Azərbaycan ədəbiyyatında işlənmiş alınma lirik şeir janrlarından biri-sonet

09:06 / 19.03.2019

Nazim Nəsrəddinov

Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi

 Azərbaycan ədəbiyyatında Şərq şeir janrları ilə yanaşı, bir neçə Avropa şeir şəkillərindən də istifadə olunmuşdur. Bu janrların ədəbiyyatımıza kütləvi şəkildə ilk gəlişinin tarixi əsasən XX əsrin əvvəllərindən başlanır. XX əsrin Azərbaycan şairlərindən M.Ə.Sabir, H.Cavid, A.Şaiq kimi söz ustalarının yaradıcılığında mülli şeir formaları ilə yanaşı epiqram, epitafi,  parodiya, marş, sonet kimi alınma nəzm biçimlərindən ustalıqla istifadə olunmuşdur. 

***Epiqram-qısa,maraqlı və yadda qalan satirik şeir,həcvdir.

Var aləm ara şöhrəti İslambulun,


Həddən füzun dövləti İslambulun.


Başdan ayağa gözəllərin yığnağı,


Maskov ola bilməz .... islambulun. (S.Ə.Şirvani)


***Epitafi-qəbir daşı üərində mərhumun əxlaqi xüsusiyyətlərini ehtiva edən bir və ya bir neçə yadda qalan şeir  Azər Abdulla.  

 Akif Mirili üçün epitafi 

Uzaqlardan, Mirilərdən gəlmişdi,

Bu dünyada yaxşılığı yaymağa.

Yüz elədi, min elədi, bəlkə çox,

Oğul gərək sonalayıb saymağa.

Azərbaycan oxucularına bu janrlarda yazılmış şeirlərin təqdimatı ən çox milli mətbuat və rus dili dərslikləri vasitəsilə daxil olmuşdur. Onu da deməliyik ki, bu janlara aid Şərq ədəbiyyatından gəlmə nümunələr də var. Azərbaycan ədəbiyyatında onet janrından söz düşəndə Abdulla Şaiqin yazdığı bir sonet yada düşür. Bu sonet "Məktəb məcmuəsi" dərgisinin yeganə nömrəsində ("Məktəb məcmuəsi" dərgisi,1925, N1, səhifə 3 - redaktoru  milliyyətcə başqırd olan Şərif Manatovdur. Ş.Manatov -görkəmli partia işçisi, ADPİ-nun rektoru,Xalq Maarif Komissarlıının şöbə müdiri idi). Azərbaycan ədəbiyyatında H.Cavid, C.Cabbarlı, M.Müşfiq və  digər şairlər yaxşı sonet yazmağa cəhd göstərmişlər. Sonet ən çox Avropa ölkələrində yayılmışdır. Həcmi 4 bənd olur, birinci və ikinci bəndlərinin hərəsində dörd misra olur. Şeirin sonrakı 2 bəndinin hərəsi 3 misra olur. Qafiyələnməsində müxtəliflik var. Yaranma məkanına və qafiyələnməsinə görə sonetin bir neçə növü var.

                          Fransız soneti  

               ***                   
                                                                                            abba abba cdd  ddc;

 


                                                                                   абба+абба+ввг+дгд

                                                                                             абаб+абаб+ввг+ддг.

                                                                                             абба+абба+ввг+ддг.

 

 

 

                          İtaliya soneti                   ***                    abab  abab sds  dsd;

 

                          Şekspr  soneti                  ***                    abab  sdsd  efef  gg

 

Dünyada  sonet yazan çox olmuşdur: Halyada Yakopo, Padon Antonin, Vilyam Şekspir   və  başqaları. Abdulla Şaiqin "Centlmen bir xanəndəyə" sərlövhəli soneti fransız soneti növünə aiddir. Qafiyələnməsi abba abba add  dda kimidir.

 

 

 

                                        Nədir, nədir o gözəl səsdə titrəyən fəryad

 

                                        Ki, hər təranəsi  ruhumda bir fəğan oyatır?...

 

                                        O hıçkırıklar , aman kimdən istəyir imdad

 

                                        Ki, qəlbimin içini hər zaman qanatır..

 

                                                                ***

 

                                         Niçin, niçin dodağından uçan fəğanlardan

 

                                         İçimdə  dalğalanır  pək acıqlı  duyğu,kədər?..

 

                                         Niçin, niçin o səni  inlətən amanlardan

 

                                          Önümdə canlanur bir yəğin səfil  yüzlər?..

 

 

                                                              ***

 

                                          Niçin, niçin bu səfil fəğanlar "aman"lar həp anlat,

 

                                          Zavallı xəlqimizin  əksi dərd - ü  matəmimi?..

 

                                          O inlətən səni də  ruhimi  ya   qan ğəmimi?..

 

                                                               ***                                                           

 

                                          Unut o keçmişi  hayqırma  bitsin əfğanlar,

 

                                          Bir az da gurlasın  artıq səsində üsyanlar,

 

                                           Bir az da nəğmənə  qüvvət, bir az da atəş qat!

 Uzun müddət Abdulla Şaiqin bu sonetinin kimə həsr edildiyi bilinmirdi. Sonetin ilk dəfə çap olunduğu jurnalda da bu barədə heç nə göstərilməməmişdir. Sonrakı tədqiqattlardan centlmen  müğənninin kim  olduğu müəyyən edilmişdir. Sən demə, centlmen müğənni Avropanın vokal sənət beşiyində oxuyan Bülbül- Murtuza Məmmədov imiş. Bülbül 22 iyun 1897-ci ildə Şuşa yaxınlığında, hazırda Xankəndinin cənub ərazisi olan Xanbağı adlanan yerdə anadan olmuşdur. 1907-ci ildə Bülbül Şuşa mollaxanasında musiqi təhsili almağa başlamışdı. 1909-cu ildə Bülbül Gəncəyə köçür. Burada gənc xanəndənin şöhrəti başlayır. 1911-ci ildə onu Tiflisə, ictimai yığıncaqlar keçirilən yay binasında çıxışa dəvət edirlər.Burada o, məşhur gürcü müğənnisi ilə tanış olur. Səhnə fəaliyyətinə 1916-cı ildən başlamışdır.1920-ci ildən Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının (o zamanlar Birləşmiş Dövlət Teatrı opera truppası) solisti olmuşdur. Abdulla Şaiqin "Centlmen bir xanəndəyə" soneti  bu vaxtlarda,təxminən 1924-cü ilin payızında yazılmışdır. Məzkur -haqqında danışılan sonetin yazılma tarixi üçün əhəmiyyətini nəzərə alıb,  Bülbül haqqında məqsəddən xali olmadığı  üçün bir bir neçə söz söyləməyi də 
vacib hesab edirik.Bu, onun musiqi dünyası və centlmenliyi haqqında oxucuya müəyyən məlumatları çatdıra bilər.

 Bülbül fəaliyyətinin ilk illərində Üzeyir Hacıbəyovun "Leyli və Məcnun" (İbn Salam), "Əsli və Kərəm" (Kərəm), Z.Hacıbəyovun "Aşıq Qərib" (Qərib) operasında oynamışdır. Bübül 1927-ci ildə Bakı Konservatoriyasını bitirmişdir. Təhsilini davam etdirmək üçün dövlət xətti ilə İtaliyanın Milan şəhərinə getmişdir. 1931-ci ildə Milan Konservatoriyasını (Cüzeppe Anselmi, Delliponti və R. Qraninin sinfini) bitirib Azərbaycana geri dönmüş və Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasındadərs deməyə başlamışdır.

1932-ci ildə onun təşəbbüsü ilə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyası  nəzdində Azərbaycan xalq musiqisini öyrənən Elmi-Tədqiqat Musiqi Kabineti yaradılmışdır. Elmi-Tədqiqat Musiqi Kabineti Azərbaycan musiqisinin toplanması, tədqiqi və işlənması ilə məşqul olmuşdu. Elmi-Tədqiqat Musiqi Kabinetinin bazasında Azərbaycan Elmlər Akademiyasının İncəsənət və Memarlıq İnstitutu yaranmışdı. 1945-ci ildən etibarən Azərbaycan xalq musiqisinin tədqiqi ilə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının İncəsənət İnstitutu məşğul olmağa başlamışdır.

1937-ci ildə Moskvada Bülbülün təşəbbüsü ilə Ümumittifaq vokal konfransı keçirildi. Burada o, ölkənin bütün musiqi ictimaiyyətinin böyük marağına səbəb olmuş geniş məruzə ilə çıxış etmişdir.

Bülbül aşıq yaradıcılığına dair şifahi materialların — xalq nağılları, əfsanə, dastan, qəzəllərin, aşıq musiqi yaradıcılığının 250 çap vərəqi həcmındə toplanması üçün briqadaların təşkil edilməsinin təşkilatçısıdır. Bülbül 1938-1961-ci illərdə keçirilmiş aşıqlar qurultaylarının təşəbbüskarıdır. Həmçinin bu qurultaylarda məruzəçi və onların keçirilməsi layihələrinin müəllifidir.Bülbül Azərbaycanda not nəşriyyatının təşkilatçısıdır. Bülbül parlaq istedadların üzə çıxarılması üçün ilk musiqi olimpiadasının keçırılməsinin təşəbbüskarıdır.Bülbül 1940-cı ildə Moskvada çağırılmış Ümumittifaq vokal konfrasında maraqlı məruzə ilə çıxış etmiş və bir sıra mühüm məsələlər irəli sürmüşdür: "Vokal kafedrasında elmi tədqiqat və elmi-metodiki iş aparmağın zəruriliyi, milli müğənnilərin hazırlanması, bütün qardaş respublikalarda Ümumittifaq Teatr Cəmiyyəti şöbələrinin təşkili, SSRİ xalqları yaradıcılığının öyrənilməsi üzrə Mərkəzi İnstitutun yaradılması".

1957-ci ildə keçirilən VI Ümumittifaq Moskva festivalında Şərq xalqlarının klassik oxuma müsabiqəsinin münsiflər heyətinə sədrlik etmişdir.

1961-ci ilin iyul ayında Şuşa şəhərində, keçmiş Şuşa real məktəbin zalında konsert verib. Bu konsert Bülbülün Şuşadakı axırıncı konserti idi.

26 sentyabr 1961-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir. Məzarı Birinci Fəxri Xiyabandadır.

  2012-ci ildə Bülbülün yaşadığı evin yaxınlığında Bülbül prospektində tuncdan hazırlanan abidə ucaldılmışdır. Abidənin müəllifi heykəltəraş Akif Əsgərovdur.



Strategiya.az

Xəbərlər
18.04.2019

“Qız qalası”nın yeni karton maketi oxuculara təqdim edildi və ekskursiya təşkil olundu

18.04.2019

ETSN nümayəndələri Cocuq Mərcanlıya səfər edib

18.04.2019

 Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

18.04.2019

Yuxusuzluq xəstəlikdir - İnsan gündə neçə saat yatmalıdır?

18.04.2019

"Yuventus"u vaxtından əvvəl tərk edə bilər – Ronaldo məyusdur

18.04.2019

Siyəzəndə minik və yük maşınları toqquşdu - Ölən və xəsarət alan var

18.04.2019

“Forbes” Rusiyanın ən varlı 200 biznesmeninin reytinqini tərtib edib

18.04.2019

Zorakılığa və təzyiq hallarına məruz qalan uşaqlar üçün "Qaynar xətt" yaradılır

18.04.2019

Problemli kreditlər siyahısında adı çıxmayanlar nə etməlidir? - AÇIQLAMA

18.04.2019

ABŞ və Çin arasında ticarət sazişi may ayında imzalana bilər

18.04.2019

NATO-nun Beynəlxalq Hərbi Qərargahının Baş direktoru Hərbi Akademiyada olub

18.04.2019

Qvardiola: VAR-dan əvvəl və sonra - FOTO

18.04.2019

Azərbaycan Ordusunun raket və artilleriya bölmələri döyüş atışları icra edib (VİDEO)

18.04.2019

Yazıçılar Birliyinin üzvü kitabının təqdimatını Cocuq Mərcanlıda keçirəcək

18.04.2019

Qeyri-sabit hava şəraiti sabah da davam edəcək

18.04.2019

Lökbatanda “Mercedes”in vurduğu piyada xəstəxanada öldü

18.04.2019

Budapeştdə keçirilən şahmat üzrə yaz festivalına yekun vurulub

18.04.2019

Sudanın sabiq prezidentinin qardaşları da həbs olunublar

18.04.2019

Tikintisinə icazə verilən obyektlərin sayı açıqlandı

18.04.2019

Evində narkotik bitki əkib-becərən Şəki sakini saxlanılıb

18.04.2019

DİN-dən sosial şəbəkə istifadəçilərinə XƏBƏRDARLIQ! Belə profillərin yaradılması məsuliyyət sayılır

18.04.2019

Avtomobildə gizlədilən spirtli içkilər və siqaretlər aşkarlanıb

18.04.2019

ABŞ Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması üzrə növbəti görüşü Vaşinqtonda keçirməyi təklif edib

18.04.2019

DSX rəisi Rusiya ilə sərhəddə sıxlığın aradan qaldırılması ilə bağlı müvafiq göstərişlər verib

18.04.2019

Birjalarda neftin qiyməti

18.04.2019

Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Qaraçuxurda yenidən qurulan Neftçilər parkında yaradılan şəraitlə tanış olublar

18.04.2019

PSJ yenə uduzdu - çempionluğu təxirə düşdü

18.04.2019

Azərbaycan neftinin qiyməti 74 dollar/barreli keçib

18.04.2019

Aprelin 18-də xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri

18.04.2019

Ötən gün qəzalarda 3 nəfər ölüb, 1 nəfər xəsarət alıb

18.04.2019

Pakistanda aparılan antiterror əməliyyatında beş terrorçu öldürülüb

18.04.2019

Salah "Liverpul"dan gedir? - vəkilindən açıqlama

18.04.2019

Atəşkəs 24 dəfə pozulub

18.04.2019

Bu gün muzey və tarixi yerlərə giriş pulsuz olacaq

18.04.2019

Yeni istifadəyə verilən Nəqliyyat qovşağında sərnişinləri gözləyən YENİLİKLƏR

18.04.2019

"Ayaks"a uduzan "Yuventus"un səhmləri ucuzlaşıb

18.04.2019

Bakıda ayıq sürücü vətəndaşa 4 min manat ziyan vurub - "Taksim" şirkəti ziyanı ödəmir - VİDEO

18.04.2019

G20 liderlərinin 15-ci sammiti Ər-Riyadda keçiriləcək

18.04.2019

Avropada “5G” şəbəkəsi istifadəyə verilib

17.04.2019

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Çinin Sinxua agentliyinə müsahibə verib

17.04.2019

DTX-yə yeni səlahiyyətlər verildi - Prezident fərmanı

17.04.2019

Əkrəm İmamoğlu İstanbulun bələdiyyə sədri mandatı verilməsi üçün Ali Seçki Qurumuna çağırılıb

17.04.2019

Azərbaycan Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyinin işçilərinin sayı artırılıb

17.04.2019

Üçtərəfli niyyət protokolu imzalanıb

17.04.2019

Notr-Dam kilsəsinin bərpası üçün beynəlxalq müsabiqə keçiriləcək

17.04.2019

Ailələrin tez dağılmasına nə səbəb olur?

17.04.2019

ÇL-in oyunları bu kanallarda -siyahı

17.04.2019

Niyə insanlar heyvan südü içir?

17.04.2019

İrandan Azərbaycana 15 kq-dan artıq narkotik vasitənin keçirilməsinin qarşısı alınıb

17.04.2019

İranın Ali Rəhbərinin “instagram” səhifəsi bağlanıb