Məşədi Mehdiqulu Şirinov: ədalət carçısı

11:11 / 28.05.2021

Qarabağda türk-müsəlmanlara qarşı məqsədyönlü şəkildə həyata keçirilmiş etnik təmizləmə və soyqırımı siyasəti nəticəsində Azərbaycan xalqı ağır məhrumiyyətlərə, milli faciə və məşəqqətlərə, kütləvi qətl və qırğınlara məruz qalmış, minlərlə tarixi mədəni abidə və yaşayış məskənləri dağıdılıb viran edilmişdi. Xalqın ziyalıları birləşib müdafiə məqsədilə bir partiya yaratmışdılar. Bu partiya Difai adlanırdı. Partiyanın fəal üzvilərindən biri də Məşədi Mehdiqulu Şirinov idi.  

Mehdiqulu Hacı Şərif oğlu 1858-ci ildə Şuşa qəzasının Cavanşir sahəsinin Bərdə kəndində anadan olmuşdu. Təhsilini məhəllə mollaxanasında, Molla Şərəfxan Mirzə Fətəli oğlunun yanında almışdı. Əkinçiliklə, qismən də heyvandarlıqla məşğul olmuşdu. Pak Xorasan torpağını, Məşhədi-müqəddəsi ziyarət etmişdi.

Məşədi Mehdiqulu nəinki Bərdənin, bütün Cavanşir qəzasının ağsaqqalı idi. Mülkədarlar və rəiyyətlər arasında yaranan mübahisələri o həll edirdi. Dəfələrlə mərzləmə məsələsində mübahisə yaranmışdı. Hətta bu mübahisələr qan davasına kimi yürümüşdü. Ortalığa Məşədi Mehdiqulunun girməsiylə mübahisə çözülmüş, qan davası yatmışdı. İmamqulubəyli obasında ziyadxanovlarla rəiyyət arasında bəhrə üstündə azca qala atışma olacaqdı. Araya yenə Məşədi Mehdiqulu girmişdi. Vəzirovlarla pirimovlar, ağayevlər arasındakı incikliyi Məşədi Mehdiqulu aradan götürmüşdü. Di gəl ki, sözünün dinlənmədiyi yerlərdə böyük məğşuşluq törənirdi.

Məşədi Mehdiqulu Difai partiyasının üzvü idi. Partiyanın Bərdə təşkilatına başçılıq edirdi. Partiyanın özək üzvləri isə müəllim Musa Quliyev, Huseynəli Kəlbəli oğlu, Molla Həbib Kərbəlayı Mehdi oğlu, mülkədar Məşədi Zeynalabdin bəy Əhməd bəy oğlu və tacir Allahverdi Hacı Pənahəli oğlu  idi.

Məşədi Mehdiqulu Bərdə əhalisi bu təşkilat ətrafında birləşdirmişdi. Cavanşir qəza rəisinin raportunda “Məclis”in proqram tələbləri son dərəcə neqativ səciyyələndirilmişdir: “...bu proqram bu xalqı siyasi cəhətdən sıx birləşdirməyi, onu əlaltından hazırlamağı nəzərdə tutur. O, hokumət muəssisələrinin boykot edilməsi, mulkədarlar və kəndlilər arasında torpaq munasibətlərinin yəni, aqrar məsələnin kəskinləşdirilməsi məqsədi güdürdü. Nəticə etibarilə bu proqramı pozanlar üçün ayrı-ayrı şəxslərin, bütün ailələrin boykot edilməsi, partiyanın tələblərinə israrla tabe olmaq istəməyənləri cərimələr gözləyirdi”. (Ахмедов А. Азербайджанские тюрки в революции 1905 г., с.274.)

Məşədi Mehdiqulu təşkilatın silahlı dəstəsinə də başçılıq edirdi.

Məşədi Mehdiqulu erməni qatil və qarətçilərinə qarşı əhalinin müdafiəsini təşkil etmişdi. Oba və kəndlərin başçılarına, kovxalara, kədxudalara və yüzbaşılara xəbərdarlıq göndərib, birləşməyi nəsihət etmişdi. Bir polis məruzəsində yazılır: “Qəza və şöbədə  bu başçının qabalığı o həddə çatıb ki, kənd rəhbərlərinə yerinə yetirilməsi üçün əmrlər göndərib”.  (Документы по русской политике в Закавказье. Вып. I, Баку, 1920, с.32, 33)

Məşədi Mehdiqulu yatırından təşkilata yardım ayırmışdı. Bölgə tacir və tanqahçılarını da təşkilata kömək etməyə təşviq etmişdi. 1907-ci il mayın 30-da Yelizavetpol qubernatoru Q. Kovalyov ona çatmış məlumatlar əsasında polis rəislərinə tapşırıq verir ki, tamamilə məxfi yollarla bu partiyanın şəxsi heyətini, onun məqsədlərini və nəhayət onun hansı vəsaitlər hesabına mövcud olmasını aydınlaşdırsınlar. Aydınlaşmışdı ki, partiyanın bölmələri maliyyə məsələləri ilə də məşğul olurdular. Partiyanın vəsaiti üzvlük haqlarının hesabına yaranırdı. Üzvlük haqlarını yığarkən partiyanın xəzinədarlarının yanında çek kitabçaları olurdu. Pulu alanda üstünə ştempel vurulmuş qəbz verirdilər. Əhalidən xeyriyyəçilik adı ilə də pul yığılırdı. Camaat içində buna "ac müsəlmanlara yardım" adı qoymuşdular. Həm də elan olunurdu ki, bu vəsait mərkəzi müsəlman xeyriyyəçilik cəmiyyətinə göndərilir. (Gürcüstan MA, fond 13, siyahı 27, iş 5269, vərəq 29 arxada.) Partiyanın bölmələri pul vəsaiti yığmaqdan başqa məhkəmə işlərinin təhqiqatı, cərimə qoyulması, torpaq münaqişələrinin həlli, döyüş drujinalarının yaradılması ilə də məşğul olurdular.

"Difai"nin bölmələri yerli əhali arasında böyük nüfuz qazanmışdı. Çar məmurları qeyd edirdilər ki, bu partiyanın mövcud olduğu vaxt ərzində yerli əhalinin ictimai işlərə marağı xeyli artmışdır, indi əhali hakimiyyət orqanlarından daha çox partiyanın komitələrinə müraciət edir. (Документы по русской политике в Закавказье, c. 1.)

1907-ci ildə Məşədi Mehdiqulu Hacı Şərif oğlunun daxil оlduğu «Qarabağ məclisi»nin fəalları kütləvi həbsə məruz qaldılar.

1908-ci ildə növbə Məşədi Mehdiquluya da çatdı. Onu və Bərdə təşkilatının digər üzvlərini tutdular. Məşədi Mehdiqulunun nüfuzundan çəkinən məmurlar onu buraxmalı oldular. Bu işdə onun məmurlara verdiyi “şirinliy”in də yardımı olmuşdu. (Документы..., с.33) Azad olunandan sonra Məşədi Mehdiqulu bütün Qarabağ əhlinə teleqram vurub, özünün sərbəst, məmurlarınsa rüşvətxor, satqın olduğunu bildirmişdi. Hər kəsə məlumat vermişdi ki, partiyanın işi haqdır, ədalətlidir. Onun məsləkdaşları, əqidə yoldaşları çar məmurları tərəfindən repressiyaya uğramışdılar.

Difai partiyası öz fəaliyyətini 1909-cu ildə dayandırmışdı. Məşədi Mehdiqulu yenə Bərdədə əyləşərək, ağsaqqalığını edirdi.    

Bərdəli mülkədar İsmayıl bəy Tağıbəyovun rotmistr Kornilova ünvanlanmış 8 aprel 1910-cu il tarixli məktubunda qeyd edilir ki, polkovnik Qamkrelidzenin səyləri sayəsində bu il hökümətin düşmənləri, "Difai"nin Bərdə komitəsinin üzvləri tutulub saxlanmışdır. (Ахмедов А. Азербайджанские тюрки в революции 1905 г., с. 294.)

1913-cü il mayın 2-də Cavanşir qəzası Divanlı kəndinin mülkədar və bəyləri pay torpaqlarını zorla tutaraq, kəndliləri oradan qovmuş və onların 8 xışını aparmışdılar. Pay torpaqlarında darı əkilməsinə baxmayaraq, onlar həmin yerləri yenidən şumlatdırıb əkdirmişdilər. Divanlı kəndliləri zəbt edilmiş pay torpaqlarına yaxınlaşmaq istədikdə mülkədar Bədirbəyovlar onlara silahlı müqavimət göstərmişdilər. (ARDTA, fond 1, siyahı 1, iş 98, vər. 45.) Kəndlilər qəza rəisinə şikayət etmişdilər. İş uzanınca Məşədi Mehdiqulu ortalığa girmiş, bədirbəyovlara qulaqburması vermişdi.

Məşədi Mehdiqulu 1914-cü ildə bütün Cavanşir qəzasının dövlət məmurlarına xəbərdarlıq etmişdi ki, incilmiş rəiyyətlərin qisasını almaq üçün bölgədə hərəkata başlayacaq. Bu işdə bütün qəza əhalisinə arxayındır. Həmin dönəmdə Cavanşir qəzasında rəis Z.M.Lorçenko olmuşdu. Azərbaycanlılardan Ələkbər bəy Əzizbəyov, polis sistemində Ələkbər bəy Qalabəyov (Şirvanlı nahiyəsi), Cümşüd bəy Vəzirov (Orlovo-Denisov nahiyəsi) və İsfəndiyar bəy Əliyev (Yevlax nahiyəsi) qəzanın idarəçilik sistemində işləmişlər (Памятная книга Елисаветпольской губернии на 1914 годъ. Подъ редакцией Секретаря Комитета И.П.Бабенко. Типография Канчелярий Наместника Е.И.В. на Кавказъ. Тифлисъ: 1914., s.29).

Təqdim olunan məqalədə bir şəxsin həyatındakı   hadisələrin təsvirinə həsr olunmuşdur. Zəngin tarixi mənbələr  və mövcud elmi ədəbiyyat əsasında yazılmışdır. Bir çox hadisələrin işıqlandırılmasında müəllif arxiv materiallarından istifadə etmişdir. Müəllif həm Azərbaycan, həm də xarici ölkələrin tədqiqatçılarının əsərlərindən yaradıcı istifadə edərək bir Difaiçinin fəaliyyətini tədqiqini həyata keçirməyə cəhd göstərmişdir.

 

Ənvər Çingizoğlu, jurnalist-etnoqraf

 


Etiket:

Strategiya.az

Xəbərlər
22.06.2021

“Azeri Light” neftinin qiyməti 75 dolları ötüb

22.06.2021

1 iyul tarixindən toy, nişan, ad günləri vəs keçirilməsinə icazə verilir

22.06.2021

Ruslan Rüstəmov Gevorqyana qalib gələrək yarımfinala yüksəlib

22.06.2021

BMT-nin və nüfuzlu media qurumlarının Nyu-Yorkdakı binaları önündə azərbaycanlı şəhid jurnalistlər yad edilib

22.06.2021

Azərbaycanla Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşdırılması şansı yaranıb - Nazir

21.06.2021

DSX 106 ədəd nərə cinsli balığı qanunsuz ovlayan dəstəni saxladı

21.06.2021

Prezident İlham Əliyev Pakistanın Quru Qoşunlarının komandanını qəbul edib

21.06.2021

Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycanın meşələrini qəsdən məhv etməsi faktı ilə bağlı cinayət işi başlanıb

21.06.2021

Saxta əlilliklə bağlı 266 şəxs üzrə sənədlər Baş Prokurorluğa göndərilib

21.06.2021

Azərbaycana yay gəlib

21.06.2021

Avropa çempionatında boksçumuz dörddəbir finala yüksəlib

19.06.2021

İbrahim Rəisi İranın yeni prezidenti seçilib

19.06.2021

Ceyhun Bayramov İraqın Xarici İşlər naziri ilə görüşüb

19.06.2021

Türkiyədə genişmiqyaslı əməliyyat keçirilib

18.06.2021

Dövlət Komissiyası Ermənistanın təcavüzü nəticəsində mülki obyektlərə dəymiş ziyanın aradan qaldırılması ilə bağlı məsələləri müzakirə edib

18.06.2021

İlin sonunda müəllimlərin sertifikatlaşdırılması aparılacaq

18.06.2021

Kəlbəcərdə göldə batan hərbçinin meyiti tapılıb

18.06.2021

XİN: Beynəlxalq hüquqa istinad edən Ermənistan, ilk növbədə, ona hörmət etməyi öyrənməlidir

18.06.2021

Qarabağa qanunsuz silah daşıyan erməni şirkətlərinin rəhbərləri beynəlxalq axtarışa verilib

18.06.2021

Bakı şəhəri və Abşeron rayonunda “kənddən şəhərə” yarmarkaları təşkil olunacaq

18.06.2021

Kəlbəcərdə göldə batan hərbçinin axtarışlarına başlanılıb

18.06.2021

İyunun 18-də xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri

17.06.2021

Rusiya XİN Azərbaycan və Ermənistan sərhədində delimitasiya işlərinə başlamağın vacibliyini bildirib

17.06.2021

Ceyhun Bayramov Türkiyəyə yola düşüb

17.06.2021

Laçında DSX-nın 2 hərbçisinin ölümü ilə bağlı cinayət işi başlanıb

17.06.2021

Prezident İlham Əliyev hərbi xidmətə çağırış və ehtiyata buraxılma ilə bağlı sərəncam imzalayıb

17.06.2021

“Azeri Light” neftinin qiyməti 76,5 dolları ötüb

17.06.2021

Neft qiymətləri ucuzlaşıb

17.06.2021

Ağdamda itkin düşən şəxsin minaya düşüb ölməsilə bağlı cinayət işi açılıb

17.06.2021

İyunun 17-də xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri

17.06.2021

Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Azərbaycana səfəri başa çatıb

16.06.2021

Rəcəb Tayyib Ərdoğan - Azərbaycanın aydınlığı aydınlığımız, sevinci sevincimiz, azadlığı azadlığımız, taleyi taleyimiz, kədəri kədərimizdir

16.06.2021

Prezident Ərdoğan: Qarabağda yaşanan çətin dövrdə kimlərin qazandığı, kimlərin itirdiyi çox yaxşı bilinir

16.06.2021

Azərbaycan nefti 75 dollardan baha satılır

16.06.2021

Azərbaycan əhalisinin sayı 10 milyon 133 min 78 nəfərə çatıb

16.06.2021

"Azərkosmos"a yeni sədr təyin edilib

16.06.2021

Rəcəb Tayyib Ərdoğanın iştirakı ilə Milli Məclisin xüsusi iclası keçiriləcək

16.06.2021

Ölkə ərazisində terror-təxribat törədən erməni silahlı dəstələrinin üzvlərinin cinayət işi üzrə məhkəmə iclası keçiriləcək

15.06.2021

Prezident İlham Əliyev: Şuşada dalğalanan Azərbaycan və Türkiyə bayraqları ölkələrimizin birliyini nümayiş etdirir

15.06.2021

Azərbaycan ilə Türkiyə arasında müttəfiqlik münasibətləri haqqında Şuşa Bəyannaməsi imzalanıb

15.06.2021

Şuşada Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın rəsmi qarşılanma mərasimi olub - Tarixi GÖRÜŞ 

15.06.2021

Prezident İlham Əliyev Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanı Füzuli rayonunda qarşılayıb

15.06.2021

“Azeri Light” neftinin qiyməti 74 dolları ötüb

15.06.2021

Nəqliyyat, rabitə və yüksək texnologiyalar nazirinə yeni müavin təyin edilib

15.06.2021

Prezident İlham Əliyevin Tvitterdəki səhifəsində Milli Qurtuluş Günü ilə bağlı paylaşım edilib

15.06.2021

Güləşçimiz Musa Verdiyev Avropa çempionatının finalına yüksəlib

15.06.2021

Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Azərbaycana rəsmi səfərə gəlib

14.06.2021

Şəhriyar Məmmədyarov “Superbet Chess Classic” turnirinin qalibi olub

14.06.2021

Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Füzuli rayonuna səfərə gəliblər

14.06.2021

Prezident İlham Əliyev şəhid jurnalistləri təltif etdi - SƏRƏNCAM