"Ziyayi - Qafqasiyyə"ni ağrıdan, göynədən və incidən nə idi? 

10:05 / 04.06.2019

Nazim Nəsrəddinov

Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi

"Ziyayi - Qafqasiyyə"ni ağrıdan,göynədən və incidən nə idi? və yaxud Ə.M.Topçubaşovun həyatı,ictimai-siyasi fəaliyyəti ilə  ciddi və ardıcıl məşğul olanlara  açıq məktub

Salam, dostlar. Mən digər tədqiqatçılardan fərqli olaraq, görkəmli hüquqşünas, jurnalist, ictimai-siyasi xadim Əlimərdan bəy Topcçubaşovun 1884-cü ildə Tiflis Gimnaziyasın yox, Zaqafqaziya Müəllimlər Seminariyasını qutardığını yazanda bəziləriniz əsəbiliklə mənim "səhv"imi təshih etməyə cəhd göstərirsiniz. Mən yazdığım yazılarımda inandığım və güvəndiyim tədqiqatlara və düzgünlüyünə şübhəm olmayan faktlara əsaslanıram. Fakt kimi irəli sürülən mənbələri də bəzən araşdırmalı oluram. Ə.M.Topşubaşovun Sankt-Peterburqda saxlanılan arxiv materiallarından xəbərim yoxdur. Amma yeri düşdükcə onların bəzi vərəqlərinə baxmışam. Tiflisdə ərəb əlifbası ilə nəşr olunmuş "Ziya" qəzetinin  ( 25.01.1879-26.06.1884 ) dili üzərində tədqiqat işi apararkən qəzetin sonuncu-26 iyun 1884-cü il tarixli  11-ci nəmrəsində  bir maraqlı yazı ilə  rastlaşmışdım. Burada Ə.M.Topçubaşovun və sonralar Zaqafqaziyanın IV şeyxulislamı olan Mirzə Həsən Tahirovun oğlu Nəsrulla bəyin də (Nəsir bəy də yazırlar-N.N) adı çəkilirdi.Yazıda onların hər ikisinin 1884-cü ildə Qori Müəllimlər Seminariyasını qurtardığı xüsusilə vurğulanırdı. Bu xəbəri oxuyana qədər 
 mən elə bilirdim ki, Ə.M.Topçubaşov Tiflisdəki Klassik Gimnaziyanın məzunudur. Qəzetdəki xəbəri dostum professor rəhmətlik Xeyrulla Məmmədovla  bildirdim. Məlum oldu ki, onun da bu faktdan xəbəri var və fikrinin təsdiqi kimi mənə qəzetin həmin nömrəsinin surətini verdi. 


...Söhbət 1991-ci ilin iyul ayına aiddir.

Professor dostumun təkidi ilə mənə maraqlı görünən faktı oxucularla bölüşmək qərarına gəldim.  “Yeni fikir” qəzetinin 24 iyul 1991-ci ildəki 29-cu sayında "Tiflis Gimnaziyası,yoxsa Qori Müəllimər Seminariyası" adlı yazım dərc olundu. O vaxtlar indiki qəzet bolluğu yox idi. Yazılanlar oxunur, fikir müxtəlifliyinə hörmətlə  yanaşılırdı. Yazı "Ziyayi -Qafqasiyyə"dəki maraqlı bir xəbərərin incələnməsinə, fakt kimi göstərilənin dəqiqləşdirilməsinə  xidmət edirdi. 

“Ziyayi-Qafqasiyyə”də Qoridən verilən xəbəri olduğu kimi oxuculara çatdırırıq:

“Qorı Darülmüəllimün Məktəbinin şagirdlərinə bu ildə (1884-cü ildə) imtahanın nəticəsi bu olubdur ki, 35 nəfər şagirdlər çox əla imtahan dutub cümləsinə (Attestat) şəhadətnamə verilübdür. Bunlardan 13-ü rusdur, 7-i gürcüdür, 4-ü polyakdır və bir yəhudidir və bir ğreqdir və 2 dəxi İslamdır.  Bu islamlardan biri Şuşa şəhrinin bəyzadələrindən Nəsrulla bəy Tahirovdur və biri dəxi Tiflis bəyzadələrindən Əlimərdan bəy Topçubaşovdur”.

(Xəbərdə sası dinli qonşumuzun da adı var idi.).

Əlbəttə, yazı müəllifini ağrıdan, göynədən və incidən o idi ki, 35 məzundan təkcə ikisi islamdır. Müəllif burada söz içində söz demişdir. Bəlkə də onun başlığa məqsədi ərazidəki digər millət və xalqlarla müqayisədə  təhsil sahəsində islam əhlinin  geridə qalmasını göstərmək idi. Qəzetdə məzkur (adı çəkilən) yazının müəllifli göstərilmir. Çox güman ki, müəllif- Hacı Səid Əfəndi Ünsizadənin qızının əri - damadı, kürəkəni, Tiflisdə rus dilində nəşr edilən "Юридическoе обозрение" jurnalının əməkdaşı, müsəlman hüququ üzrə görkömli güquqşünqs  İsmayıl bəy Şilyanskidir. Belə ki, Səid Ünsizadə 1884-cü ilin  əvvəlində  Qafqaz rəhbərliyinin əmri ilə Şamaxıda yerləşən Bakı Əhli-Təsənni İdarəsinə rəhbər və Şamaxı qazısı təyin olunduğuna görə Tiflisdən Şamaxıya gəlmişdi. Səid Ünsizadə  doma şəhərinə  qayıdanda "Ziyayi-Qafqasiyyə" qəzetinin  mətbəə işlərini mətbuat sahəsində müəyyən vərdişləri olan  damadına tapşırmışdı. Qəzetin 1884-cü ilə aid  nömrələri Şamaxıda redaktə olunsa da, Tiflisdə İsmayıl bəyin rəhbərliyi ilə çap olunurdu. İsmayıl bəy günün bütün vacib xəbərlərindən hali idi və o, Qori Seminariyasının 1884-cü il məzunları haqqındakı  xəbəri Səid Ünsizadə ilə razılaşaraq, qəzetdə çap etmişdi. İndi ZMS-in arxivinə əlimiz çatmır. Seminariyanın arxivindəki bir sıra sənədlər yoxa çıxsa da,Tiflis Klassik Gimnaziyasının arxivi öz yerindədir. Mübahisələrə son qoymaq üçün "Юридическoе обозрение" jurnalının arxivinə,  "Kavkaz" qəzetinin 1884-cü il nömrələrinə də  baxmaq gərəkli görünür.

Hər halda Ə.M.Topçubaşovun 1884-cildə NəsrullaTahirovla  birlikdə qurtardığı  
təhsil  ocağının adı və yeri dəqiq müəyyənləşdirilməlidir.


Ədəbiyyat siyahısı

 

1.Nazim Nəsrəddinov.Tiflis Gimnaziyası,yoxsa Qori Müəllimlər Seninariyası. “Yeni fikir” qəzeti. 24 iyul 1991-ci il,N 29


2.Nazim Nəsrəddinov.Tədqiqatçılar yanlışlığı düzəltməlidir- Əlimərdan bəy Topçubaşov haranın məzunudur? -   13.06.2012 [16:36] - Davam.az.
3.Шильянский Измаил-бек. О наследовании гермафродитов по мусульманским законам //
 Юридическое обозрение.     1886. N 249. II.

 



Strategiya.az

Xəbərlər
15.06.2019

Bakıda ağac maşınların üstünə aşdı - VİDEO

15.06.2019

Folklor İnstitutu vakant vəzifələri tutmaq üçün müsabiqə elan edir

15.06.2019

“Lider qadınlarının şəbəkəsi”nin yaradılması”

15.06.2019

Sabah 38 dərəcəyə qədər isti olacaq

15.06.2019

Azərbaycanlı polis baş serjantı erməni rəqibini məğlub edərək pauerliftinq üzrə Avropa çempionu olub

15.06.2019

Müdafiə naziri: Düşmən təxribatlarının qarşısı adekvat tədbirlər görülməklə alınmalı və şəxsi heyətin təhlükəsizliyi təmin edilməlidir

15.06.2019

Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı yeni xarici siyasət kursunun əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirdi

15.06.2019

ABŞ-da Ağ Evə soxulmaq istəyən kişi saxlanılıb

15.06.2019

Putinin çinli həmkarına gözlənilməz hədiyyəsi - VİDEO

15.06.2019

15 iyun – Milli Qurtuluş Günü də Azərbaycan xalqının və dövlətinin taleyində həlledici dönüş məqamıdır 

15.06.2019

Həkim və pasiyentlərlə bağlı sənədin ilkin detalları

15.06.2019

Azərbaycan Ordusunda aşpaz hazırlığı kursunun məzunlarına sertifikatlar təqdim edilib - VİDEO

15.06.2019

Birinci vitse-prezidentin adından mərhum Həlimə Əliyevanın ailəsinə başsağlığı verilib

15.06.2019

Çeferin ingilisləri tənqid etdi -"Londonda Azərbaycanın iki komandası oynasaydı..."

15.06.2019

Ötən gün 31 cinayətkar saxlanılıb

15.06.2019

Həsən Ruhani: "Yaxın Şərq dünyanın ən böhranlı regionlarından birinə çevrilib"

15.06.2019

Bakıda sürücü avtomobili YPX maşınına çırpıb, xəsarət alanlar var

15.06.2019

Elmi ekspedisiyalarda iştirak edən sürücülərlə bağlı YENİ TƏLƏBLƏR

15.06.2019

Düşənbədə Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin beşinci Zirvə toplantısı keçirilir

15.06.2019

Berlində İkinci Dünya müharibəsi dövründən qalan bomba aşkarlanıb

15.06.2019

Yaponiyanın Naqano prefekturasında G20 ölkələri enerji nazirlərinin görüşü başlayıb 

15.06.2019

15 iyun – xaosun sonu, milli qurtuluşun başlanğıcı

15.06.2019

Avrozonada vahid büdcə tətbiq olunacaq

15.06.2019

Atəşkəs növbəti dəfə iriçaplı pulemyotlarla pozulub

15.06.2019

Osakada G20 ölkələri liderlərinin sammitini 25 minədək polis qoruyacaq

15.06.2019

İyunun 18-nə dolların rəsmi məzənnəsi

15.06.2019

Çavuşoğlunun açıqlamasından sonra türk lirəsinin dollara qarşı 5,93 səviyyəsinə düşüb

15.06.2019

Novruz Məmmədov Tacikistanın prezidenti ilə görüşüb

15.06.2019

Ronaldo Xamesi istəyir - açıqlama

15.06.2019

Milli Qurtuluş Günü - xalqımızın şərəf tarixi

15.06.2019

Bu il taxıl biçini zamanı kombayn problemi olmayacaq - Nazir

15.06.2019

Azərbaycanın tarixi yaşının 2 milyon il olduğu sübut olundu

14.06.2019

Həbib Nurməhəmmədov: “Onu və komandasını darmadağın etdik”

14.06.2019

Bakıda 83 yaşlı qadın itkin düşdü

14.06.2019

Məhkəmə Assanjın ABŞ-a ekstradisiyası məsələsinə gələn ilin fevralında baxacaq

14.06.2019

Bişkekdə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı dövlət başçılarının Sammiti başa çatıb

14.06.2019

Müddətsiz müqavilə əsasında 4053 müəllim işə qəbul edilib

14.06.2019

Ekoloji fəlakət astanasında: nəhəng “ölüm zonası” yaranacaq

14.06.2019

NASA-dan gündəm açıqlama: "Dünyadan ayrılmağın zamanıdır"

14.06.2019

Ağsuda 3 hektara yaxın buğda sahəsi yandı

14.06.2019

POS-terminalların işləməməsi məsələsinə nazirdən - CAVAB

14.06.2019

Müdafiə Nazirliyindən əsgər valideynlərinəXOŞ XƏBƏR

14.06.2019

MİDA ilkin razılıq qərarının alınması ilə bağlı video-çarx hazırlayıb

14.06.2019

Millimiz FİFA reytinqində iki pillə gerilədi

14.06.2019

Vaqif Əsədov: "Son zəng" tədbirlərini məktəb ərazilərində qəbul edilmiş reqlamentə əsasən həyata keçirməyi tövsiyə edirik

14.06.2019

Dövlət Komitəsinin sədr müavini Qaxda vətəndaşları qəbul edib

14.06.2019

Sabah hava necə olacaq?

14.06.2019

Aleksandr Dyukov: “OPEK+” üzvləri neftin qiymətini 55-65 dollar civarında saxlamaq barədə razılığa gələ bilərlər

14.06.2019

DSX hərbçilərinin pensiya təyinatı qaydasına dəyişiklik edildi

14.06.2019

Maradona istefa verdi