102 yaşlı ikidilli (türkcə və almanca) və ikiəlifbalı bir kitabın -  iki yazısı haqqında....

09:20 / 22.12.2018

Nazim Nəsrəddinov

Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi

Görkəmli türk pedaqoqu, keçən əsrin 20-ci illərindən başlayaraq, əsərlərini “tərbiyə doktoru Halil Fikret” kimi imzalayan Halil Fıikret (1892-1974 ) və onun yaradıcılığı haqqında elmi araşdırmalar apararkən hər dəfə maraqlı və çox böyük elmi əhəmiyyəti olan faktlarla, dəyərli materiallarla rastlaşanda onları elmi ictimaiyyətlə tələsirəm.
 
1916-cı ildə Almaniyanın Leipziq şəhərində çap olunan 31 səhifəlik bir kitabın üz qabığında dünyanın ən məşhur pedaqoqlqrından biri, alman afrikanşünası və şərqşünası Hans Stumme (1864-1936) ilə yanaşı, Halil Fikrət adlı bir türkün də adını gördükdə çox sevindim.Tez fikir söyləməyə nədənsə tələsmədim, faktları diqqətlə araşdırmağa başladım.
Yox, səhv etməmişdim. Leipziq Universitetinin son kurs tələbəsi oxuduğu ali təhsil ocağının professoru ilə birgə elmi əməkdaşlıq etmişdir.
Bəri başdan deyim ki, əsər 1915- ci ilin sonlarında tamamlanmış, 1916-cı ilin yanvarında Leipziqdəki “Otto Harrassowitz” nəşriyyatı tərəfindən latın qrafikası ilə dünyanın türkdilli oxucularına çatdırılmışdır.


Bu,o vaxtlar idi ki, türkdilli ölkələrdə, o cümlədən Türkiyədə də, Azərbaycanda da ərəb qrafikalı yazıdan istifadə olunurdu. Doğrudur, ayrı-ayrı ziyalılar 1878-ci ildə dünyasını dəyişən M. F. Axunzadənin latın qrafikalı əlifba çağırışını hələ də unuda bilmirdilər.
1296-cı hicri-qəməri ilində (miladi təqvimi ilə 1879-cu ildə) İstanbulda “Şirkəti-İraniyyə” mətbəəsində İranın Tiflisdəki konsulxanasında tərcüməçi işləyən Mirzə Rza xan Daniş latın və rus əlfbaları əsasında düzəltdiyi “Risaleyi-Rüşdiyyə” kitabçasını nəşr etdirir. Bu kitabça tanışlıq və rəy üçün işin içində olan bir sıra ziyalılara göndərilir. İstanbulda fars dilində nəşr olunan “Əxtər” qəzeti öz səhifələrində geniş müzakirə açır. Həmin müzakirə materialları operativ şəkildə “Ziya” qəzetində də çap edilir. Müzakirələrdə Zaqafqaziyanın şeyxülislamı Əhməd bəy Hüseynzadə, müfti Əbdülhəmid Əfəndizadə, atası fransız, anası alman olan rus şərqşünası Adolf Berje və başqaları fəal çıxış edirlər.
Əlifba qalmaqallarının səngimədiyi, gündəmdən düşmədiyi bir vaxtda-1916-cı ildə Almaniyanın Leipziq şəhərindəki iri mətbəələrinin birində – OTTO HARRASSOWİTZ-də latın qrafikası ilə
 
“Türkische Lesestoffe handschriftlich im Rуka- Charakter und umschrieben mit lateinischen Buchstaben,unter Beifügung einer einführenden Darstellu des türkischen Alphabets im Rукa-Charakter” adlı 31 səhifəlik bir kitab çap edilir.
 
 
 
..Mövzunun aydınlığı naminə deyilən bu qeydlərdən məlum olur ki, alman alimi Hans Stumme ilə yazdığı “Türkische Lesestoffe…” (“Türkiyə antologiyası ”) kitabı məşhur Leipziq Universitetinin tələbəsi Halil Fikretin ilk əsəri deyil. Halil Fikretin 1916-cı ildən sonra da Hans Stumme ilə əməkdaşlıq etməsi güman edilir. Onun 1927 -ci ilin əvvəllərində Bakıdan Almaniyaya qayıtması da bu fikrə rəvac verir.
 
 
 
Alman alimi Hans Stumme və türk aydını Halil Fikretin birgə yazdıqları “Türkische Lesestoffe” (“Türkiyə almanaxı”) kitabı haqqında o vaxtlarda bu sətirlərin müəllifi və Haldun Cezayirlioğlundan başqa, türkologiyada tutarlı bir söz deyilməmişdi.
 
Haqqında söz açılan bu kitabın məziyyətləri çoxdur.18 mart Çanakkqla zəfərinin 102-ci ildönümündə bu kitabdakı bir yazı haqqında vaxtilə yazdıqlarımızın ikisini müəyyən əlavələrlə yenidən gündəmə gətiririk.
 
Bunlardan biri kitabın 18-23-cü səhifələrində “Türkce şeirlər ” ümumi başlığı altında 1908-ci ildə yazılmış “Ordu marşı" şeiri, ikincisi “Çanak-kaladan bir türk askerinin mektubu”dur.
 
“Ordu marşı”nı müasir mətnlərlə müqayisə etmək üçün oxucu və tədqiqatçıların nəzərinə çatdırırıq.
 
 
 
Ordu marşı
 
1.Qrdumuz etdi yemin,
 
titredi hak ü zemin,
 
milleti etdi emin,
 
açıldl rah-i-nevin.
 
( Nakarat )
 
sancağımız,şanımız,
 
osmanlı ünvanımız,
 
vatan bizim canımız,
 
feda olsun kanımız!
 
2. terki-i-aram eylədik,
 
cahd ü ikdam eyledik,
 
neşr-i-meram eyledik,
 
haqle kiyam eyledik.
 
( Nakarat )
 
3. osmanlı ahfadıyız ,(neveleriyik-N.N.)
 
biz vatan evladıyız,
 
milletin efradıyız,
 
hürriyet eşhadıyız.
 
 
 
kokusu bana esse,-
 
ah, beyaz camilerinin
 
buhuru (ətri- N.N. ) bana gelse!
 
lakin buraya gelemez
 
senden ol şirin koku,
 
zira denizlere sürer
 
ruzgarların ordusu.
 
 
Əsərinin sonuncu materialı 27-31-ci səhifələrində çap olunan “Çanak-kaladan bir türk askerinin mektubu”dur.
 
Bu, epistolyar üslubda yazılmış, dünya ədəbiyyatında, bəlkə də, analoqu olmayan bədii nəsr nümunəsidir.


Məktub Birinci Cahan müharibəsində Çanaqqala uğrunda ölüm-dirim vuruşunda Vətənin müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparan Mustafa adlı bir gəncin 18 kanun evvəl 1915-ci ildə Anafortadan anasına yazdığı təsirli bir məktubdur.


Burada müharibə səhnələrinin bir sıra dəhşətli məqamlarından söz açılır. Məktubda anasının, karısının, oğlu Osmanın həyatı naminə özünü fəda eməyə hazır olan, ölümü gözləri ilə görən, yağı düşmənin ağır zərbəsini dadan, hələ həyatdan doymayan vətən əsgərinin düşmənlə barışmazlığı,ölümü ilə yaxınlarını ağladacaq və ağrıdacaq məqamlar göz önünə gətirilir. Mustafa onunla bir cəbhədə işğalçı düşmənə qarşı vuruşan , dostluqda sədaqətli və dəyanətli olan bir alman əsgərinin təmənnasız köməyi ilə sağ qalır.
 
Gənc türk əskəri Mustafanın harayı, bütün müharibələrə dərin nifrəti əsərdə ustalıqla qələmə alınmışdır. İstanbul xəstəxanasında müalicədən sonra yenidən cəbhəyə gedəcəyini qəti qərara alan Mustafa anasına məktubunu bu sözlərlə qurtarir:
 
 
 
“Şayəd ileride şehid olursam, karımı, oğlum Osmanı ve seni Allaha emanet ediyorum.Benim içün hiç ğam yemeyiniz. Vatanımızı,milletimizi və dinimizi kurtarmak içün burada şan və namus meydanında düşmenle çarpışmak ve icab ederse (lazım gələrsə N.N. ), ölmek sen da bilirsin ki, bizim içün en mukaddes bir vazifedir. Ve Allah-i-təala bunu bize Kuran-i-kerimde bir çok defa emr eylemişdir.Bu defalık senin ellerinden ve karımım,oğlumun da gözlerinden öperim, sevgili anacığım!
 
Oğlun Mustafa”.
 
Anaya müraciətlə başlayan məktub Məhəmməd Peyğəmbərin müqəddəs adlarından biri ilə qurtarır.
 


 
İstifadə olunmuş ədəbiyyat:
 
1.Hans Stumme, Halil Fikret “Türkische Lesestoffe Handschrift im Ryka -Charakter…” Leipziq, OTTO Harrassowitz.1916.
2.Nazim Nasreddinov. Dr.Halil Fikret ten; Türkçe okuma Parçaları.04 aralık 2011. “Haldun Cezayirlioğlu Koleksyonu”.
 
3.Haldun Cezayirlioğlu. Türkçe, LatınHarfleriyle ilk kez 1916 Yılında mı yazıldı? 06 aralık 2011. “Haldun Cezayirlioğlu Koleksiyonu “.
 
4.Nazim Nasreddinov. Yenə də Halil Fikret,yene de Türkische Lesestoffe,yene de Hans Stumme. 07 aralık 2011. “Haldun Cezayirlioğlu Koleksiyonu”.
 
5.Nazim Nəsrəddinov. Kim kimdir? (Türk dünyasınınilk psixologiya doktoru Xəlil Fikrət və yaxud babalarımızın müəllimi).
 “Strategiya. az” saytı, 20.11.2012.
 6. “Ziya”(1879-1884) qəzeti .
 



Strategiya.az

Xəbərlər
26.03.2019

FHN: Yanğının söndürülməsində iştirak edən mülki geyimli şəxslər səhər növbədən çıxan əməkdaşlardır

26.03.2019

Yeni çəkilən yol çökdü - VİDEO

26.03.2019

Nizami rayonundakı ticarət mərkəzində baş vermiş yanğın söndürülüb

26.03.2019

Narkotiklə tutulan şəxslərin oğurluq etdikləri də aşkarlanıb

26.03.2019

MDB Sərhəd Qoşunları komandanları Daşkənddə bir araya gələcəklər

26.03.2019

Anadolu agentliyi bələdiyyə seçkilərinə aid xəbərləri 2500 KİV ilə paylaşacaq

26.03.2019

Yanğın sahəsi 2 hektardan artıqdır - Son xəbər

26.03.2019

Prezident Bakı metropoliteninin yenidən qurulan “Bakmil” stansiyasında yaradılan şəraitlə tanış olub

26.03.2019

Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı Azərbaycana dəstək verəcək

26.03.2019

Çin Colan təpələrinin statusunun dəyişdirilməsinə etiraz edir

26.03.2019

Zabratda avtomobil piyadanı vurub

26.03.2019

Bayramdan sonra ilk iş gününün havası

26.03.2019

Ticarət mərkəzində güclü yanğın dönərxanadan başlayıb - TƏFƏRRÜAT 

26.03.2019

Nazirlik: Ticarət mərkəzində gizli yanğın və tüstülənmə mənbələrini aşkar etmək üçün söküntü işləri aparılır

26.03.2019

Nur-Sultan şəhərində ağır yol qəzası baş verib

26.03.2019

Səhiyyə Nazirliyi: Ticarət mərkəzindəki yanğınla bağlı iki sahibkarın səhhəti pisləşib

26.03.2019

Türkiyədə qayığın batması nəticəsində dörd nəfər ölüb

26.03.2019

Yoşihide Suqa: Hökumət yeni dövrün adını təklif edən şəxsin kimliyini açıqlamayacaq

26.03.2019

Yanğında FHN əməkdaşı xəsarət aldı

26.03.2019

Gömrükdə siqaret və spirtli içkilər aşkar olunub

26.03.2019

FHN: Ticarət mərkəzindəki yanğının yayılmasının qarşısı alınıb, 3 helikopter cəlb olunub

26.03.2019

Mourinyodan Zidana məsləhət

26.03.2019

Qara Qarayev prospekti istiqamətində avtobuslar marşrut xətti üzrə hərəkət edir

26.03.2019

M.Ə.Sabirin yubiley günlərində gördüyüm Şamaxılı ziyalı-Fəxrəddin Orxan müəllim

26.03.2019

Şəki sakinlərindən narkotik vasitə götürülüb 

26.03.2019

İsrail Qəzzanı bombaladı

26.03.2019

Aqolli rəsmən ABŞ klubunda - "Oynamaq üçün səbirsizlənirəm"

26.03.2019

Əli Həsənovun əsərləri Buxarestdə rumın dilində nəşr edilib

26.03.2019

Fövqəladə hallar naziri yanğın baş verən əraziyə gəlib

26.03.2019

"Diqlas" ticarət mərkəzində baş verən yanğının söndürülməsi işləri davam etdirilir

26.03.2019

"Diqlas" ticarət mərkəzində baş vermiş yanğınla əlaqədar olaraq...

26.03.2019

Göyərtəsində bomba olması barədə məlumat daxil olan təyyarə aeroporta enib

26.03.2019

Cəbhədən son xəbər

26.03.2019

Bakıda ticarət mərkəzində güclü yanğın baş verib - VİDEO

26.03.2019

İşlədikləri kafeni taladılar

26.03.2019

WBC türkiyəli boksçunun şikayətinə müsbət cavab verib

26.03.2019

Balakəndə 3 otaqlı ev yanıb

26.03.2019

Yeraltı təkanlar səbəbindən təhsil müəssisələrinin işi iki günlük dayandırılıb

26.03.2019

Şiraz şəhərində sel və daşqınlar nəticəsində 68 nəfər ölüb - Video

26.03.2019

ABŞ dövlət katibi Azərbaycan xalqını Novruz bayramı münasibətilə təbrik edib

26.03.2019

İtmiş uşağı yol polisləri tapdı

26.03.2019

Bərdə stadionuna sığınan iki qız uşağı və tənha ana - FOTO

26.03.2019

Sumqayıtın "başsız" məktəbləri - ARAŞDIRMA

26.03.2019

Türkiyə öz meydanında Moldova millisini böyük hesabla məğlub edib

26.03.2019

Nikola Yurçeviç: Bu gün futbolçulardan razı qaldım

26.03.2019

ƏDL-in Baş katibi: ABŞ Prezidentinin Colan təpələri ilə bağlı bəyanatı etibarsızdır

25.03.2019

Tramp İsrailin Qolan yüksəklikləri üzərində suverenliyini tanıyıb

25.03.2019

İranda baş verən təbii fəlakət Şiraz şəhərinə böyük ziyan vurub

25.03.2019

Muxtar respublikanın paytaxtına və bölgələrinə qar yağıb

25.03.2019

Vətəndaşların şəxsiyyət vəsiqəsi ilə qarşılıqlı səfər etməsi müzakirə olunur