Azərbaycanın ilk üsuli-cədid məktəbi

10:21 / 18.11.2018

Nazim Nəsrəddinov

Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi

"Üsuli-cədid" məktəbləri təlimi yeni üsularla aparılan məktəblərdir.Belə məktəblərdən biri İsmayıl bəy ibn Mustafanın əqidə və məslək dostu
Hacı Səid Əfəndi Ünsizadə (1825,Şamaxı--1905,İstanbul) tərəfindən 
1874-cü ildə Şamaxıda yaradılmışdır. Yaradılan ilk illərdə məktəbə Şamaxıdakı sünni və şiə məclisləri maddi kömək göstərirdilər.
1859-cu il səlzələsindən sonraquberniya mərkəzi Şamaxıdan Bakıya köçürülsə də, bir sıra idarələr,o cümlədən Quberniya Əhli-Təsənni İdarəsi Şamaxıda saxlanılmışdı. İdarənin başçısı, quberniya qazısı Hacı Səid Əfəndi Abdurrahman oğlu Ünsizadə idi.Onun yeni üsullu məktəb açmaq ideyasına Bakı qubernatoru D.Staroselski icazə vermişdi.Bu,hər nəsnədən əvvəl S.Ünsizadənin tapşırılan dövlət işinə ləyaqətli münasibəti ilə ilgilidir. Dini məclislərin maddi köməyini nəzərə alaraq, Şamaxının yeni təhsil ocağını -yeni  üsullu ibtidai təhsil ocağını   "MƏCLİS MƏKTƏBİ" adlandırmışdılar. Burada dərslər yeni təlim üsulları ilə keçirilir,şagirdlər mollaxana məktəblərindən fərqli olaraq, quru yerdə yox, şəhərdəki rusdilli qəza məktəbində olduğu kimi, partada əyləşir,
yazı  və qrammatik tapşırıq işlərində, lövhə və tabaşirdən istifadə edirdilər. Məktəbdə əsas əsas fənləri şəhərin rusdilli  qəza məktəbinin müəllimləri- S.Ə.Şirvani və C.A.Ünsizadə deyirdilər. Sası dinli E.Pirbudaqov bir müddət bu məktəbdə rus dilini tədris etsə də, sonralar  türkdilli məktəbdə müdir olmaq xəyalına düşür.Lakin onun məkrli arzusu baş tutmur, o, rusdilli mətbuatda iştirak etmək niyyətilə Tiflisə köçür. Səid Ünsizadə  və onun ortancıl qardaşı,şəhər rus məktəbinin məzunu, məzunluqdan sonralar Məclis Məktəbində işləməklə ynaşı,elə qəza məktəbində  Avropadan dəvət olunmuş pedaqoqlarla bir yerdə müəllim işləyən  Cəlaləddin Ünsizadə, 1870-ci illərin axılarında daha böyük maarifçilik işləri görmək üçün Zaqafqaziyanın inzibati  mərkəzinə -Tiflisə gedirlər. Məclis Məktəbinin bütün ağırlığı burada müəllim işləyəngörkəmli şair, dərslik müəllifi, təzkirəçi Azərbaycan mətbuatının ilk müxbirlərindən biri Seyid Əzim Şirvaninin (Məmmədzadənin ) öhdəsinə düşür. Məktəbə kömək edən bir neçə maarifpərvərsərmayə sahibinin  Şamaxıda köçmələri də Məclis Məktəbin maddi vəziyyətini çətinləşdirir. Məktəbə əvvəllər göstərilən yardım getdikcə azalır, müəllim çatışmazlığı tədrisin səviyyəsini
hiss olunacaq dərəcədə aşağı salır. Məclis Məktəbinin ağır günlərində bu yeni təhsil ocağına kömək üçün türkdilli ziyalılara müraciət edilir. Lakin müraciət şəhərin  bəzi pul və sərmayə sahibləri tərəfindən soyuqqanlılıqla qarşılanır. S.Ə.Şirvani "Əkinçi" qəzetinin redaktoru H.Məlikova (Zərdabiyə) və sonralar "Ziya" qəzetinin imtiyaz sahibinə-Məclis Məktəbinin yaradıcısı Səid Əfəndiyə də  dəfələrlə  öz müxbir məktublarıvasitəsilə  dəfələrlə müraciət edir. Təəssüf ki nə Zərdabi, nə də Səid Ünsizadə uzaqlardan  Şamaxıda yaratdılan  ibtidai təhsil
ocağına  kömək edə bilmirlər.  Məclis Məktəbinin düşdüyü çətinlikləri ürək ağrısı ilə qələmə alan S.Ə.Şirvaninin  Bakıya-"Əkinçi" qəzetinin redaktoru,Moskva Universitetinin məzunu H.Zərdabiyə müraciəti Məclis Məktəbinin tarixini öyrənmək baxımından  böyük maraq doğurur.  S.Ə.Şirvaninin  sonralar orta məktəblərdə  şagirdlərə  "Qafqaz müsəlmanlarına xitab" adı ilə təqdim edilən məsnəvisi türk dünyasının XIX əsrdəki ən məşhur ibtidai məktəblərdən birinə - Şamaxı Məslis Məktəbininə  göstərilən seyrçi münasibət çox ciddi şəkildə,təəssüflə  pislənilir.  S.Ə.Şirvani H.Zərdabidən məsələnin həlli üçün   özünün əqidə və məslək dostu Həsən bəy Məlikovdan (Zərdabidən) xahiş edir ki,  o , yəni səlahiyyətli və böyük məclislərdə sözü eşidilən Həsən bəy Məlikov -  Məclis Məktəbinin düşdüyü çətinlikləri Zaqafqaziya şeyxülislamının və müftisinin diqqətinə çatdırsın. Yeri gəmişlən qeyd edək ki, o vaxtlar Zaqafqaziyanın müftisi Əbdülhəmid Əfəndi Mustafa Əfəndizadə (15.04.1812, Şamaxı-10.12.1881,Tiflis ) idi. O, müftilik vəzifəsinə təyin olunana kimi Şamaxının Əhli-Təsnni İdaəsinin sədri, quberniya qazısı idi. Mükəmməl dini təhsili var idi. O, Şamaxı Mədrəsəsində işləyərkən  bu şəhərdə müəllimlik edən Avropalı əcnəbi pedaqoqlardan  rus və fransız dillərini qibtəediləcək dərəcədə  yaxşı öyrənmişdi. Ə.Əfəndizadə ömrünün son 7 ilini rusca -türkcə  tərcümə lüğətinin tərtibinə həsr etsə də,vaxtsız ölüm bu işi başa çatdırmağa imkan verməmişdi.

O vaxtlar Zaqafqaziyanın şeyxülislamı  əslən Salyandan olan,klassik Şəraq ədəbiyyatını, ana dili ilə yanaşı, ərəb və fars dillərini mükəmməl bilən  Əhməd Hüseynzadə (1812,Salyan-1887,Tiflis) idi.
Ə.Hüseynzadə də dini vəzidfə çərçivəsində maarifçilik məsələlərinin təbliğində  yorulmadan çalışan ziyalılardan idi. Onun fars dilində yazdığı "Dilguşə" adlı dərsliyi uzun müddət Azərbaycan və Türkiyə  məktəblərində şagirdlərin istifadəsinə yönəldilmişdir. Əhməd Hüseynzadə (1812,Salyan-1887,Tiflis) Əli bəy Hüseynzadənin ana babasıdır. Deməli, S.Ə.Şirvani Məclis Məktəbinin tərəqqisinə kimlərin daha çox xeyir verə biləcəyini yaxçı başa düşürdü.
Təəssüf ki,bu iki din xadiminin S.Ə.Şirvaninin MƏSNƏVİsinə  münasibəti haqqında məlumatımız yoxdur. Amma bu,danılmaz faktdır ki, 1884-cü ilin yanvarında Səid Ünsizadə yenidən Tiflisdən Şamaxıya Əhli -Təsənni İdarəsinə sədr təyin olunduqdan sonra Məclis Məktəbinin işində əsaslı dönüş yaranmış, məktəb ilk illərindəki şöhrəti  maarifçilik tariximizdə yenidən bərpa olunmuşdur. Mənfəətdən xali olmadığı üçünS.Ə.Şirvaninin MƏSNƏVİnin son beytlərini orta məktəb dərsliyindəkindən fərqli olaraq, ixtisar etmədən oxucuların diqqətinə çatdırırıq.

 


...İndi Şirvanda açmışıq məktəb, 
Dərsimiz rusü türkü farsü ərəb.


Zəhmətim çoxdu, hiç nəfim yox, 
Leyk həqqə ümidvarəm çox- .


Kim, bu zəhmətlər olmaya zaye, 
Bəlkə bu macəra ola şaye.


Şeyxül-islamü müftiyi-islam 
İkisi bir olub, edə əncam.


Çünki bunlar rəisi-millətdir, 
Mədəni-lütfii kani-qeyrətdir.


Necə kim, ol müəllimi-əvvəl, 
Ona Tiflisdir məqami-məhəl,


"Qafqazski uçebni"nin miri, 
Hikmətin canı, elmin iksiri,


Mahi-fevralda ol səfaxanə, 
Mənə yazmışdı bir rizanamə.


Sizi tari, bir eyləyin insaf, 
Gövhəri-mətləbə olun sərraf!


Gör necə xeyirxah kəslər var, (I;səh.120)

Eyləyin qeyrət, ey ülül-əbsar! 
Bavücudi ki, rusdur o cənab, 
Şad olur elm kəsb edə tüllab.


Ol bu əmrə görün, olur dilşad— 
Ki, müsəlmanlar olsun əhli-səvad.


Seyyida, bəsdi, nəzmi qıl kutah, 
Xatirin cəm qıl ki, inşallah,


Şeyxül-islamü müftiyi-xoşnam 
Uşqola əmrinə edər əncam!(I;səh.121)

 


Bu gün həmin məktəbin-Məslis Məktəbinin işini ŞAMAXI AVROPA LİSEYİ
davam erdirir.(Liseyin direktoru təhsil tariximizi qiymətləndirməyi bacaran ixtisasca tarixçi olan Məzahir Məmmədovdur). 2014-cü ilin dekabrında MƏCLİS MƏKTƏBİnin 140 illik yubileyi rayon səviyyəsində
böyük təntənə ilə keçirilmişdir.


Təəssüf ki,məktəbin 140 illik yubileyini respublika səviyyəsində təntənə ilə keçirmək hələ də unudulur,bir sıra ytədqiaqtlarda Məclis Məktəbinin yaradıcısı kimi məşhur şairimiz S.Ə.Şirvaninin adı çəkilir.
Halbuki S.Ə.Şirvani "Ziya"qəzetinə   göndərdiyi müxbir məktublarındabu təhsil ocağının yaradıcısı kimi  dostu Səid Ünsizadəynin adını  "Siz Şamaxıda olarkən binagüzarlıq etdiyiniz məktəb"  sözləri ilə  hörmət və fəxarətlə səsləndirir.


Ədəbiyyat.


1.S.Ə.Şirvani.Seçilmiş əsərləri, 3cilddə. 2-ci cild.səh 117-121
Bakı,2005, "Avrasiya PRESS"nəşriyyatı. 
2.NəsrəddinovN.  Müfti Əbdülhəmid Əfəndi  və yamaarifə həsr olunmuş həyat."Azərbaycan müəllimi" qəzeti,04.10.1991. N 75(7213)
3..Əliyev S.H., Abbaslı B.B.Ədəbiyyat.8-ci sinif üçün  ƏDƏVİYYATdərsliyi.
Bakı, "Təhsil" nəşriyyatı, 2000-ci il. səh.52-63.
4. Ziyayi-Qafqasiyyə qəzeti.N 4, 1881-ci il,24 dekabr.



Strategiya.az

Xəbərlər
21.02.2019

Yeniyetmələrin Azərbaycan çempionatına yekun vurulub

21.02.2019

Polis orqanlarında işə qəbul elan edilir

21.02.2019

DTX-nin arxiv fondlarında saxlanılan tarixi əhəmiyyətli sertifikatlar azərbaycanlı partizanların vərəsələrinə təqdim olunub

21.02.2019

Donald Tramp və Kim Çen Inın Hanoy görüşünün formatı açıqlanıb

21.02.2019

Çox sayda sərnişin yaralanıb 

21.02.2019

“İslam arxeologiyası” mövzusunda seminar

21.02.2019

“Laçın” tankeri suya buraxılıb

21.02.2019

Qazaxıstan Prezidenti hökuməti istefaya göndərib

21.02.2019

Mehriban Əliyevanın Birinci vitse-prezident kimi fəaliyyəti insanların mütləq əksəriyyəti üçün gözəl təcrübə və örnəkdir – Bahar Muradova

21.02.2019

Magistraturalara qəbul imtahanında 12685 bakalavr iştirak edəcək

21.02.2019

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

21.02.2019

Fevralın 22-nə manatın məzənnəsi

21.02.2019

272 nömrəli  məktəbdə biabırçılıq

21.02.2019

İsmayıllı sakinindən 1 kq-dan artıq marixuana götürülüb

21.02.2019

Osmanlı tarixinin ən qəbuledilən və ciddi araşdırıcılarından olan tarixçi,akademik Kamal Karpat dünyaısını dəyişib

21.02.2019

Dövlət Gömrük Komitəsindən idxal edilən quzu əti ilə bağlı açıqlama

21.02.2019

Xətainin “Divan”ının mətni Əlyazmalar İnstitutuna hədiyyə edilib

21.02.2019

Neymar Braziliyaya gedir

21.02.2019

Ermənistana məxsus taktiki PUA məhv edilib

21.02.2019

İnformasiya Təhlükəsizliyi üzrə Koordinasiya Komissiyasında dəyişiklik edilib

21.02.2019

Azərbaycanda DƏHŞƏTLİ HADİSƏ: ər həbs edildi, qadın özünü öldürdü

21.02.2019

İran hərbi dəniz təlimlərinə başladı və ilk dəfə...

21.02.2019

Bakıda pul üstündə qanlı dava – Ata və oğlunu ölümcül hala saldılar

21.02.2019

Vyanada ATƏT Parlament Assambleyasının 18-ci qış sessiyası işə başlayıb

21.02.2019

Maaşla bağlı şirkət rəhbərlərinə XƏBƏRDARLIQ

21.02.2019

Böyük Britaniyanın dörd naziri Brexit vaxtını təxirə salmağı tələb edir

21.02.2019

Metrodan istifadə edənlərə ŞAD XƏBƏR!

21.02.2019

İşə yeni qəbul olunan əməkdaşlarla görüş keçirilib

21.02.2019

Fevralın 10-da keçirilmiş sınaq imtahanının NƏTİCƏLƏRİ açıqlanıb

21.02.2019

Türkiyə Ermənistanla sərhəddə genişmiqyaslı hərbi təlimlər keçirir

21.02.2019

Kəndlilərin canına və malına qənim kəsilən canavarlar – VİDEO 

21.02.2019

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

21.02.2019

İcra Hakimiyyəti: Şamaxıda zəlzələdən 132 ev kəskin qəzalı vəziyyətə düşüb

21.02.2019

Premyer Liqamızda oyunların başlama saatı müəyyənləşdi

21.02.2019

Səudiyyə Ərəbistanı 850 hindistanlı məhbusu azadlığa buraxacaq

21.02.2019

Sabahın hava proqnozu açıqlanıb

21.02.2019

Prezident İlham Əliyev Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, general-leytenant Ruslan Auşevi qəbul edib

21.02.2019

Şinzo Abe Trampdan nə tələb etdi?

21.02.2019

Vergi ombudsmanının hansı işlər görəcəyi açıqlandı

21.02.2019

Soydaşımız Niderland mediasında Xocalıdan yazdı

21.02.2019

EVİNDƏ NARKOTİK GİZLƏTMİŞDİ

21.02.2019

14 əcnəbi vətəndaşın saxta sənədlərlə dövlət sərhədindən keçmək cəhdinin qarşısı alınıb

21.02.2019

Ronaldo "Atletiko"ya sataşdı

21.02.2019

Qubada çaya aşan ekskavatorun sürücüsünün cəsədi aşkarlanıb

21.02.2019

Əliağa Vahid və Həkim Qəniyə həsr olunmuş yubiley tədbiri

21.02.2019

DİN Masazırdakı yanğınla bağlı açıqlama yaydı

21.02.2019

Prezident sərəncam imzaladı

21.02.2019

Bakı metrosunda azyaşlı qıza zor tətbiq edən şəxs tutulub

21.02.2019

Qəbul imtahanlarının vaxtları BU SƏBƏBDƏN dəyişdirildi

21.02.2019

Sənətin böyük ağası...