BAKI "ƏKİNÇİ"SİNİN TİFLİSLİ GÜRCÜ QARDAŞI-"QUTNIS DEDA" QƏZETİ

09:47 / 22.11.2018

Nazim Nəsrəddinov

Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi

MİLLİ MƏTBUATIMIZIN BANİSİ HƏSƏN BƏY MƏLİKOVUN (ZƏRDABİNİN) YARATDIĞI «ƏKİNÇİ» QƏZETİNİN (1875-1877) ÖZÜNDƏN 14 YAŞ BÖYÜK, 1861-Cİ İL TƏVƏLLÜDLÜ GÜRCÜ QARDAŞI VAR İMİŞ....

Mən bu xəbəri 26 il əvvəl «Bərəkət» qəzetinin (əvvəllər «Covet kəndi» adı ilə çıxmışdır — N.N.) 01.09.1992-ci il tarixli 87(7756) - ci nömrəsində  oxucularla bölüşmüşdüm. Tədqiqatçı alimlərin reaksiyasını görmədiyimə görə  bir neçə dəfə yenidən bu maraqlı məsələyə qayıtmaq fikrinə düşmüşəm.
«Kaвказский календарь» məcmuəsinin 1877-ci ildə çıxan sayındakı (səh.244) «Qafqaz Kənd Təsərrüfatı Cəmiyyəti» adlı məqalədə ölkədə kənd təsərrüfatına aid elmi məlumatları yaymaq üçün Tiflisdə buraxılan mətbuat orqanlarından da söz açılmışdır. Gürcü dilində ƏKİNÇİ mənasını verən  "Qutnis Deda"nın adına da ilk dəfə burada rast gəldim.

 Tiflisdəki mətbuat orqanlarında dövrünün müxtəlif millətlərə mənsub olan  adlı-sanlı ziyalıları iştirak edirdilər.

Onlardan biri görkəmli zooloq, botanik, aqronom Sitovski Nikolay Prokofyeviç (09.06.1829-05.04.1890) idi. O, 22 il (1854-1876) Qafqaz Canişinliyində (Namestnikliyində) işləmiş, kənd təsərrüfatının elmi şəkildə təşkilində əhəmiyyətli işlər görmüşdür.

N.P.Sitovskinin həyat və  elmi fəaliyyətinin dərindən öyrənilməsi bir müddət Tiflisdə yaşayan Azərbaycan ziyalılarından M.F.Axundov, H.Məlikov (Zərdabi), eləcə də general Xasay xan Usmiyev haqqında maraqlı materialları ortaya çıxara bilər.

XIX əsrin ikinci yarısında Tiflisdə yaşayan bir sıra digər diqqətdən kənarda qalan Azəbaycanlı ziyalıların  da elmi yaradıcılıq işlərinin öyrənilməsində, ictimai fikir tariximizin bir çox məsələlərinin düzgün araşdırılmasında N.P.Sitovskinin əsərlərinin və arxivinin  əhəmiyyətli rol oynaya biləcəyini  güman edirik.

N.P.Sitovski dövri mətbuatda "Baş Əfəndi Hakim ağa", "Proxor dayı", "Hakim bəy" imzaları ilə çıxış edir, rusdilli mətbuat vasitəsilə maariflənmə işinə böyük önəm verirdi.

Kənd təsərrüfatında yeni qayda və qanunlarla, elmi əsaslarla iş görmək XIX əsr ziyalılarını düşündürən, narahat edən məsələlərdən idi. Bu məsələ bir neçə istiqamətdə araşdırılr, ziyalılar yeni ideyalarla çıxış edirdilər. Ədəbiyyatımızda bu kimi qəhrəmanların görünməsi xalqın gözünü açır, onları yeni həyat tərzinə həvəsləndirirdi.
M.Axundov Müsyö Jordanı Qarabağa gətirdi, N.Vəzirovun Fəxrəddini Almaniya texnologiyasını Azərbaycana tanıtdı.
Avropanı Azərbaycana tanıdan ilk böyük ziyalılardan biri Həsən bəy Məlikov kimi tanıdığımız Moskva Universitetinin 1865-ci il məzunu, Bakı gimnaziyasının təbiət tarixi müəllimi Məlikzadə Həsən oldu. O, M.F.Axundovun, A.P.Berjenin, D.Staroselskinin, N.P.Sitovskinin açdıqları cığırla inamla irəliləyərək, «Əkinçi» adı ilə nəşr etdirdiyi qəzeti türk dünyasının  oxucuların ixtiyarına verdı. Hərə bu qəzetdən öz payını götürürdü.

1875-ci il iyulun 22-də Bakıda nəşr olunan «Əkinçi»nin ilk sayı türk dıli anlaşılan obalara , ellərə göndərildi. Milli mətbuat yolunda fədakarcasına çalışan Həsən bəy Məlikzadə Zərdabi «Əkinçi»nin 56 sayını çap etdirdi.
57-ci nəmrəni çapa hazırladı.

Həsən bəy Məlikzadə Zərdabi 1877-ci il oktyabrın əvvəllərində qəzetin 57-ci sayını çıxarmaq istəsə də, bu iş alınmadı; sası dinli çuğulçu mürəttib (o vaxtlar hələ öz milli mürəttiblərimiz, mətbəə kadrlarımız yetişməmişdi-N.N.) çuğulçuluq edib, çapa hazırlanan, yığılan nömrədə dövlət üçün təhlükəli materialın verildiyini hakim dairələrin diqqətinə çatdırmışdı.

Həsən Məlikzadəyə həmin materialın başqası ilə dəyişdirilməsi təklif olunsa da, o, bu təklifi qəbul etmir. Maraqlıdır ki, Zərdabişünaslar indiyədək Həsən bəy Məlikzadənin qadağan olunmuş məqaləsinin izinə düşə bilməmişlər.
«Əkinçi»  faktiki qapanmadan sonra hökumət sənədlərində düz iki il fəaliyyəti qadağan olunmayan mətbu orqan kimi göstərilmişdir . Deməli, bu illər ərzində H.Məlikzadə senzorun yoxlamasından sonra «Əkinçi»nin təzə nömrəsini çap edə bilərdi.
«Əkinçi»ni elə əvvəldən «Əkinçi» kimi ( qəzeti «Əkinçi» adı ilə çap etmək ) düşünülmüşdü.
«Əkinçi» kənd təsərrüfatına - əkinə, biçinə aid qəzet kimi düşünülsə də H.Məlikzadə onu istədiyi səmtə yönəldə bilmişdi.
Zaqafqaziyada Bakı «Əkinçi»ndən əvvəl də gürcü dilində bu istiqaməttli , gürcü dilində «əkinçi «mənasını verən qəzet var idi . İlk sayı Tiflisdə 1861-ci ildə çıxan bu qəzet «QUTNİS DEDA» adlanırdı. Qəzetin redaktoru A.P.Purseladze (1839-1913) idi.
A.P.Purseladze «Marta»,»Kitesa» kimi romanların, «Georgi Saakadze və onun dövrü» adlı tarixi monoqrafiyanın müəllifidir.

«QUTNİS DEDA» qəzeti 1876-cı ilə qədər fəaliyyət göstərmişdir. Bir müddət sonra «Qutnis deda» Georgi Seretelinin «Sasoplo qazeti»(«Kənd qəzeti») adlı mətbuat orqanı ilə birləşdirilmişdir.
«Qafqaz» qəzetinin 28 noyabr 1871-ci il tarixli 140-cı sayında bir yazıdan bəlli olur ki, Sereteli Azərbaycan dilində də kənd təsərrüfatına aid qəzet çıxarmaq niyyətində imiş. Lakin onun bu münasibətlə hökumət dairələrinə müraciəti nəticəsiz qalmışdır. Çox güman ki, Seretelinin bu niyyətindən M.F.Axundovun da xəbəri var imiş. Hər halda bu məsələ araşdırılmalı, deyilən söz faktlara əsasnlanandan sonra ucadan səsləndirilməlidir.

Mən artıq bir neçə ildir ki, gürcü "Əkinçi"sinin - "Qutnis Deda" qəzetinin axtarışına çıxmışam. Amma hələ də  bu mətbu orqanın  bircə sayını belə tapmamışam. Yazdıqlarım bu mövzuda yazılanlardan və arxiv sənədlərindən qaynaqlanır.

İnanıram ki, Gürcüstanlı gürcü dostlarım da, orada yaşayan Azərbaycanlı araşdırıcıları da, nəhayət ki,  səsimə səs verəcək, mətbuat tarixçilərimiz ictimai fikir tariximizin açılmamış,  hələ də qaranlıqda və alatoranlıqda qalmış səhifələrində maraqlı faktların izinə düşə biləcəklər.



Strategiya.az

Xəbərlər
22.02.2019

Bu gün Bakıda 2 avtobus yanıb - VİDEO

22.02.2019

İnnovasiyalar Agentliyinin Nizamnaməsi və Strukturu təsdiqlənib

22.02.2019

Göygöldə və Ağdamda top mərmiləri aşkarlanıb

22.02.2019

Prezident İlham Əliyev Xəzərin hüquqi statusu haqqında Konvensiyanı təsdiqləyib

22.02.2019

Qubada iki dost bir-birini bıçaqladı

22.02.2019

“Xocalıya ədalət” kampaniyası oxucular tərəfindən bir daha dəstəkləndi

22.02.2019

İnnovasiyalar Agentliyinin Nizamnaməsi təsdiq edilib

22.02.2019

Dağlıq Qarabağ bölgəsinin azərbaycanlı icması Xocalı soyqırımının 27-ci ildönümü ilə əlaqədar bəyanat yayıb

22.02.2019

Sona Vəliyevanın şeirlər kitabı Londonda nəşr edilib

22.02.2019

Bakıda 45-50 yaşlarında naməlum kişi meyiti aşkarlanıb

22.02.2019

BMT Misiri edam cəzalarını dayandırmağa çağırıb

22.02.2019

Depressiyanı bu xəstəliklər yaradır - DİQQƏT!

22.02.2019

Avroliqada həftənin ən yaxşısı adına namizədlər

22.02.2019

Ehtiyatlı olun: Təyyarədə də gizli kamera var

22.02.2019

Bakıda maşın aşıb, yolda tıxac yaranıb

22.02.2019

Xalq artisti Hacıbaba Hüseynovun 100 illiyi qeyd ediləcək

22.02.2019

Bidzina İvanişvilinin yaxın tərəfdaşlarından biri istefa verib

22.02.2019

100 mühafizəkar Tereza Meyi Brexiti təxirə salmağa məcbur etmək istəyir

22.02.2019

İsveçin ən böyük aeroportunun bəzi əməkdaşlarının mütəşəkkil cinayətkar qruplaşmalarla əlaqələri üzə çıxıb

22.02.2019

Əfqanıstanda həlak olan hərbi qulluqçuların ailələri də yüksək qayğı ilə əhatə olunur

22.02.2019

“Bununla mən nə qazanıram?” - Estetik əməliyyata maraq niyə ARTIB? – VİDEO 

22.02.2019

Həcc ziyarətinə getməyin builki qiyməti məlum oldu - Sənəd qəbulu başladı

22.02.2019

Xızıda avtomobil yolunun tikintisinə 850 min manat ayrılıb

22.02.2019

FİFA-dan "Çelsi"yə transfer qadağası

22.02.2019

Dövlət Komitəsi dünya azərbaycanlılarını Brüsseldə Qarabağ mitinqində iştirak etməyə çağırır

22.02.2019

Ərdoğan Türkiyə və Azərbaycan arasında hərbi sahədə mühüm sənədi təsdiqlədi

22.02.2019

ABŞ 200 əsgərini hələ bir müddət Suriyada saxlayacaq

22.02.2019

XƏBƏRDARLIQ! Gələn həftə yağış, qar gözlənilir

22.02.2019

Dövlət İmtahan Mərkəzi müsahibənin keçirilmə qaydalarına dair təlimlər təşkil edib

22.02.2019

Cəlilabadda altı kiloqram narkotik vasitə qanunsuz dövriyyədən çıxarılıb

22.02.2019

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva Böyük Britaniya Baş nazirinin Azərbaycan üzrə ticarət elçisi ilə görüşüb

22.02.2019

“Övlad qarşısında bu vəziyyətə düşmək” – Marixuana ilə tutulan atadan ÜRƏK DAĞLAYAN SÖZLƏR – VİDEO 

22.02.2019

ABŞ-KXDR sammitini 2500-dən çox jurnalist işıqlandıracaq

22.02.2019

Bu yolda hərəkət məhdudlaşdırılır

22.02.2019

Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyində yeni təyinatlar olub

22.02.2019

UEFA millimizin oyunlarının təqvimini açıqladı

22.02.2019

Nobel prospekti gələn il yenidən qurulacaq

22.02.2019

Yasamalda narkotacir saxlanılıb

22.02.2019

Heydər Əliyev Fondunun prezidenti Mehriban Əliyeva Qarabağ müharibəsi əlili üçün ev tikilməsi barədə tapşırıq verib

22.02.2019

Şübhəli şəxs saxlanıldı 

22.02.2019

Sumqayıtda avtobus qəzası ilə bağlı CİNAYƏT İŞİ başlandı

22.02.2019

“Manqurt” nümayiş ediləcək

22.02.2019

Suriyanın şərqində bomba yüklü avtomobilin partladılması nəticəsində 20 nəfər ölüb

22.02.2019

Bu il Bakının 4 rayonunda “DOST” mərkəzlərinin yaradılması nəzərdə tutulur

22.02.2019

Evdən oğurluq edən şəxs saxlanıldı

22.02.2019

ABŞ 200 hərbçisini Suriyada saxlayacaq

22.02.2019

Avtomobillərdən oğurluq edən şəxslər saxlanılıb

22.02.2019

Neftin qiyməti ucuzlaşıb

22.02.2019

“Azeri Light”ın bir barreli 68,60 dollara satılır

22.02.2019

Cinayət törətməkdə şübhəli bilinən 36 nəfər saxlanılıb