Türk dünyası məktəblilərinin  tarixi mətbu orqanlardan biri- "Maarif" dərgisi

09:14 / 21.10.2019

Nazim Nəsrəddinov

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi

                                    Bakı,1921-1922
                                       (Birinci yazı)

  Hər hansı bir xalqın ictimai-siyasi, bədii fikir tarixində, mədəni və milli təfəkkür tərzini formalaşmasında milli mətbuatın müstəsna rolu vardır. Bu cəhətdən pedaqoji mətbuatın, dövrün əsas ziyalı qüvvəsi kimi, müəllim sözünün, müəllim düşüncə tərzinin  kəsəri həmişə hiss olunur, ona xüsusi ehtiyac duyulur. Cəmi iki sayı işıq üzü görən ."Maarif" məcmuəsi məhz belə bir pedaqoji və ideoloji ehtiyacın  nəticəsində meydana  gəlmişdir. Ölkəmizin arxiv və kitabxanalarında "Maarif" məcmüəsi  haqqında inadlı axtarışlar aparsaq da, onun sonrakı taleyini araşdıra bilmədk. Bəlkə də sonrakı axtarışlar və incələmələr müəyyən suallara cavab kimi diddəti cəlb edəcəkdir.  "Maarif"in birinci nömrəsi 31 dekabr 1921-ci ildə,ikinci sayı isə birinci nömrədə düz bir ay sonra-31 yanvar 1922-ci ildə nəşr olunmuşdur. İkinci nömrədəki iki yazının sonunda "mabədi var" qeydi olsa da,üçüncü nömrənin çıxıb-çıxmadığı məlum deyil. "Maarif" məcmuəsi "Bütün dünyanın işçiləri,birləşin" şüarı-devizi ilə çıxmışdır. Jurnalın adı üz qabığının yuxarı hissəsində-ortada , ləcə də hər səhifənin yuxarısında yerləşdirilmişdir. Başlığın üstində məcmuənin devizi, şıxdığı il, ay və həftənin günü göstərilir. Məcuənin birinci n ömrəsinin üz qabığının ortasında çap edilmiş "səneyi- təsisi"söz birləşməsindən aydın olur ki, "Maarif" uzun bir dövrün nəşri kimi düşünülmüşdür. Məcmuənin üz qabığındakı bu sözlər onun məram və məqsədi  haqqında oxucuya istiqamət verir:

"Azərbaycan Maarif Komissarlığı tərəfindən ayda bir dəfə nəşr olunan mütəəllimlərə (dərs oxuyanlara,şagirdləə-N.N.) məxsus türkcə məcmuədir". Hər iki nömrənin birinci səhifəsidə məcmuənin fehristi- məqalələrin siyahısı, cədvəli verilmışdir.


***
Mənfəətdən xali olmadığı üçün hər iki nömrənin fehristini oxucuların diqqətinə çatdırırıq.

31 dekabr 1921-ci il, N 1.

Fehrist  (mündəricat-N.N.)

Sərlövhə _------------- Müəllif

_______________________________________

1) Məqsədimiz  Heyəti-idarə

2) "Maarif lövhəsi"   M.Hadi

3) Hindistan gözəli   Ə.İsgəndər

4) Məktəb nəğməsi *****

5) Janna d Ark  S.M.Qənizadə

6) Yurduu sev  B.Mürşüd

7) Kənd xalq məişətindən lövhələr  - Müəllim Mahnmud

8) Xoruz deyir   Ə.Dai

9) Ölən şəhər  K.İsmayılzadə

10) Coğrafiya məlumatları  Q.Rəşad

11) Məsələlər t******

12) Lüğət ----------

-------------------------------------------------------------------------------

31 yanvar 1922-ci il,  N2

Fehrist

1) Hindustan gözəli

2) Şəhid oğlum- (şeir)

3) Çin və Fonvizin

4) Öksüz çocuq-(şeir)

5) Kənd xalq məişətindən

6) Əkinlər-şeir

7) Cöğrafiya məlumatları

8) Madərin xoruzu

9) İran- (şeir)

10) Məsələlər

11) Lüğət

Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, XIX əsrin sonları, XX əsrin əvvəllərində dünyanın  bir sıra ölkələrində "Maarif" adı ilə onlarla mətbu orqan fəaliyyət göstərmişdir.

Bu, hər nəsnədən əvvəl inkişafın əsas meyarının maarif olmasının dərki ilə ilgilidir. Bu cəhətdən XIX əsrin sonlarında Türkiyədə nəşr olunan dərgi çox maraqlı görünür.

Türkiyədə nəşr olunan "Maârif dergisi" hakkında bilgi "adlı məqaləsi türk dünyasının  ilk maarif nəşrlərinin biri haqqında maraqlı mülahizə və faktlarla zəngindir:

"Maârif dergisi hakkında bilgi: 1891-1896 yılları arasında yayımlanmış haftalık  fen ve edebiyat dergisi.

Türk matbaacılığında ve yayın hayatında önemli bir isim olan Kaspar’ın, ilk sayısını 26 Muharrem 1309’da (1 Eylül 1891) neşrettiği Maârif, II. Abdülhamid döneminin diğer dergileri gibi “siyâsiyattan mâada her şeyden bahs eden” bir dergidir. Perşembe günleri çıkan ve Ahmed Nâci’nin imtiyaz sahibi göründüğü dergi genellikle on altı, Kaspar’ın ölümünden sonra (sy. 135) sekiz sayfa olarak ve çift sütun üzerine çıkmış, otuz beş sayılık son dönemde yine on altı sayfa yayımlanmıştır.

Son sayısı 10 Eylül 1896’da çıkan derginin yirmi altı sayı kabul edilen her cildinde  sayfa numaraları teselsül ederek 204 + 35 = 239 sayıda 3400 sayfaya yaklaşan bir koleksiyon oluşturmuştur.

2. Abdülhamid döneminin maarif politikası paralelinde Batı dünyasındaki keşifler, icatlar, sergiler; astronomi, tıp vb. teknik alanlardaki gelişmelerle ekonomi, eğitim, psikoloji, spor konularına da yer veren Maârif’te, özellikle Kaspar’ın ölümünden sonra İbnürrıfat Sâmih (Sâmih Rıfat) ve İsmâil Safâ’nın yönetiminde  edebiyat meseleleri ağırlık kazanmıştır. Dergide şiir, mensur şiir, hikâye ve edebî mülâhazaları çıkan başlıca yazarlar şunlardır:
 Mehmed Celâl, İbnürrıfat Sâmih, İsmâil Safâ, Abdülhak Hâmid, Recâizâde Mahmud Ekrem, Cenab Şahabeddin,Tevfik Fikret, Ahmed Vefâ, Fâik Esad, Mehmed Ali Ayni, Müstecâbîzâde İsmet,Midhat Bahârî, Muallim Nâci, Muallim Feyzi, Muhyiddin Râif (Yengin), Ahmed Remzi (Akyürek), Receb Vahyi, Rıza Tevfik, Ahmed Râsim, Ali Kâmî (Akyüz), Nazîmâ, Ali Nusret, Âvanzâde Süleyman. Fransız yazarlarından Guy de Maupassant, G. Ohnet, Emil Zola, Abbé Prévost’dan tercüme hikâye ve romanların da yer aldığı dergide Mehmed Atâ Bey’in Paul et Virginie tercümesi Fransızca orijinal metniyle beraber verilmiştir. Yerli ve yabancı yazarların biyografileri, edebiyat üzerine teori ve tenkit yazıları yanında Maârif imzasıyla  sekiz sayı süren “Ural ve Altay Lisanları” ve İsmâil Safâ’nın “Mülâhazât-ı Edebiyye”ler de yayımlanmıştır.

 

Dinî konular arasında ramazan ve bayram özel sayıları dışında mezhep

imamlarının hayatı, fıkhî bahisler, Rıza Tevfik’in Ali Rıza Tevfik imzasıyla

İbn Haldûn üzerine yedi sayı, A. Şâkir ve Nüzhet imzalarıyla yirmi sekiz sayı

süren Seyyid Şerîf el-Cürcânî’den “Ta‘rîfât-ı Seyyid” tercümesi bulunmaktadır.

Bütün koleksiyonda yerli ve yabancı şahsiyetlere, ilginç olaylara, hikâye ve roman  illüstrasyonlarına, şehirlere ve meşhur yapılara, fennî konulara ait olmak üzere 500’den fazla gravür ve çizim vardır.

 

Maârif’in, çoğu dergide yayımlanmış yazı ve tefrikalardan oluşan “Küçük Kitaplar”adlı bir yayın serisi de olmuştur. Derginin tam koleksiyonu Hakkı Tarık Us Kütüphanesi’nde bulunmaktadır".

Azərbaycan Respublikası Dövlət Rarix Arxivində Azərbaycan Xalq Maarif Komissarlığının müxtəlif sənədləri toplanmış 57 nömrəli Fondda "Maarif dərgisi" haqqında maraqlı və pedaqoji mətbuat tariximiz üçün önəmli olan çoxlu sənədlər saxlanılır . Bakıda "Maarif dərgisi"nin yaradılması məsələsinə komissarlığın 14.11.1921-ci il tarixli kollegiya iclasında baxılmışdır.

Bu məsələ kollegiyada müzakirəyə çıxarılmış 46 məsələdən biridir.

"Maarif dərgisi " haqqında məsələni müzakirəyə hazırlayan mətbuat məsələlərindən xəbərdar olan, bu işin vacibliyini yaxşı dərk edən Mahmudbəyov, S.M.Qəniyev və  Ə.Cəfərovdur. Əslində bu dərgi,  vaxtilə Azərbaycan məktəblilərinə dərslik səviyyəsində təqdim olunan "Məktəb" jurnalının davamı kimi başa düşülmədir.

Təşəbbüsçü müəllimlər və müəlliflər jurnalın ayda iiki dəfə 2000 nüsxə tirajla çıxmasını və bunun üçün layihəyə 6.000.000 rubl ayrılmasını lazım bilirdilər. Kollegiya iclasının protokolunun 11-ci maddəsindəki dörd abzaslıq qərar komissarlığın mətbu sözə diqqəti kimi başa düşülməlidir. Komissiya M.Mahmudbəyov, S.Qəniyev (S.M.Qənizadə-N.N.) və Ə.Cəfərovun şəxsində redaksiya şurası  yaratmaq, layıhənin smetasını təsdiq etmək kimi vacib qərar çıxarmışdır.  

Qərardakı maddələrdən biri jurnalın hər ay 16 səhifə həcmində, 4 min nüsxə tirajla çap olunmasına aiddir.Qərarın davamı kimi, Baş İctimai Tərbiyə İdarəsinə uşaq  müəssisələrində jurnalın yayılma üsulları haqqında redaksiya heyətinə tövsiyələr tapşırılır.

Jurnalın hər nömrəsinə 6.000 000 rubl verilməsi rəsmiləşdirilir.

Köllegiya iclası jurnalın nəşrinə təxirəsalınmadan başlamağa da qərar verir./

Qeyd edək ki, rusca yazılan protokolda jurnalın adı kirill əlfbası ilə "MUARİF"kimi yazılmış, ad tərcümə olunmamışdır.

Maraqlıdır ki,Xalq Maarif Komissarlığının 5 dekabr 1921-ci il tarixli kollegiya iclasında da yeni mətbuat orqanlarının nəşri məsələsi müzakirə edilmişdir. Kollegiya iclası Xalq Maarif Komissarının müavini Tomaşevskinin sədrliyi ilə keçirilmişdir.  Kollegiya  iclasıTutenxold, İşkov,Gindes, Eminet, Terequlov, Vəlibəyov,Maqomayev, Rizzel və Şahsuvarovun iştirakı ilə keçirilmişdir.

Kollegiya iclasında jurnalın tatar (Azərbaycan-N.N.) və rus dillərində ayda ayda bir dəfə çıxması fikri  müzakirəyə çıxarılır.

«Maarif " jurnalında  bədii ədəbiyyat və elm məsələləri»  adlı  növbəti yazımızda dərslik və dərs  vəsaiti səviyyəli  pedaqoji mətbuatımızın özünəməxsus xüsusiyyətlərindən bəhs olunacaqdır.


Etiket:

Strategiya.az

Xəbərlər
26.01.2020

Zəlzələ zonasından təxliyə edilən 105 vətəndaşımızdan 42-i Naxçıvana çatıb

26.01.2020

Zəlzələ zonasından Naxçıvana gətirilən tələbələr təyyarə ilə Bakıya yola salınacaq

25.01.2020

Prezident İlham Əliyev  tapşırıq verdi

25.01.2020

Prezident İlham Əliyev Rəcəb Tayyib Ərdoğana başsağlığı verib

25.01.2020

Ermənistan Azərbaycanın tarixi və mədəniyyət abidələrini “bərpa” etmək adı altında erməniləşdirmə siyasəti aparır - BƏYANAT

25.01.2020

Türkiyədə zəlzələ bölgəsində 922 nəfər yaralı var

24.01.2020

Elçin Əhmədov: Prezident İlham Əliyevin Davosdakı görüşləri Azərbaycanın yüksək beynəlxalq nüfuzunun əyani göstəricisidir

23.01.2020

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

23.01.2020

Prezident İlham Əliyev “Swiss Re” şirkətinin ictimaiyyətlə əlaqələr üzrə sədri Veronika Skotti ilə görüşüb

23.01.2020

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva Mixail Qusmanı 70 illik yubileyi münasibətilə təbrik edib

23.01.2020

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

23.01.2020

Davosda Prezident İlham Əliyev ilə OPEC-in baş katibi Məhəmməd Barkindonun görüşü olub

23.01.2020

Prezident İlham Əliyev Davos Dünya İqtisadi Forumunun “Strateji baxış: Avrasiya” mövzusunda panel iclasında iştirak edib 

22.01.2020

Prezident İlham Əliyevin Davosda Gürcüstanın Baş Naziri ilə görüşü olub

22.01.2020

Prezident İlham Əliyev Davosda BP şirkətinin baş icraçı direktoru Robert Dadli ilə görüşüb

22.01.2020

Azərbaycan və Polşa prezidentlərinin Davosda görüşü olub

22.01.2020

Davosda Prezident İlham Əliyev ilə OPEC-in baş katibi Məhəmməd Barkindonun görüşü olub

22.01.2020

Prezident İlham Əliyev Davosda Pakistanın Baş Naziri ilə görüşüb

21.01.2020

Azərbaycan Prezidentinin Davosda “Carlyle Group” şirkətinin həmtəsisçisi ilə görüşü olub

21.01.2020

Prezident İlham Əliyev Davosda “CISCO” şirkətinin icraçı vitse-prezidenti və baş maliyyə direktoru ilə görüşüb

21.01.2020

Prezident İlham Əliyev Davosda "VTB Bank"ın prezidenti ilə görüşüb

20.01.2020

Şəhidlərin xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edildi, hərəkət dayandırıldı

20.01.2020

Xalqımız 20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsini ehtiramla anır

20.01.2020

Prezident İlham Əliyevin rəsmi "Facebook" səhifəsində 20 Yanvar faciəsinin 30-cu ildönümü ilə bağlı paylaşım edilib (FOTO)

20.01.2020

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva: 20 yanvar 1990-cı il Azərbaycanın tarixinə ən faciəli günlərdən biri kimi daxil olub (FOTO)

20.01.2020

Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva 20 Yanvar şəhidlərinin əziz xatirəsini yad ediblər

19.01.2020

Dağlıq Qarabağ Bölgəsinin Azərbaycanlı Icması 20 Yanvar hadisələrinin 30-cu ildönümü ilə əlaqədar bəyanat yayıb

19.01.2020

Prezidentin rəsmi "Facebook" səhifəsində 20 Yanvar faciəsinin ildönümü ilə bağlı paylaşım edilib - VİDEO

19.01.2020

Elçin Əhmədov: 20 Yanvar Azərbaycan tarixinə müstəqilliyə yol açan şərəf və qəhrəmanlıq salnaməsi kimi yazıldı

19.01.2020

Baş Prokurorluq sayt təsisçisi və baş direktoruna xəbərdarlıq edib

18.01.2020

Prezident İlham Əliyev: Azərbaycanın vahid və dayanıqlı dünyada rolu

18.01.2020

20 Yanvar – tariximizin qanlı və şanlı səhifəsi

17.01.2020

Azərbaycan və Ermənistan XİN rəhbərlərinin növbəti görüşünün VAXTI məlum oldu

17.01.2020

ABŞ konqresmeni 20 Yanvar faciəsinin 30 illiyi ilə bağlı bəyanat yayıb

16.01.2020

Deputatlığa namizədlərin qeydə alınması prosesi başa çatdı

16.01.2020

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

16.01.2020

Zakir Həsənov tikintisi yekunlaşmaq üzrə olan hərbi obyektlərə baxış keçirib

16.01.2020

QMİ 20 Yanvar faciəsinin 30-cu ildönümü münasibətilə bəyanat yayıb

10.01.2020

Ağsu dolaylarında sürüşmə aktivləşdi - VİDEO

10.01.2020

Sabahın havası: Duman, çiskin, yağış

10.01.2020

Respublika fənn olimpiadalarının birinci mərhələsi başlayır - Tarix açıqlandı

10.01.2020

Nərminin qətlinə görə atasının sinif yoldaşı saxlanılıb - Əmisi danışdı

10.01.2020

KİV: Gürcüstanın Baş Naziri dəyişə bilər

10.01.2020

İrandan gələn Azərbaycan vətəndaşında beşbarmaq və narkotik aşkarlandı

10.01.2020

Valverde istefaya göndərilir? – “Barselona” rəhbərliyindən açıqlama

10.01.2020

Vaşinqtonda ABŞ bayrağını tərs tutaraq küçələrə çıxdılar - SƏBƏB

10.01.2020

Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi naziri və müavinləri vətəndaşlarla görüşəcək

10.01.2020

İran Ukrayna təyyarəsinin raketlə vurulması ilə bağlı iddiaları təkzib edib

10.01.2020

Qızıl fond - Elza İbrahimova

10.01.2020

Daxili İşlər nazirindən yeni TƏYİNAT