Məşədi Mehdiqulu Şirinov: ədalət carçısı

11:11 / 28.05.2021

Qarabağda türk-müsəlmanlara qarşı məqsədyönlü şəkildə həyata keçirilmiş etnik təmizləmə və soyqırımı siyasəti nəticəsində Azərbaycan xalqı ağır məhrumiyyətlərə, milli faciə və məşəqqətlərə, kütləvi qətl və qırğınlara məruz qalmış, minlərlə tarixi mədəni abidə və yaşayış məskənləri dağıdılıb viran edilmişdi. Xalqın ziyalıları birləşib müdafiə məqsədilə bir partiya yaratmışdılar. Bu partiya Difai adlanırdı. Partiyanın fəal üzvilərindən biri də Məşədi Mehdiqulu Şirinov idi.  

Mehdiqulu Hacı Şərif oğlu 1858-ci ildə Şuşa qəzasının Cavanşir sahəsinin Bərdə kəndində anadan olmuşdu. Təhsilini məhəllə mollaxanasında, Molla Şərəfxan Mirzə Fətəli oğlunun yanında almışdı. Əkinçiliklə, qismən də heyvandarlıqla məşğul olmuşdu. Pak Xorasan torpağını, Məşhədi-müqəddəsi ziyarət etmişdi.

Məşədi Mehdiqulu nəinki Bərdənin, bütün Cavanşir qəzasının ağsaqqalı idi. Mülkədarlar və rəiyyətlər arasında yaranan mübahisələri o həll edirdi. Dəfələrlə mərzləmə məsələsində mübahisə yaranmışdı. Hətta bu mübahisələr qan davasına kimi yürümüşdü. Ortalığa Məşədi Mehdiqulunun girməsiylə mübahisə çözülmüş, qan davası yatmışdı. İmamqulubəyli obasında ziyadxanovlarla rəiyyət arasında bəhrə üstündə azca qala atışma olacaqdı. Araya yenə Məşədi Mehdiqulu girmişdi. Vəzirovlarla pirimovlar, ağayevlər arasındakı incikliyi Məşədi Mehdiqulu aradan götürmüşdü. Di gəl ki, sözünün dinlənmədiyi yerlərdə böyük məğşuşluq törənirdi.

Məşədi Mehdiqulu Difai partiyasının üzvü idi. Partiyanın Bərdə təşkilatına başçılıq edirdi. Partiyanın özək üzvləri isə müəllim Musa Quliyev, Huseynəli Kəlbəli oğlu, Molla Həbib Kərbəlayı Mehdi oğlu, mülkədar Məşədi Zeynalabdin bəy Əhməd bəy oğlu və tacir Allahverdi Hacı Pənahəli oğlu  idi.

Məşədi Mehdiqulu Bərdə əhalisi bu təşkilat ətrafında birləşdirmişdi. Cavanşir qəza rəisinin raportunda “Məclis”in proqram tələbləri son dərəcə neqativ səciyyələndirilmişdir: “...bu proqram bu xalqı siyasi cəhətdən sıx birləşdirməyi, onu əlaltından hazırlamağı nəzərdə tutur. O, hokumət muəssisələrinin boykot edilməsi, mulkədarlar və kəndlilər arasında torpaq munasibətlərinin yəni, aqrar məsələnin kəskinləşdirilməsi məqsədi güdürdü. Nəticə etibarilə bu proqramı pozanlar üçün ayrı-ayrı şəxslərin, bütün ailələrin boykot edilməsi, partiyanın tələblərinə israrla tabe olmaq istəməyənləri cərimələr gözləyirdi”. (Ахмедов А. Азербайджанские тюрки в революции 1905 г., с.274.)

Məşədi Mehdiqulu təşkilatın silahlı dəstəsinə də başçılıq edirdi.

Məşədi Mehdiqulu erməni qatil və qarətçilərinə qarşı əhalinin müdafiəsini təşkil etmişdi. Oba və kəndlərin başçılarına, kovxalara, kədxudalara və yüzbaşılara xəbərdarlıq göndərib, birləşməyi nəsihət etmişdi. Bir polis məruzəsində yazılır: “Qəza və şöbədə  bu başçının qabalığı o həddə çatıb ki, kənd rəhbərlərinə yerinə yetirilməsi üçün əmrlər göndərib”.  (Документы по русской политике в Закавказье. Вып. I, Баку, 1920, с.32, 33)

Məşədi Mehdiqulu yatırından təşkilata yardım ayırmışdı. Bölgə tacir və tanqahçılarını da təşkilata kömək etməyə təşviq etmişdi. 1907-ci il mayın 30-da Yelizavetpol qubernatoru Q. Kovalyov ona çatmış məlumatlar əsasında polis rəislərinə tapşırıq verir ki, tamamilə məxfi yollarla bu partiyanın şəxsi heyətini, onun məqsədlərini və nəhayət onun hansı vəsaitlər hesabına mövcud olmasını aydınlaşdırsınlar. Aydınlaşmışdı ki, partiyanın bölmələri maliyyə məsələləri ilə də məşğul olurdular. Partiyanın vəsaiti üzvlük haqlarının hesabına yaranırdı. Üzvlük haqlarını yığarkən partiyanın xəzinədarlarının yanında çek kitabçaları olurdu. Pulu alanda üstünə ştempel vurulmuş qəbz verirdilər. Əhalidən xeyriyyəçilik adı ilə də pul yığılırdı. Camaat içində buna "ac müsəlmanlara yardım" adı qoymuşdular. Həm də elan olunurdu ki, bu vəsait mərkəzi müsəlman xeyriyyəçilik cəmiyyətinə göndərilir. (Gürcüstan MA, fond 13, siyahı 27, iş 5269, vərəq 29 arxada.) Partiyanın bölmələri pul vəsaiti yığmaqdan başqa məhkəmə işlərinin təhqiqatı, cərimə qoyulması, torpaq münaqişələrinin həlli, döyüş drujinalarının yaradılması ilə də məşğul olurdular.

"Difai"nin bölmələri yerli əhali arasında böyük nüfuz qazanmışdı. Çar məmurları qeyd edirdilər ki, bu partiyanın mövcud olduğu vaxt ərzində yerli əhalinin ictimai işlərə marağı xeyli artmışdır, indi əhali hakimiyyət orqanlarından daha çox partiyanın komitələrinə müraciət edir. (Документы по русской политике в Закавказье, c. 1.)

1907-ci ildə Məşədi Mehdiqulu Hacı Şərif oğlunun daxil оlduğu «Qarabağ məclisi»nin fəalları kütləvi həbsə məruz qaldılar.

1908-ci ildə növbə Məşədi Mehdiquluya da çatdı. Onu və Bərdə təşkilatının digər üzvlərini tutdular. Məşədi Mehdiqulunun nüfuzundan çəkinən məmurlar onu buraxmalı oldular. Bu işdə onun məmurlara verdiyi “şirinliy”in də yardımı olmuşdu. (Документы..., с.33) Azad olunandan sonra Məşədi Mehdiqulu bütün Qarabağ əhlinə teleqram vurub, özünün sərbəst, məmurlarınsa rüşvətxor, satqın olduğunu bildirmişdi. Hər kəsə məlumat vermişdi ki, partiyanın işi haqdır, ədalətlidir. Onun məsləkdaşları, əqidə yoldaşları çar məmurları tərəfindən repressiyaya uğramışdılar.

Difai partiyası öz fəaliyyətini 1909-cu ildə dayandırmışdı. Məşədi Mehdiqulu yenə Bərdədə əyləşərək, ağsaqqalığını edirdi.    

Bərdəli mülkədar İsmayıl bəy Tağıbəyovun rotmistr Kornilova ünvanlanmış 8 aprel 1910-cu il tarixli məktubunda qeyd edilir ki, polkovnik Qamkrelidzenin səyləri sayəsində bu il hökümətin düşmənləri, "Difai"nin Bərdə komitəsinin üzvləri tutulub saxlanmışdır. (Ахмедов А. Азербайджанские тюрки в революции 1905 г., с. 294.)

1913-cü il mayın 2-də Cavanşir qəzası Divanlı kəndinin mülkədar və bəyləri pay torpaqlarını zorla tutaraq, kəndliləri oradan qovmuş və onların 8 xışını aparmışdılar. Pay torpaqlarında darı əkilməsinə baxmayaraq, onlar həmin yerləri yenidən şumlatdırıb əkdirmişdilər. Divanlı kəndliləri zəbt edilmiş pay torpaqlarına yaxınlaşmaq istədikdə mülkədar Bədirbəyovlar onlara silahlı müqavimət göstərmişdilər. (ARDTA, fond 1, siyahı 1, iş 98, vər. 45.) Kəndlilər qəza rəisinə şikayət etmişdilər. İş uzanınca Məşədi Mehdiqulu ortalığa girmiş, bədirbəyovlara qulaqburması vermişdi.

Məşədi Mehdiqulu 1914-cü ildə bütün Cavanşir qəzasının dövlət məmurlarına xəbərdarlıq etmişdi ki, incilmiş rəiyyətlərin qisasını almaq üçün bölgədə hərəkata başlayacaq. Bu işdə bütün qəza əhalisinə arxayındır. Həmin dönəmdə Cavanşir qəzasında rəis Z.M.Lorçenko olmuşdu. Azərbaycanlılardan Ələkbər bəy Əzizbəyov, polis sistemində Ələkbər bəy Qalabəyov (Şirvanlı nahiyəsi), Cümşüd bəy Vəzirov (Orlovo-Denisov nahiyəsi) və İsfəndiyar bəy Əliyev (Yevlax nahiyəsi) qəzanın idarəçilik sistemində işləmişlər (Памятная книга Елисаветпольской губернии на 1914 годъ. Подъ редакцией Секретаря Комитета И.П.Бабенко. Типография Канчелярий Наместника Е.И.В. на Кавказъ. Тифлисъ: 1914., s.29).

Təqdim olunan məqalədə bir şəxsin həyatındakı   hadisələrin təsvirinə həsr olunmuşdur. Zəngin tarixi mənbələr  və mövcud elmi ədəbiyyat əsasında yazılmışdır. Bir çox hadisələrin işıqlandırılmasında müəllif arxiv materiallarından istifadə etmişdir. Müəllif həm Azərbaycan, həm də xarici ölkələrin tədqiqatçılarının əsərlərindən yaradıcı istifadə edərək bir Difaiçinin fəaliyyətini tədqiqini həyata keçirməyə cəhd göstərmişdir.

 

Ənvər Çingizoğlu, jurnalist-etnoqraf

 


Etiket:

Strategiya.az

Xəbərlər
28.07.2021

Azərbaycan MN: Ermənistan atəşkəs rejiminin tələblərinə əməl etmir

28.07.2021

Mustafa Şentopla Ceyhun Bayramov görüş keçirib

28.07.2021

Tələbə təhsil kreditini 10 ilə qaytara bilər

28.07.2021

Mustafa Şəntop: Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan-Türkiyə əlaqələri üçün çox əhəmiyyətlidir

28.07.2021

Ərazi bütövlüyümüzə qarşı atılacaq hər hansı addımlar qətiyyətlə cavablandırılacaq - XİN

28.07.2021

Kəlbəcər istiqamətində gərginlik davam edir - MN

24.07.2021

“Qənərçay” qum-çınqıl yatağı hərrac qaydasında istifadəyə verilib

24.07.2021

Hazırda Ermənistan-Azərbaycan dövlət sərhədinin Kəlbəcər sahəsində vəziyyət sabitdir - MN

24.07.2021

Son 24 saatda dünyada koronavirusa 573 mindən çox yoluxma qeydə alınıb

24.07.2021

Bölmələrimiz tərəfindən havaya heç bir PUA qaldırılmayıb 

23.07.2021

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

23.07.2021

“Ltv 7” kanalının direktoru və bir neçə əməkdaşı barəsində cinayət işi başlanılıb

23.07.2021

Jerom Lamber: Qarabağ müharibəsinin əsas səbəblərindən biri Minsk qrupunun diplomatik uğursuzluğudur

23.07.2021

Prezident İlham Əliyev: Bu gün Ermənistanın siyasi gündəliyini müəyyən dərəcədə biz formalaşdırırıq və bu, həqiqətdir

23.07.2021

Prezident İlham Əliyev: Müharibədən ən çox əziyyət çəkən ölkə Azərbaycandır, amma pulu Ermənistana verirlər

22.07.2021

Rezidenturaya qəbul imtahanının 1-ci mərhələsinin 2-ci cəhdində iştirak etmək üçün qeydiyyat başa çatır

22.07.2021

22 iyul Azərbaycanda Milli Mətbuat Günüdür

22.07.2021

Prezident İlham Əliyevin adından Kəlbəcərdə şəhid olmuş jurnalistlərin ailələrinə mənzil sənədləri təqdim edildi

20.07.2021

Toya dəvət edilən qonaqlar içərisində koronavirus xəstəsi aşkarlandı 

20.07.2021

Qurban bayramı ilə əlaqədar bayram namazı qılınıb

20.07.2021

“Azeri Light” neftinin bir bareli 69,33 dollara satılır

20.07.2021

Zərdabda karantin qaydalarının pozulduğu toy məclisləri aşkarlanıb

20.07.2021

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva Qurban bayramı münasibətilə xalqımızı təbrik edib

20.07.2021

Ermənistan XİN-in Azərbaycanı tarix və ərazi iddialarında ittiham edən açıqlaması növbəti cəfəngiyyatdır

20.07.2021

Naxçıvan istiqamətində mövqelərimiz atəşə tutulub, hərbi qulluqçumuz yaralanıb

16.07.2021

Ermənistan Naxçıvanda Azərbaycan Ordusunun mövqelərini atəşə tutub

16.07.2021

Şuşa Şəhəri Dövlət Qoruğu İdarəsinin İdarə Heyətinə sədr təyin edilib - SƏRƏNCAM

16.07.2021

Rusiya ilə Azərbaycan arasında sığorta Memorandumu imzalanıb

16.07.2021

Vətən Müharibəsi Qəhrəmanları üçün nəzərdə tutulan güzəştlər məlum olub - SİYAHI

16.07.2021

Ağdamda növbəti yeni hərbi hissənin açılışı olub

15.07.2021

Prezident İlham Əliyev Türkiyədə 15 iyul dövlət çevrilişi cəhdinin beşinci ildönümü ilə bağlı Ərdoğana məktub ünvanlayıb

15.07.2021

Nəqliyyat, Rabitə və Yüksək Texnologiyalar üzrə İşçi Qrupunun növbəti iclası keçirilib

15.07.2021

Səfirlik Azərbaycan vətəndaşlarını qısa zamanda Rusiya ərazisində hüquqi vəziyyətlərini tənzimləməyə çağırıb

15.07.2021

Prezident İlham Əliyevdən Ermənistana xəbərdarlıq: Sonra gec ola bilər

15.07.2021

Şükürbəyli-Cəbrayıl-Hadrut avtomobil yolunun tikintisi davam etdirilir

15.07.2021

Azərbaycan Ordusunun Şuşa ətrafındakı mövqeləri atəşə tutulub

13.07.2021

Leyla Abdullayeva: Azərbaycanın beynəlxalq sərhədləri çərçivəsindəki ərazisinə edilən hər hansı səfər Ermənistan tərəfindən şərh belə oluna bilməz

13.07.2021

İlin ikinci yarısında qlobal neft tələbatı sutkada 4,6 milyon barel artacaq

13.07.2021

Azərbaycana gələn 31 nəfərdə "Delta" ştammı aşkarlanıb

13.07.2021

Prezident İlham Əliyev-Qlobal səhiyyə böhranı fonunda “peyvənd millətçiliyi” narahatlıq doğurur

13.07.2021

COVID-19 sertifikatları artıq “myGov”da

13.07.2021

Prezident İlham Əliyev Rusiya Federasiyasının Baş nazirinin müavinini qəbul edib

13.07.2021

Hərbi qulluqçunun özünü öldürməsi ilə bağlı cinayət işi açıldı

13.07.2021

HEYDƏR ƏLİYEV - YENİ MİLLİ İNTİBAHIN VƏ MÜSTƏQİL DÖVLƏTÇİLİYİN ƏSASINI QOYMUŞ TARİXİ LİDER

11.07.2021

İtkin düşən daha bir hərbi qulluqçunun şəhid olduğu müəyyənləşdi - Hərbi Prokurorluq

10.07.2021

DİN narkotikə qarşı təbliğat üçün vətəndaşlara müraciət edib

10.07.2021

Ermənistan Gədəbəy istiqamətində mövqelərimizi atəşə tutub - MN

10.07.2021

Azərbaycan neftinin qiyməti 77 dollara çatır

09.07.2021

Qəbul imtahanlarında bu suallar salınmayacaq 

09.07.2021

Qubadlı və Laçın rayonlarında Dövlət Sərhəd Xidmətinin iki yeni hərbi hissəsi xidməti istifadəyə verilib