi. Biz bunu öyrənməyi  istanbulda- Şirvanlılar məhəlləcində yaşayan azərbaycanlılardan xahiş etmişdk. 

Yenə də haşıyə.

Sonrakı araşdırmalar. 2017-ci ildə Səid Ünsizadənin şəkli də, qəbri də tapılmışdır. O, Fateh Camii qəbirstanığında dəfn olmuşdur..

Ünsizadələrin Ünsi Arkun soyadlı vəfat etmiş qohumları isə Üsküdarda açıq muzey kimi tanınan KARAKAƏHMƏD qəbirstanlığında dəfn olunmuşlar.



Strategiya.az

Xəbərlər
21.02.2019

Yeniyetmələrin Azərbaycan çempionatına yekun vurulub

21.02.2019

Polis orqanlarında işə qəbul elan edilir

21.02.2019

DTX-nin arxiv fondlarında saxlanılan tarixi əhəmiyyətli sertifikatlar azərbaycanlı partizanların vərəsələrinə təqdim olunub

21.02.2019

Donald Tramp və Kim Çen Inın Hanoy görüşünün formatı açıqlanıb

21.02.2019

Çox sayda sərnişin yaralanıb 

21.02.2019

“İslam arxeologiyası” mövzusunda seminar

21.02.2019

“Laçın” tankeri suya buraxılıb

21.02.2019

Qazaxıstan Prezidenti hökuməti istefaya göndərib

21.02.2019

Mehriban Əliyevanın Birinci vitse-prezident kimi fəaliyyəti insanların mütləq əksəriyyəti üçün gözəl təcrübə və örnəkdir – Bahar Muradova

21.02.2019

Magistraturalara qəbul imtahanında 12685 bakalavr iştirak edəcək

21.02.2019

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

21.02.2019

Fevralın 22-nə manatın məzənnəsi

21.02.2019

272 nömrəli  məktəbdə biabırçılıq

21.02.2019

İsmayıllı sakinindən 1 kq-dan artıq marixuana götürülüb

21.02.2019

Osmanlı tarixinin ən qəbuledilən və ciddi araşdırıcılarından olan tarixçi,akademik Kamal Karpat dünyaısını dəyişib

21.02.2019

Dövlət Gömrük Komitəsindən idxal edilən quzu əti ilə bağlı açıqlama

21.02.2019

Xətainin “Divan”ının mətni Əlyazmalar İnstitutuna hədiyyə edilib

21.02.2019

Neymar Braziliyaya gedir

21.02.2019

Ermənistana məxsus taktiki PUA məhv edilib

21.02.2019

İnformasiya Təhlükəsizliyi üzrə Koordinasiya Komissiyasında dəyişiklik edilib

21.02.2019

Azərbaycanda DƏHŞƏTLİ HADİSƏ: ər həbs edildi, qadın özünü öldürdü

21.02.2019

İran hərbi dəniz təlimlərinə başladı və ilk dəfə...

21.02.2019

Bakıda pul üstündə qanlı dava – Ata və oğlunu ölümcül hala saldılar

21.02.2019

Vyanada ATƏT Parlament Assambleyasının 18-ci qış sessiyası işə başlayıb

21.02.2019

Maaşla bağlı şirkət rəhbərlərinə XƏBƏRDARLIQ

21.02.2019

Böyük Britaniyanın dörd naziri Brexit vaxtını təxirə salmağı tələb edir

21.02.2019

Metrodan istifadə edənlərə ŞAD XƏBƏR!

21.02.2019

İşə yeni qəbul olunan əməkdaşlarla görüş keçirilib

21.02.2019

Fevralın 10-da keçirilmiş sınaq imtahanının NƏTİCƏLƏRİ açıqlanıb

21.02.2019

Türkiyə Ermənistanla sərhəddə genişmiqyaslı hərbi təlimlər keçirir

21.02.2019

Kəndlilərin canına və malına qənim kəsilən canavarlar – VİDEO 

21.02.2019

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

21.02.2019

İcra Hakimiyyəti: Şamaxıda zəlzələdən 132 ev kəskin qəzalı vəziyyətə düşüb

21.02.2019

Premyer Liqamızda oyunların başlama saatı müəyyənləşdi

21.02.2019

Səudiyyə Ərəbistanı 850 hindistanlı məhbusu azadlığa buraxacaq

21.02.2019

Sabahın hava proqnozu açıqlanıb

21.02.2019

Prezident İlham Əliyev Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, general-leytenant Ruslan Auşevi qəbul edib

21.02.2019

Şinzo Abe Trampdan nə tələb etdi?

21.02.2019

Vergi ombudsmanının hansı işlər görəcəyi açıqlandı

21.02.2019

Soydaşımız Niderland mediasında Xocalıdan yazdı

21.02.2019

EVİNDƏ NARKOTİK GİZLƏTMİŞDİ

21.02.2019

14 əcnəbi vətəndaşın saxta sənədlərlə dövlət sərhədindən keçmək cəhdinin qarşısı alınıb

21.02.2019

Ronaldo "Atletiko"ya sataşdı

21.02.2019

Qubada çaya aşan ekskavatorun sürücüsünün cəsədi aşkarlanıb

21.02.2019

Əliağa Vahid və Həkim Qəniyə həsr olunmuş yubiley tədbiri

21.02.2019

DİN Masazırdakı yanğınla bağlı açıqlama yaydı

21.02.2019

Prezident sərəncam imzaladı

21.02.2019

Bakı metrosunda azyaşlı qıza zor tətbiq edən şəxs tutulub

21.02.2019

Qəbul imtahanlarının vaxtları BU SƏBƏBDƏN dəyişdirildi

21.02.2019

Sənətin böyük ağası...