BAKI "ƏKİNÇİ"SİNİN TİFLİSLİ GÜRCÜ QARDAŞI-"QUTNIS DEDA" QƏZETİ

09:47 / 22.11.2018

Nazim Nəsrəddinov

Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi

MİLLİ MƏTBUATIMIZIN BANİSİ HƏSƏN BƏY MƏLİKOVUN (ZƏRDABİNİN) YARATDIĞI «ƏKİNÇİ» QƏZETİNİN (1875-1877) ÖZÜNDƏN 14 YAŞ BÖYÜK, 1861-Cİ İL TƏVƏLLÜDLÜ GÜRCÜ QARDAŞI VAR İMİŞ....

Mən bu xəbəri 26 il əvvəl «Bərəkət» qəzetinin (əvvəllər «Covet kəndi» adı ilə çıxmışdır — N.N.) 01.09.1992-ci il tarixli 87(7756) - ci nömrəsində  oxucularla bölüşmüşdüm. Tədqiqatçı alimlərin reaksiyasını görmədiyimə görə  bir neçə dəfə yenidən bu maraqlı məsələyə qayıtmaq fikrinə düşmüşəm.
«Kaвказский календарь» məcmuəsinin 1877-ci ildə çıxan sayındakı (səh.244) «Qafqaz Kənd Təsərrüfatı Cəmiyyəti» adlı məqalədə ölkədə kənd təsərrüfatına aid elmi məlumatları yaymaq üçün Tiflisdə buraxılan mətbuat orqanlarından da söz açılmışdır. Gürcü dilində ƏKİNÇİ mənasını verən  "Qutnis Deda"nın adına da ilk dəfə burada rast gəldim.

 Tiflisdəki mətbuat orqanlarında dövrünün müxtəlif millətlərə mənsub olan  adlı-sanlı ziyalıları iştirak edirdilər.

Onlardan biri görkəmli zooloq, botanik, aqronom Sitovski Nikolay Prokofyeviç (09.06.1829-05.04.1890) idi. O, 22 il (1854-1876) Qafqaz Canişinliyində (Namestnikliyində) işləmiş, kənd təsərrüfatının elmi şəkildə təşkilində əhəmiyyətli işlər görmüşdür.

N.P.Sitovskinin həyat və  elmi fəaliyyətinin dərindən öyrənilməsi bir müddət Tiflisdə yaşayan Azərbaycan ziyalılarından M.F.Axundov, H.Məlikov (Zərdabi), eləcə də general Xasay xan Usmiyev haqqında maraqlı materialları ortaya çıxara bilər.

XIX əsrin ikinci yarısında Tiflisdə yaşayan bir sıra digər diqqətdən kənarda qalan Azəbaycanlı ziyalıların  da elmi yaradıcılıq işlərinin öyrənilməsində, ictimai fikir tariximizin bir çox məsələlərinin düzgün araşdırılmasında N.P.Sitovskinin əsərlərinin və arxivinin  əhəmiyyətli rol oynaya biləcəyini  güman edirik.

N.P.Sitovski dövri mətbuatda "Baş Əfəndi Hakim ağa", "Proxor dayı", "Hakim bəy" imzaları ilə çıxış edir, rusdilli mətbuat vasitəsilə maariflənmə işinə böyük önəm verirdi.

Kənd təsərrüfatında yeni qayda və qanunlarla, elmi əsaslarla iş görmək XIX əsr ziyalılarını düşündürən, narahat edən məsələlərdən idi. Bu məsələ bir neçə istiqamətdə araşdırılr, ziyalılar yeni ideyalarla çıxış edirdilər. Ədəbiyyatımızda bu kimi qəhrəmanların görünməsi xalqın gözünü açır, onları yeni həyat tərzinə həvəsləndirirdi.
M.Axundov Müsyö Jordanı Qarabağa gətirdi, N.Vəzirovun Fəxrəddini Almaniya texnologiyasını Azərbaycana tanıtdı.
Avropanı Azərbaycana tanıdan ilk böyük ziyalılardan biri Həsən bəy Məlikov kimi tanıdığımız Moskva Universitetinin 1865-ci il məzunu, Bakı gimnaziyasının təbiət tarixi müəllimi Məlikzadə Həsən oldu. O, M.F.Axundovun, A.P.Berjenin, D.Staroselskinin, N.P.Sitovskinin açdıqları cığırla inamla irəliləyərək, «Əkinçi» adı ilə nəşr etdirdiyi qəzeti türk dünyasının  oxucuların ixtiyarına verdı. Hərə bu qəzetdən öz payını götürürdü.

1875-ci il iyulun 22-də Bakıda nəşr olunan «Əkinçi»nin ilk sayı türk dıli anlaşılan obalara , ellərə göndərildi. Milli mətbuat yolunda fədakarcasına çalışan Həsən bəy Məlikzadə Zərdabi «Əkinçi»nin 56 sayını çap etdirdi.
57-ci nəmrəni çapa hazırladı.

Həsən bəy Məlikzadə Zərdabi 1877-ci il oktyabrın əvvəllərində qəzetin 57-ci sayını çıxarmaq istəsə də, bu iş alınmadı; sası dinli çuğulçu mürəttib (o vaxtlar hələ öz milli mürəttiblərimiz, mətbəə kadrlarımız yetişməmişdi-N.N.) çuğulçuluq edib, çapa hazırlanan, yığılan nömrədə dövlət üçün təhlükəli materialın verildiyini hakim dairələrin diqqətinə çatdırmışdı.

Həsən Məlikzadəyə həmin materialın başqası ilə dəyişdirilməsi təklif olunsa da, o, bu təklifi qəbul etmir. Maraqlıdır ki, Zərdabişünaslar indiyədək Həsən bəy Məlikzadənin qadağan olunmuş məqaləsinin izinə düşə bilməmişlər.
«Əkinçi»  faktiki qapanmadan sonra hökumət sənədlərində düz iki il fəaliyyəti qadağan olunmayan mətbu orqan kimi göstərilmişdir . Deməli, bu illər ərzində H.Məlikzadə senzorun yoxlamasından sonra «Əkinçi»nin təzə nömrəsini çap edə bilərdi.
«Əkinçi»ni elə əvvəldən «Əkinçi» kimi ( qəzeti «Əkinçi» adı ilə çap etmək ) düşünülmüşdü.
«Əkinçi» kənd təsərrüfatına - əkinə, biçinə aid qəzet kimi düşünülsə də H.Məlikzadə onu istədiyi səmtə yönəldə bilmişdi.
Zaqafqaziyada Bakı «Əkinçi»ndən əvvəl də gürcü dilində bu istiqaməttli , gürcü dilində «əkinçi «mənasını verən qəzet var idi . İlk sayı Tiflisdə 1861-ci ildə çıxan bu qəzet «QUTNİS DEDA» adlanırdı. Qəzetin redaktoru A.P.Purseladze (1839-1913) idi.
A.P.Purseladze «Marta»,»Kitesa» kimi romanların, «Georgi Saakadze və onun dövrü» adlı tarixi monoqrafiyanın müəllifidir.

«QUTNİS DEDA» qəzeti 1876-cı ilə qədər fəaliyyət göstərmişdir. Bir müddət sonra «Qutnis deda» Georgi Seretelinin «Sasoplo qazeti»(«Kənd qəzeti») adlı mətbuat orqanı ilə birləşdirilmişdir.
«Qafqaz» qəzetinin 28 noyabr 1871-ci il tarixli 140-cı sayında bir yazıdan bəlli olur ki, Sereteli Azərbaycan dilində də kənd təsərrüfatına aid qəzet çıxarmaq niyyətində imiş. Lakin onun bu münasibətlə hökumət dairələrinə müraciəti nəticəsiz qalmışdır. Çox güman ki, Seretelinin bu niyyətindən M.F.Axundovun da xəbəri var imiş. Hər halda bu məsələ araşdırılmalı, deyilən söz faktlara əsasnlanandan sonra ucadan səsləndirilməlidir.

Mən artıq bir neçə ildir ki, gürcü "Əkinçi"sinin - "Qutnis Deda" qəzetinin axtarışına çıxmışam. Amma hələ də  bu mətbu orqanın  bircə sayını belə tapmamışam. Yazdıqlarım bu mövzuda yazılanlardan və arxiv sənədlərindən qaynaqlanır.

İnanıram ki, Gürcüstanlı gürcü dostlarım da, orada yaşayan Azərbaycanlı araşdırıcıları da, nəhayət ki,  səsimə səs verəcək, mətbuat tarixçilərimiz ictimai fikir tariximizin açılmamış,  hələ də qaranlıqda və alatoranlıqda qalmış səhifələrində maraqlı faktların izinə düşə biləcəklər.



Strategiya.az

Xəbərlər
10.12.2018

Təlimlərə hava düşmənini təqlid etmək üçün aviasiya bölmələri də cəlb olunub

10.12.2018

Atatürk parkındakı ictimai iaşə obyektləri sökülür -VİDEO

10.12.2018

Ucuzlaşan və bahalaşan ərzaqların SİYAHISI

10.12.2018

Ukrayna, Neapol dairələri və... SİYAHI

10.12.2018

Qubada məktəbdəki yanğınla bağlı FHN-dən rəsmi açıqlama

10.12.2018

Ermənistan müxalifəti seçkilərlə bağlı sərt bəyanat yayıb

10.12.2018

Xaçmazda yol qəzalarında 2 piyada ölüb

10.12.2018

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı - Attestasiya

10.12.2018

Bu ilin Nobel sülh mükafatı sahibinə təqdim olunub

10.12.2018

“Xəzər hövzəsi və enerji təhlükəsizliyi” kitabının təqdimatı olub

10.12.2018

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

10.12.2018

Zərərçəkmişlə aralarında illərdir ədavət olduğunu bildirib

10.12.2018

“Arsenal” – “Qarabağ” görüşünün hakimləri müəyyənləşdi

10.12.2018

Tramp üçün qorxunc ehtimal REALLAŞIR: 2019-cu ilin yanvarında...

10.12.2018

Qocalıb ölən inəklərin ətini yeyirik? - Kolbasa və sosislərlə bağlı ŞOK İDDİA – VİDEO 

10.12.2018

110 dövlət əmlakı özəlləşdirilməyə çıxarılacaq

10.12.2018

“Çarəsiz sərnişinlər” 

10.12.2018

Reynaldo yenidən “Qarabağ”da

10.12.2018

Ağcabədidə mənzildə 5 kq-dan artıq marixuana aşkarlandı

10.12.2018

Bakıda bayram yarmarkalarına start verildi - 23 yerdə

10.12.2018

Britaniya Brexit üzrə bildirişi birtərəfli qaydada geri götürə bilər

10.12.2018

Vəsaitlərin cəlb edilməsi üzrə depozit hərracının nəticələri açıqlanıb

10.12.2018

II Avropa Oyunlarının ulduz səfiri müəyyənləşdi

10.12.2018

Azərbaycan Qırğızıstanın keçmiş gömrük rəhbərinin ekstradisiyasına icazə verib

10.12.2018

Xalq artisti Gülxar Həsənovanın xatirəsi anılıb

10.12.2018

CNN Camal Kaşıkçının ölümündən öncəki son sözlərini dərc edib

10.12.2018

Formula 1 Azərbaycan Qran-Prisinin marşal proqramına qeydiyyat prosesi davam edir

10.12.2018

Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyində yeni kadr təyinatı olub

10.12.2018

Qətər əmiri Səudiyyə kralının dəvətini qəbul etmədi

10.12.2018

Qubada tələbə itkin düşdü

10.12.2018

Məsut Özil sağaldı - “Qarabağ”a qarşı oynayacaq?

10.12.2018

Sabah ölkə ərazisində hava əsasən yağmursuz olacaq

10.12.2018

Bakıda külli miqdarda aksiz markasız siqaretə görə 3 nəfər saxlanılıb

10.12.2018

Dağlıq Qarabağ münaqişəsi zamanı ermənilərin xalqımıza qarşı törətdiyi cinayətlərlə bağlı müzakirələr aparılır

10.12.2018

"Sarı jiletlilər" daha bir Avropa ölkəsini QARIŞDIRDI - Bu dəfə millət vəkilləri də küçələrə axışdı

10.12.2018

"Ziya" qəzetinin  qaranlıqda və alatoranlıqda qalan  tərcümeyi-halı

10.12.2018

Altmış qadını öldürən “Anqarsk manyakına” ikinci ömürlük həbs cəzası verilib

10.12.2018

Dövlət Komissiyası: DTX-nin hospitalında xüsusi yer ayrılıb, indiyədək 1943 itkinlə bağlı 5889 nümunə toplanıb

10.12.2018

Gürcüstandan gələn avtomobildə külli miqdarda pirotexniki vasitə aşkarlandı

10.12.2018

Leyla Əliyeva Bakıda beynəlxalq foruma qatıldı

10.12.2018

Azərbaycanda zəlzələ olub

10.12.2018

Avtomobillərdən oğurluq edənlər yaxalanıblar

10.12.2018

Ekologiya və təbii sərvətlər naziri Hacıqabul rayonunda vətəndaşlarla görüşəcək

10.12.2018

Avtomobilin yanacaq çəninin içərisindən pirotexniki vasitələr tapılıb

10.12.2018

Orta təhsilini bitirə bilməyənlər üçün eksternat imtahanları keçiriləcək

10.12.2018

Masallıda evdə partlayış: ölən və yaralılar var

10.12.2018

Azərbaycan Prezidenti Beynəlxalq Şahmat Federasiyasının prezidentini qəbul edib

10.12.2018

Külli miqdarda narkotik vasitə qanunsuz dövriyyədən çıxarılıb

10.12.2018

Prezident İlham Əliyev Türkiyənin kənd təsərrüfatı və meşəçilik nazirini qəbul edib

10.12.2018

Silahlar aşkar edilərək götürülüb