Mürəttib M.Ə.R-in - M.Ə.Rəsulzadənin ƏSƏRƏLƏRİNƏ düşməyən "Mətbəələrimizə dair" adlı  maraqlı bir məqaləsi haqqında 

09:53 / 30.04.2019

Nazim Nəsrəddinov

Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi

(“Həyat” qəzeti, 14 dekabr 1905 -ci il, № 118 ) 

Bir məqalənin həyəcanlı çağırışları və yaxud Əli bəy Hüseynzadəyə ünvanlanan məktubun müəllifi mürəttib M.Ə.R. kimdir? 

Mən bu məqalə ilə ilk dəfə 1992-ci ildə elmi işimlə əlaqədar arxivlərdə çalışarkən rastlaşmışam və bu yazının mahiyyətini “Novruz” qəzetinin (redaktoru yazıçı Cəmil Əlibəyov idi) 30.10.1992-ci il tarixli 40-cı (95) nömrəsində ədəbi və elmi ictimaiyyətin diqqətinə çatdırmışam.


“Həyat” qəzetini vərəqləyirdim. Yerinə düşən qısa bir haşiyə. “Həyat” qəzeti Bakıda nəşr olunmuşdur. Bu, XX əsrin Bakıda nəşr olunan Azərbaycan dillində çap olunan ilk mətbu orqandır. Qəzetin ilk nömrəsi 1905-ci il iyunun 7-də çıxmışdır. Müdir və baş redaktoru Əhməd bəy Ağayev və Əli bəy Hüseynzadə idi. 1905-ci ildə qəzetin 131 nömrəsi çıxmışdır. 1906-cı iı 102-ci nömrədən sonra qəzetə Əli bəy Hüseynzadə tək rəhbərlik etmişdir. 1906-cı ildə qəzetin 194 nömrəsi işıq üzü görmüşdür. Deməli, 131+194= 325 nömrə. 

“Həyat”ın müasir əlifbamıza transliterasiya edilərək kitab şəklində çap edilməsi tariximizə əməli işlə verilən ən böyük xidmət olardı. Belə bir QƏZET KİTABININ nəşrinə mənəvi və maddi yardım edənləri xalqımız heç zaman unutmayacaqdır.

Əlbəttə, bunlar gəlişi gözəl sözlər deyil. Nə isə…
“Həyat”ın 14 dekabr (cümə günü) 1905-ci il tarixli 118-ci nömrəsində maraqlı bir yazıya rast gəldim. Bu, “Mürəttib M.Ə.R” imzası ilə yazılmış bir məqalə idi. Yazını birnəfəsə, böyük və ciddi maraqla oxudum, gizli imzanın kimə aid olmasını vərəvud etməyə başladım. Vərəvud - Şirvan və Şəki zonalarında işlənən sözdür, “yoxlamaq, ölçmək, tutaşdırmaq” çəkmək, mənalarına uyğun gəlir. Bu sözü çəkinmədən ədəbi dilə gətirmək olar.

Ədəbiyyat və mətbuat tariximizdə gizli imzalardan istifadə etmək müxtəlif məqamlardan irəli gəlir, kimi özünü şair və söz ustası kimi tanıtmaqdan ehtiyat edir, kimi oxucunu intizarda saxlamaq istəyir, kimi izi azdırmaq fikrinə düşür. Məsələn,”Ziya” qəzetində “S” imzası çox vaxt qəzetin baş məqaləsinin altında olurdu. Diqqətli oxucu onun qəzetin baş mühərriri və sahibi -imtiyazı Səid Ünsizadəyə aid olduğunu çətinlik çəkmədən tanıyırdı. “Kürdəmir”dən ” qeydi ilə verilən yol qeydlərinin altındakı “M.B” imzasının isə kimə aid olmasını yazını çox diqqət və fəhmlə oxuyandan sonra başa düşmək olur. “M.B” əcnəbidir, ərəb dilini gözəl bilir, Şərq ədəbiyyatından xəbərdardır, bu yerlərdə məktəb və maarif məsələlərinə nəzarət etmək iqtidarına malikdir və s. 

Şəxsən mən işin içində olan bir mütəxəssis kimi bu imzanın kimə aid olmasını illərlə arayıb axtarmışam.”M.B” ədəbiyyatımızı 1868-ci ildə Avropada -Almaniyanın Leypsiq şəhərində çap etdirən, Peterburq Universiteində M.Topçubaşovun və Mirzə Kazım vəyin dərsliklərindən dərs keçən, Qafqaz Canişinliyində M.F.Axundazadə ilə bir yerdə çalışan Adolf Petroviç Berjedir. “B”-Berjedir. Bunu başa düşdük. Bəs imzanın əvvəlindəki “M”- nədir? 
 
A.P.Berje (28 iyul 1828,Peterburq-31 yanvar 1896,Tiflis) Qafqazın və eləcə də Tiflisin ən ləyaqətli insanlarından biri kimi tanınırdı. Onun matəm mərasimi Tiflisdə çox böyük hörmətlə təşkil olunmuşdu.Adolf Petroviç Berjenin düşmənləri yox idi, ona həsəd aparanlar isə çox idi. Mösyö Berje…. (Burada dayanıram). Kim? Müsyö Berje ? Bəli, Müsyö Berje! Deməli, “M”-Müsyö,”B”- Berje…

Müsyö – fransız sözüdür, müracit formasıdır. Rus alimləri öz alimlərinin sayını artırmaq üçün A.P.Berjeni əslən alman olan rus şərqşünası kimi qələmə verirlər. Əslində Adolf Petroviç Berje bizim meyarımızca, milliyyətcə fransızdır.(Bəzi xalq və millətlərdə milli mənsubiyyəti anaya görə müəyyənləşdirirlər. A.P.Berjeni alman hesab edənlər, yəqin ki, bu meyarı əsas hesab etmişlər).) Onun atası 1805-ci ildə Fransadan Rusiyaya köçmüş, Peterburqda müəllimlik etmişdir. Pyotr Berje 1820-ci ildə əsli Meklenburqdan olan varlı bir qızla evlənir, onların bu izdivacdan dörd oğlu, bir qızı olur. Adolf ailənin iknci oğludur. O, əvvəlcə Peterburq yaxınlığındakı QATÇİN YETİMLƏR İNSTİTUTUNDA, sonra isə PETERBURQ UNİVERSİTETİNİN şərq fakültəsində oxumuşdur.1851-ci ilin dekabrında, atasının ölümündın 13 il sonra, Peterburqdan Tiflisə -Qafqaz Canişinliyinə işləməyə göndərilmişdir. 

“M.B”-nin işləmək məcburiyyətində qaldığı Şərqdəki canlı və çox işgüzar həyat yolu belə başlayır.(A.P.Berje Şərq ölkələrinin birində işləmək istəyirdi.Məzunların işləməyə göndərilməsinə ciddi nəzarət edən Rusiya çarı I Nikolay isə onu Rusiyanın Şərqinə-Qafqaza göndərir: “Rusiyanın öz Şərqi var. Bu, Qafqazdır. Qoy elə ora yola düşsün” Necə deyərlər, ağa deyir, sür dərəyə, sürməlisən.


Mən həmişə M.Ə.Rəsulzadədən danışanda A.P.Berjeni, A.P.Berjedən danışanda qeyri -iradi M.Ə.Rəsulzadəni -mətbuat və ədəbiyyat yolunda böyük işlər görmüş bu iki şəxsi xatırlayır, onların fərqli və ümumi həyat cizgilərindən söz açmalı oluram.

Nə isə …”Həyat”dakı “Mürəttib M.Ə.R.” kimdir?
M.Ə.Rəsulzadənin “Həyat” və “İrşad”dakı bəzi məqaləkərinin dil, üslub və ideyası “M.Ə.R” -in Məhəmməd Əmin Rəsulzadə olduğuna bələdçilik edir, yol göstərir.

***

Mürəttib M.Ə.R . 

Mətbəələrimizə dair
(“Həyat” qəzeti, 14 dekabr 1905 -ci il, № 118 ) 


Bizim müsəlmanlar hər bir cəhətdən geridə qalıb, bütün işləri binizam olan kimi, mətbəələri dəxi binizamdır. Məsələn, hürufat xəzinəsini(qassəsini) alalım. Bunun adını müsəlmanca eşitmədiyimdən özümdən ad qoyub “Hürufat xəzinəsi” deyirəm. Bu hürufat xəzinəsinə mamalik    (məmləkətlər-N.N.) islamiyyənin hər yerində bir tövr deyil. Məsələn, Bakı mətbəələrində qassələr bir tövrdür, Tiflisdə ayrı tövrdür. Əgərçe tərzi ilə yerinə tökülməyübdür, həmçinin içəri Rusiyada olan müsəlman (qasə)ləri bir ayrı şəkildədir. Xorasanda isə, eşitdigimizə görə, özlərindən xuddur( özlərinə məxsusdur-N.N.). Orada bir növ (qassə ) qayırublar ki, tuli (uzunluğu-N.N.) bir sajından uzun olub, eni də arşın yarımacan olan və (qassə)nin gözləri bir qarış uzunluqda və eni iki barmaq enindədir. Və yenə Bakı mətbəələrinin birində bir töbr (qassə) var ki,onu qədim zamanda Bakıda müsəlmani (qasə) olmayanda bir nəfər mürəttib icad edibdür və indiki kimi durur və qassədə də o mürəttibdən başqa, heç kəs düzə bilməz.
Bu səbəblərə görə hərgah bir mürəttib bu şəhərdən o biri şəhərə və yainki bir məmləkətdən o biri məmləkətə keçsə, gərək ki, ac qalsın və yainki ac qalmasa da bir aya kimi gərək qüvvəti- ləyamütə (əbədilik qüvvəsinə-N.N.) davam edüb, qassəni mütaliə edüb ögrənsin,sonra işləməgə başlasın. 
Bir böylə zamanda ki, cəmi xarici millətlərin mürəttibləri şəhərlərdə özləri üçün cəmiyyətlər təşxis (tanımaq-N.N.) verub ehtiyat səmərəsi yığıllar,tainki bikar vəqtlərdə ac qalmasunlar və bir şəhərdən o biri şəhərə gedüb, özlərinə iş tapanacan o pul ilən güzəran etsünlər.
Biz müsəlman mürəttibləri kar və kor adamlar kibi dayanıb baxaruq, guya heç bir adamlardan degiliz.Qardaşlar, biz cəhalətimizdən cəmiyyətlər təşkil edüb, ehtiyat sərmayəsini yığmaqdan və xarici mürəttib yoldaşlarımıza qoşulmaqdan ürkürük isə, laməhalə (heç olmasa-N.N.) öz qassələrimizi tərtibə salaq və hamısını bir tövrdə edək, tainki bir qərib vilayətə gedəndə ac qalıb, qeyrilərə möhtac olmayaq və buna görə lazımdır ki, qassələrimizi Osmanlı və ya Misir qassələri tərziylə edək, çünki onlar mətbəə işlərində bizdən çərxdədirlər (yüksəkdədirlər-N.N.).Onların qassələri bizlərinkindən səliqəlidir. O tövr qassələrdən düzülən xətlər bizlərinkindən kökçəkdir. və düzülməsi də asandır.
Mürəttib qardaşlar! Hər cəmaət, hər sinif sənətkarları öz hallarını və güzəranlarını yaxşılaşdırmağa çalışırlar. Nə üçün gərək biz çalışmayaq? Məgər bizə insanlıq lazım degil? Məgər biz insan degiliz? Çalışmaq lazımdır. Baxmaq ilən heç zad olmaz.
Və bir də bizim bəzi müsəlman mürəttiblərimizin əqidəsi bunadır ki, şagird ögrətmək lazım degil, çünki onlar sonra gəlib bizim çörəgimizə guya mane olarlar.
Bilmək olmayır ki, bunlar bu əsri görməyirlər, bu elmin tərəqqisini və çap işinin artmasını başa düşməyirlər və yainki özlərinin dünya uzunu yaşamalarına inanırlar?
Xaricilər bizim dilimizin mürəttibligindən çörək yeyirlər.
(Bu yerdə yadıma “Əkinçi”nin nankor, sası dinli çuğulçu, söz aparıb söz gətirən mürəttibi düşür. Bəlkə də M.Ə.Rəsulzadə onun nanəcib obrazını yaratmaq istəmişdir-N.N.). Amma biz öz milltimzin balalarına (bildiyimizi – əlavə mənimdir-N.N.) ögrətmək istəməyirüz, tainki onlar da çörək yesinlər.

***
Mürəttib M.Ə.R.

İdarədən: (“idarə” deyəndə burada müdir və baş mühərrir Əli bəy Hüseynzadəni başa düşmək lazımdır-N.N.).
Müsəlman mürəttibligi sənətinin də tərəqqisi lazımdır. Bu da cəmiyyət və üzviyyat (orqanizasiya-izahat “M.Ə.R”indir-N.N.) ilə olur. Əvvəllər hər şəhərin mürəttibləri yerli bir cəmiyyət təşkil edirlər və bu cəmiyyətlərdə öz nəvaqislərini (nöqsanlarını-N.N.) mövqeyi-müzakirəyə qoyarlar.İkmal (tamamlama,bitirmə,mükəmməlləşdirmə-N.N.) çalışırlar. sonra bir ölkənin, Qafqazın, məsələn müxtəlif bəladidindən (bəla görmüşündən-N.N.) iki-üç ildə bir kərə vəkilləri bir şəhərə yığıb, məşvərət edərlər…. sonra işi daha böyüdüb beynəlmiləl bir islam mürəttib konqresi dəvət edərlər… O vəqt qassə də və sair ehtiyaclar da yoluna girər!… Anladınızmı?” 


***
Hörmətli oxucular, ”İdarədən” qeydləri Əli bəy Hüseynzadənin M.Ə.R-in qaldırdığı problemlərin vacibliyi ilə həmrəylik nümayişidir. Əli bəy Hüseynzadə M.Ə.R-in açıq deyə bilmədiyi sözləri kiçik bir qeydlə açıqlayır.Başa düşdünüzmü?

 

Ədəbiyyat


1.Mürəttib M.Ə.R. Mətbəələrimizə dair.
   “Həyat” qəzeti,14.12.1905-ci il, № 118.


2.Nazim Nəsrəddinov. Mətbəələrimizə dair.
  “Novruz” qəzeti,30.10.1992-ci il, № 40(95)


3.В.Г.Дмитриев.Скрывшие свое имя.
   Издательство. Наука. Москва -1977 г.


4.Nazim Axundov.Azərbaycanda dövri mətbuat. 

   Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası nəşriyyatı.Bakı,   1965


5.Nazim Nəsrəddinov. Siz kimsiniz, müsyö Berje?
“Ana sözü “jurnalı, 1995-ci il, №1-6, səh.47-48.

6.Nazim Nəsrəddinov.M.Ə.Rəsulzadənin  bir məqaləsinin çağırışları və yaxud Əli bəy Hüseynzadənin sorğusu: ” Anladınızmı?  “Davam.az”. 05.02.2014



Strategiya.az

Xəbərlər
20.07.2019

Hövsanda dava: Bıçaqlanan var

20.07.2019

“Atletiko” və “Barselona” arasında Qrizmann davası böyüdü

20.07.2019

Azərbaycanın dövlət büdcəsinə 6 ayda daxilolmalar 10 milyard manatı keçib

20.07.2019

FHN Şirvandakı kütləvi zəhərlənmə ilə bağlı məlumat yayıb

20.07.2019

Bu gün Ukraynada növbədənkənar parlament seçkiləri ilə bağlı sükut günüdür

20.07.2019

Leyla Abdullayeva: Ölkəmizin hazırda Ermənistan silahlı qüvvələrinin hərbi işğalı altında olan Dağlıq Qarabağ bölgəsi dünyanın heç bir suveren dövləti tərəfindən tanınmır

20.07.2019

Səudiyyə Ərəbistanı ölkədə ABŞ hərbi kontingentinin yerləşdirilməsinə hazırlaşır

20.07.2019

"Yuventus" 9 nömrəni kimə saxlayıb?

20.07.2019

İyulun 22-nə dolların məzənnəsi 

20.07.2019

Yasmal polisi reyd keçirdi: 45 avtomobil saxlanıldı - SƏBƏB

19.07.2019

DİM II və III ixtisas qrupları üzrə iyulun 7-də keçirilmiş qəbul imtahanlarının nəticələrini açıqlayıb 

19.07.2019

İnzibati və kommersiya məhkəmələrinin olacağı şəhərlər müəyyənləşdi - SİYAHI

19.07.2019

UEFA-dan "Fənərbaxça"ya sanksiya

19.07.2019

Dövlət Neft Fondunun büdcəsinin icrası təsdiq edilib

19.07.2019

Ağstafa Rayon Məhkəməsinin sədri Xocavənd Məhkəməsinin sədri təyin edilib

19.07.2019

Rəcəb Tayyib Ərdoğan Prezident İlham Əliyevə telefonla zəng edib

19.07.2019

Nəqliyyat vasitələrinin hərəkətinin məhdudlaşdırılması halları artırılır

19.07.2019

Azərbaycanda su ehtiyatları azalır, Qanıx-Əyriçay vadisində bulaqlar kütləvi surətdə quruyur

19.07.2019

Ekspertdən xəbərdarlıq - İsti havada bu meyvələri qəbul edin

19.07.2019

180 minə aldığı oyunçunu 18 milyona satır - "Fənər"dən supertransfer

19.07.2019

Çinin “Tyanqun-2” kosmik laboratoriyası orbiti tərk edib

19.07.2019

The Guardian: İran sanksiyaların ləğvi müqabilində nüvə təsislərində yeni yoxlamalara hazırdır

19.07.2019

İqtisadiyyatın, sənayenin, o cümlədən əhalinin artan tempinə uyğun olaraq elektrik enerjisi istehlakı da artıb - RƏSMİ

19.07.2019

Rezidenturaya qəbul üçün 100-dən çox namizəd ixtisas seçimi ərizəsini təsdiqləyib

19.07.2019

Dənizdə köməksiz qalan balıqçılar xilas edildi 

19.07.2019

Şəki Xan Sarayında bərpa işləri aparılır, yaxın günlərdə əraziyə giriş bərpa ediləcək

19.07.2019

Kolleclərə qəbul olunmaq üçün abituriyentlərin ərizə qəbulu davam edir

19.07.2019

Mərkəzi Bank növbəti depozit hərracı keçirəcək

19.07.2019

Ötən gün yol qəzalarında 3 nəfər ölüb, 1 nəfər xəsarət alıb

19.07.2019

Avtoxuliqan həbs olundu, vəsiqəsi əlindən alındı

19.07.2019

Ticarət və iaşə obyektlərində kassa çeklərinin təqdim olunması ilə bağlı nəzarət gücləndirildi

19.07.2019

Paytaxtda antisanitar şəraitdə fəaliyyət göstərən çörək sexi aşkarlanıb

19.07.2019

Sabah dəniz istirahəti üçün əlverişsiz olacaq - Güclü külək

19.07.2019

Daxili İşlər Nazirliyi işçi axtarır

19.07.2019

Dövlət qulluğuna qəbulla bağlı növbəti sınaq imtahanı keçiriləcək

19.07.2019

Jurnalistlər üçün tikilən 3-cü yaşayış binası gələn il təhvil verilə bilər

19.07.2019

TƏŞKİLATLARDA MÜNAQİŞƏLƏRİN YARANMA SƏBƏBLƏRİ VƏ İDARƏ EDİLMƏSİ

19.07.2019

Azərbaycan XİN Yaponiyaya başsağlığı verib

19.07.2019

"Boeing" korporasiyası "737 MAX" təyyarələrinə görə 4,9 mlrd. dollar zərər edib

19.07.2019

Tələbələrin köçürülməsi üzrə sənəd qəbulu yekunlaşır

19.07.2019

Prezident İlham Əliyev Səudiyyə Ərəbistanının Ədliyyə nazirini qəbul edib

19.07.2019

“Qarabağ” UEFA reytinqində “Milan”a şərik olub

19.07.2019

Türkiyədən bəyanat: “S-400” böhranına görə NATO zəifləyə bilər

19.07.2019

Bu gün riyaziyyat və fiziki tərbiyə müəllimi olmaq istəyənlər imtahan verir

19.07.2019

Qazaxıstanın Azərbaycandakı səfiri geri çağırılıb

19.07.2019

Bakı-2019: Azərbaycan millisinin bayraqdarı müəyyənləşib

19.07.2019

Gürcüstanda NATO-ya üzvlüyü dəstəkləyənlərin sayı minimuma enib

19.07.2019

Azərbaycan nefti ucuzlaşıb

19.07.2019

Dənizdə boğulub ölən gəncin meyiti sudan çıxarılaraq aidiyyəti üzrə təhvil verilib

19.07.2019

İyulun 19-da xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri